Narpay kanali

Нарпай канали - Зарафшон водийсидаги қад. ва йирик каналлардан бири. Қорадарё (Зарафшон тармоғи)дан тўғонсиз сув олади. Сув ўтказиш имконияти 70 м³/с. Суғориш майдони 42,2 минг га; о'ртача чуқурлиги 1-2 метр Самарқанд вилоятининг Нарпай туманида 18,6 минг га, Пахтачи тума-нида 17,9 минг га, Каттақўрғон туманида 4 минг га, ундан қуйироқда 1,7 минг га ерларни сугоради. Канал трассаси дарёга параллел ҳолда Зарафшон тизмасининг ғарбий тармоклари этаклари бўйлаб ўтган. 370 шохобчаси бор. 1929-йилгача унинг уз. 30 км, сув ўтка-зиш имконияти 8–10 м³/с бўлган. 1929—32 йиллардаги реконструксияда узайтирилди, сув ўтказиш имконияти 48 м³/с етказилди. Ортиқча сувни ташлаб юборадиган 4 шохобча қурилди. 1950-йилда Нарпай канали Каттақўрғон сув омборига уланди. Қайта реконструксия қилингандан кейин сув ўтказиш имконияти 70 м³/с га етди.Нарпай канали жуда қадимий канал ҳисобланади. Унинг илк қазилган аниқ санаси ва ким томонидан қазилгани ҳақида ишончли тарихий ма'лумотлар сақланмаган. Тадқиқотчилар каналнинг асосий қисми қадимги суғориш тизимлари даврида, эҳтимол, ўрта асрлардан ҳам олдин вужудга келган деб ҳисоблайдилар. Шунинг учун канални аниқ бир шахс ёки ҳукмдор қаздирган деб айтиш мумкин эмас. 1929 йилгача Нарпай каналининг узунлиги тахминан 30 км бўлиб, сув ўтказиш қуввати 8–10 м³/секунд эди. 1929–1932 йилларда канал катта реконструксия қилинди: 1950 йилда канал Каттақўрғон сув омбори билан боғланди. Кейинчалик яна реконструксия қилиниб, сув ўтказиш қуввати 70 м³/секундгача оширилди. Бугунги кунда Нарпай канали:

узунлиги тахминан 110 км;

370 та шохобчага эга;

42,2 минг гектардан ортиқ ерларни суғоради;

асосан Самарқанд вилоятининг Нарпай, Пахтачи ва Каттақўрғон ҳудудларига сув етказиб беради. Нарпай" сўзи икки қисмдан ташкил топган:

"Наҳр" (арабча) — дарё, ариқ, канал;

"Пай" (форсча) — тугаш жойи, охири.

Я'ни "Нарпай" тахминан "каналнинг охири" ёки "дарёнинг тугаш жойи" ма'носини англатади.Нарпай канали Зарафшон воҳасининг энг қадимий суғориш иншоотларидан биридир. Унинг айнан қачон ва ким томонидан қазилгани нома'лум, аммо канал асрлар давомида мавжуд бўлиб, ХХ асрда бир неча бор реконструксия қилинган. Ҳозир ҳам у Самарқанд вилояти қишлоқ хўжалиги учун асосий сув манбаларидан бири ҳисобланади. журақулова Юлдуз