Ziyosfera

Narsissizm

Мичелангелонинг "Нарcиссус" асари (1597-99); ўз аксига мафтун бўлган одам.

Нарсиссизм ўзи эгосига қарам бўлган шахсият йўналиши бўлиб, кишининг ўз ташқи кўриниши ёки қиёфасига ҳаддан ташқари қизиқиш билдириши ва кўпинча бошқалар ҳисобидан ўз эҳтиёжлари билан ҳаддан ташқари овора бўлиб қолиши шаклида намоён бўлади[1][2].

Ўзи ва ўз эҳтиёжлари ҳақида маълум даражада қайғуриш ҳар бир индивидга хос табиий жараёндир[3][4]. Нарсиссизм одатийликдан ғайритабиий шахсият ифодасигача бўлган давомийликда намоён бўлиши мумкин[5]. Нарсиссизмнинг нормал, соғлом даражалари ва ўз-ўзини қабул қилиши қийин бўлган ёки нарсисистик шахсият бузилиши каби патологик руҳий касаллиги бўлган одамлар ўртасида сезиларли фарқ бор[5][6].

Тарихи

Юнон мифологиясида худоларни ортда қолдира олишига ишонган Сисйпҳус ҳақида ҳикоя қилинади. У манманликда айбланган ва абадий тошни тепаликка думалатиб олиб чиқиш жазосига ҳукм қилинган. Сизиф ҳар сафар чўққига яқинлашганда тош орқага думалаб кетар ва Сизиф худди шу вазифани яна қайта такрорлашга мажбур бўларди.

„Нарсиссизм“ атамаси милоддан аввалги 8-йилда ёзилган Рим шоири Овиднинг "Метаморфозалар" асаридан келиб чиққан. Асарнинг 3-шеърий китобида кўплаб потенсиал ошиқларнинг ютуқларини рад этувчи келишган йигит Нарсиссуснинг афсонавий тарихи ҳақида ҳикоя қилинади. Унга кўра, бошқалар чиқарган товушларни акслантиришга ҳукм қилинган лаънатланган Эчо нимфасини рад этган Нарсиссусни худолар сув ҳавзасидаги ўз аксини севиб қолиш билан жазолайди. Нарcиссус севгиси йўналтирилган обект унга севги билан жавоб қайтара олмаслигини билиб қолгач, уни қарғай-қарғай ҳалок бўлади[7].

Ҳаддан ташқари худбинлик тушунчаси бутун тарихий давр давомида тан олинган. Қадимги Юнонистонда бу ҳолат ҳубрис тушунчаси сифатида маълум бўлган.

Фақат ХИХ аср охирларига келиб нарсиссизм психологик нуқтаи назардан ўрганила ва тавсифлана бошлади[8]. Ўша вақтдан бери мазкур атама психологияда маъно жиҳатидан сезиларли фарқларга эга бўлди. Нарсиссизм қуйидагиларни тасвирлаш учун ишлатилган:

  • жинсий бузуқлик;
  • нормал [соғлом] ривожланиш босқичи;
  • психоз аломати ва
  • обект муносабатларининг бир нечта хусусиятлари [кичик типлар][9].

Психиатрлар Пол Нäcке ва Ҳавелоcк Эллис (1889) бир-биридан мустақил тарзда биринчи марта „нарсиссизм“ атамасини ўз танасига жинсий шерикнинг танасига қандай муносабатда бўлса, худди шундай муомала қиладиган одамни тасвирлаш учун ишлатган. Нарсиссизм, бу нуқтаи назардан, инсоннинг бутун жинсий ҳаётини суиистеъмол қиладиган бузуқлик сифатида кўрилган[8].

Психоаналитик Отто Ранк 1911-йилда нарсиссизм ҳақидаги биринчи клиник мақолани нашр этди ва уни бемаънилик ва ўз-ўзидан ҳайратланиш билан боғлади[10][8].

Яна бир психоаналитик, невролог Эрнест Жонес 1913-йилда биринчи бўлиб экстремал нарсиссизмни талқин қилди ва уни характердаги нуқсон сифатида „Худо-комплекс“ деб атади. У Худо комплексига эга бўлган одамларни ўзини ўта муҳим деб ҳисобловчи, ҳаддан ташқари ўзига ишонган, автоэротик, ўзини кўз-кўз қиладиган, ўзидан ҳайратланадиган, ҳамма нарсани биламан ва қила оламан деб ҳисоблайдиган шахс сифатида тавсифлайди. Бундай индивидларнинг ўзига хосликка муҳтожлиги яққол кузатилади[11][12][13].

Зигмунд Фрейд (1914) ўзининг „Нарсиссизм ҳақида: Кириш“ номли рисоласида нарсиссизм ҳақидаги қарашларини баён қилди. Унинг фикрича, ҳамма одамлар туғилганидан бошлаб нарсисизм даражасига эга (бирламчи нарсиссизм) ва бу нарсиссизм соғлом характерга эга ҳамда вақт ўтиши билан бошқаларга бўлган муҳаббат сифатида намоён бўлади. Фрейд нарсисизмни автоэротизм ва обектга муҳаббат, бошқаларга муҳаббат ўртасидаги зарурий оралиқ босқич деб ҳисбоблайди. У, шунингдек, ўз муҳаббатини бошқаларга кўрсатиш даражасига етган одамлар бу муҳаббатни ўзларига йўналтирганларида нарсисизм неврозга (иккиламчи нарсиссизмга) айланади, деган назарияни илгари суради. Вақт ўтиши билан бу шахслар жамиятдан узилиб қоладилар ва бошқаларга қизиқмай қўядилар[14][15][16].

Роберт Wаэлдер 1925-йилда биринчи бўлиб нарсисизмни шахсий хусусият сифатида консепсиялаштирган. Унинг таърифи камситувчи, ўзини бошқалардан устун ҳис қиладиган, тез-тез ўзидан ҳайратланадиган ва бошқаларга ҳамдардлик кўрсатмайдиган шахсларни тасвирлайди[17]. Wаэлдернинг иши ва амалий тадқиқотлари бугунги кунда нарсиссизм ва клиник бузилиш саналган нарсисистик шахсият бузилишининг таърифланишига таъсир кўрсатди. Унинг бемори муваффақиятга эришган олим бўлиб, у ўзини ҳаддан ортиқ даражада яхши кўрар ва оддийгина айбдорлик ҳиссга эга эмасди. У одамлардан ўта узоқ ва мустақил, бошқаларга ҳамдардлик билдира олмайдиган ва интим муносабатларда худбин эди. Бундан ташқари, у ҳаддан ташқари мантиқий фикр юритар ва илмий билимларни амалий қўллашда мавҳум интеллектуал фикрни қадрларди[18].

Карен Ҳорней (1939) нарсиссизм ўзини ўзи соғлом баҳолашдан патологик ҳолатгача бўлган спектрдаги ҳодиса эканлигини тахмин қилади[17].

Бу атама 1979-йилда Чристопҳер Ласчнинг "Нарсиссизм маданияти" асари нашр этилгандан кейин кенгроқ ижтимоий онг чегараларига кирди[19] Ўшандан бери ижтимоий тармоқлар, блоггерлар ва ўз-ўзини банд қилувчи муаллифлар „нарсиссизм“ни[20] ўз манфаатлари учун ҳаракат қилувчилар ва барча уй зўравонлари учун умумий таъриф сифатида қўллайдилар[21][22].

Хусусиятлари

Фрейд нарсиссизм нормал, соғлом ва туғилишдан бошлаб барча одамларда мавжуд бўлган хусусият деган назарияни илгари сурди (бирламчи нарсиссизм). Бу назарияга кўра, вақт ўтиши билан нарсиссизмнинг бу кўринишига бошқаларга бўлган меҳр хусусияти ҳам қўшилади. Иккиламчи нарсиссизм, невроз, одамлар ўз йўналишини ўзгартирганда ва ўз меҳрини ўзларига йўналтирганда пайдо бўлади.

Нарсиссизм „яхши“ ёки „ёмон“ бўлиши шарт деган стандарт мавжуд эмас; бу ўлчанаётган контекст ва натижаларга боғлиқ. Ижтимоий муносабатларни бошлаш каби муайян ижтимоий контекстларда ва ўзини яхши ҳис қилиш каби маълум натижалар билан соғлом нарсиссизм фойдали бўлиши мумкин. Бироқ бошқа контекстларда, масалан, узоқ муддатли муносабатларни сақлаб қолиш ва турли ҳолатлар, масалан, фақат ўзини ҳақ деб ҳисоблаш нуқтаи назаридан нарсиссизм зарарлидир[23].

Нарсиссизмнинг инсон шахсиятидаги ўзига хослиги жиҳатидан тўртта ўлчови аниқланган: етакчилик/ҳокимият, устунлик/такаббурлик, ўзини севиш/ўзидан ҳайратланиш ва эксплуатация/ҳуқуқ[24].

Нарсиссизмнинг нормал ва соғлом даражалари

Нарсиссизм етук ўз-ўзини ҳурмат қилиш ва ўзини қадрлашнинг муҳим таркибий қисмидир[25][26][27]. Аслини олганда, нарсиссистик хатти-ҳаракатлар инсоннинг ўз қадр-қимматини ҳимоя қилишга қаратилган шахсий ва шахслараро стратегиялар тизимидир[28].

Соғлом нарсиссизм етук психологик саломатлик билан боғлиқлиги тахмин қилинган. Ўз-ўзини ҳурмат қилиш нарсисизм ва психологик саломатлик ўртасида воситачи вазифасини бажаради. Шу сабабли, ўзини-ўзи ҳурмат қилиш, ўзини-ўзи идрок этиш қобилияти ёқимлилиги туфайли юқори даражали нарсисслар нисбатан ташвиш ва ғамгинликдан ҳоли ҳисобланадилар[29].

Нарсиссизмнинг ҳалокатли даражалари

Нарсиссизм ўз-ўзидан шахсий хусусиятдир. Бироқ нарсисистик хатти-ҳаракатларнинг юқори даражаси зарар этказиши ва ўзини ўзи мағлуб қилиши мумкин[30]. Бузғунчи нарсиссизм — бу одатда патологик нарсисистик шахс бузилиши билан боғлиқ бўлган баъзи кучли хусусиятларнинг, масалан, танланганлик ва устунлик туйғулари, такаббур хатти-ҳаракатлар ва бошқаларга нисбатан ҳамдардлик ва ғамхўрликнинг умумий етишмаслиги билан тавсифланадиган „катталик намунаси“нинг доимий намоён бўлиши билан изоҳланади[2]. Спектрда бузғунчи нарсиссизм соғлом нарсиссизмдан кўра экстремалроқ, аммо патологик ҳолат каби экстремал эмас[31].

Нарсисизмнинг патологик даражалари

Нарсисистик хатти-ҳаракатларнинг жуда юқори даражаси патологик ҳолат саналади. Фрейд таъкидлаганидек, бундай нарсиссизм соғлом нарсиссизмнинг кучайган, экстремал кўринишидир. Фрейднинг нарсисизм ғояси ўзидан бошқаларни сева олмаслик, эмпатиянинг етишмаслиги, ҳиссий бўшлиқ, зерикиш ва кучни излашга тинимсиз эҳтиёжда намоён бўладиган патологияни тасвирлаб беради[30]. Клиник назариётчилар Кернберг, Коҳут ва Теодоре Миллонларнинг барчаси патологик нарсиссизмни эрта болалик давридаги ноаниқ ва мос келмайдиган ўзаро таъсирларга жавоб реаксияси сифатида кўрдилар. Улар нарсиссларга ўзаро муносабатларда компенсация қилишга ҳаракат қилишни таклиф қиладилар[32]. Немис психоаналитиги Карен Ҳорней (1885—1952) ҳам нарсиссистик шахсиятни эрта муҳит томонидан шакллантирилган маълум бир темперамент хусусияти сифатида кўради.

Ирсият

Эгизаклар устида ўтказилган ирсийлик тадқиқотлари стандартлаштирилган тестлар билан ўлчанадиган нарсисистик хусусиятлар кўпинча мерос бўлиб қолганлигини кўрсатди. Нарсиссизмнинг юқори ирсият кўрсаткичи (0,64) эканлиги аниқланди, бир хил эгизакларда бу хусусиятнинг мувофиқлиги экологик сабабларга қараганда генетик жиҳатдан сезиларли даражада таъсирланганлигини кўрсатади. Оддий ва патологик шахсдан тортиб нарсиссистик хусусиятларнинг давомийлиги ёки спектри мавжудлиги ҳам кўрсатилган[33][34]. Бундан ташқари, далиллар шуни кўрсатадики, нарсиссизмнинг индивидуал элементлари ҳам ўзларининг меросхўрлик даражасига эга, масалан, интраперсонал улуғворлик 0,23 баллга, шахслараро ҳуқуқ эса 0,35 баллга эга[35]. Генетик таъсир нарсиссизмнинг намоён бўлишида муҳим аҳамият касб эца-да, бу „ўйин“даги ягона омил эмас.

Нарсиссизм ифодалари

Жинсий нарсиссизм

Жинсий нарсисизм шаҳвоний хулқ-атворнинг эгосентрик модели сифатида тасвирланган, бу жинсий қобилият ёки жинсий ҳуқуқни, баъзан никоҳдан ташқари муносабатлар шаклида ошиб кетган туйғуни ўз ичига олади. Бу ўз-ўзини паст баҳолаганлик учун ортиқча компенсация ёки ҳақиқий яқинликни давом эттира олмаслик ифодаси бўлиши мумкин[36].

Нарсиссистик хулқ-атвор намунаси аёлларга қараганда эркакларда кўпроқ кузатилади, деб ҳисобланса-да[37][38] бу жинсий етишмовчилик туйғуларини ҳаддан ташқари мағрур бўлиш ёки ўзларининг эркаклик ёки аёлликларига берилиб кетиш орқали қоплайдиган эркакларда ҳам, аёлларда ҳам учрайди[39].

Баъзи экспертлар „жинсий қарамлик“ деб аталадиган мунозарали ҳолат аслида қарамлик ҳолати эмас, балки жинсий нарсиссизм ёки жинсий компулсивлик деб ҳисоблашади[40].

Ота-оналарнинг нарсиссизми

Нарсиссистик ота-оналар кўпинча ўз фарзандларини ўзларининг кенгайтмалари сифатида кўрадилар ва уларни ўзларининг ҳиссий ва ўзини-ўзи ҳурмат қилиш эҳтиёжларини қўллаб-қувватлайдиган тарзда ҳаракат қилишга ундайдилар[41]. Заифлиги туфайли ёш болалар бу хатти-ҳаракатлардан сезиларли даражада таъсирланадилар[42]. Ота-оналарнинг эҳтиёжларини қондириш учун болалар ўз истаклари ва ҳис-туйғуларини қурбон қилишлари мумкин[43]. Бундай ота-она тарбиясида вояга этган бола балоғат ёшида ўз яқин муносабатлари билан курашга киришиши мумкин.

Экстремал ҳолатларда бундай тарбия услуби болалар билан муносабатларнинг бузилишига олиб келиши мумкин, бу эса норозилик туйғуси ва баъзи ҳолларда ўз-ўзини барбод қилиш тенденсияларига олиб келиши мумкин[41].

Иш жойидаги нарсиссизм

  • Профессионаллар. Баъзи мутахассислар, ҳатто ноҳақ бўлсалар ҳам, доимий равишда бошқаларни ўз малакаларини эътироф этишга мажбур қиладилар[44][45]. Профессионал нарсиссизм бошқа қобилиятли ва ҳатто фавқулодда мутахассисларнинг нарсиссистик тузоққа тушишларига олиб келиши мумкин. „Кўпчилик мутахассислар обрў, назорат, билим, малака ва ҳурматга эга бўлган қиёфаларини шакллантириш устида ишлайдилар. Бу барчамизнинг ичимиздаги нарсисснинг хусусиятлари — биз аҳмоқ ёки қобилияциз кўринишдан қўрқамиз“[44].
  • Раҳбарлар. Раҳбарлар кўпинча потенциал нарсиссистик белгиларни ўзларида намоён қиладилар:
    • жонсиз — компаниянинг иш автомобиллари, компания томонидан чиқарилган смартфон ёки дераза билан ўралган офисларни хоҳлаш;
    • жонли — ҳамкасблар ва қўл остидагилардан доимий хушомад ва эътибор кутиш[46]
Нарсиссизм бир қатор потенциал етакчилик муаммолари билан боғлиқ бўлиб, ёмон мотивацион кўникмалардан хавфли қарорлар қабул қилишгача ва экстремал ҳолатларда оқ ёқа жинояти билан боғлиқ[47]. Даромадга катта эътибор қаратадиган юқори даражадаги корпоратив лидерлар ўз ташкилотлари учун қисқа муддатли ижобий фойда келтириши мумкин, аммо охир-оқибат бу алоҳида ходимлар ва бутун компанияларни пастга тортади[48].
Нарсиссистик раҳбарнинг қўл остидаги ходимлар ҳар куни қўллаб-қувватлаш ва эътироф манбаларини топишлари мумкин, бироқ агар улар тўғри чегараларни сақлашга жуда эҳтиёт бўлмасалар, тезда фаол „мақтовчи“ манбаларга айланадилар[46] :143, 181.
Раҳбарликка кўтарилишда шахснинг ролини ўрганувчи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, раҳбарлик лавозимларига кўтарилган шахсларни шахслараро доминант, экстроверт ва ижтимоий қобилиятли деб таърифлаш мумкин[47]. Раҳбарлик лавозимларига кўтарилишда нарсиссизмнинг ўзаро боғлиқлигини ўрганаётганда кўпинча шахслараро доминант, экстроверт ва ижтимоий қобилиятга эга бўлган нарсисслар ҳам этакчиликка кўтарилишлари мумкинлигини кўриш мумкин бўлади. Лекин улар қандайдир номаълум бўлган вазиятларда лидер сифатида пайдо бўлишлари эҳтимоли кўпроқ. Ажабланарлиси шундаки, нарсиссизм шахснинг етакчилик даражасига кўтарилишига ёрдам берадиган хусусият сифатида намоён бўлиши мумкин ва охир-оқибат бу одамни муваффақияцизликка олиб келади[47].
  • Умумий ишчи кучи. Нарсиссизм умумий ишчи кучида муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Мисол учун, нарсиссизм инвентарлари юқори бўлган шахслар ташкилотларга ёки иш жойидаги бошқа одамларга зарар етказадиган тескари хатти-ҳаракатларга кўпроқ мойил[49]. Агрессив (ва тескари) хатти-ҳаракатлар, одатда, ўз-ўзини ҳурмат қилиш ғояси остида юзага келади[50][51]. Нарсиссизм даражаси юқори бўлган одамлар ўз-ўзини ҳаддан ташқари ҳурмат қилиш қобилиятини намоён этадилар. Бир тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, нарсиссизми юқори бўлган ходимлар иш жойидаги бошқаларнинг хатти-ҳаракатларини нарсиссизми паст бўлганларга қараганда кўпроқ ҳақоратли ва таҳдидли деб билишади[52].

Машҳурларнинг нарсиссизми

Машҳурларнинг нарсиссизми (баъзан орттирилган ситуацион нарсиссизм деб аталади) — бойлик, шон-шуҳрат ва машҳур кишиларнинг бошқа тузоқлари туфайли кеч ўсмирлик ёки балоғат ёшида ривожланадиган нарсиссизм шакли. Машҳур нарсиссизм болаликдан кейин ривожланади, машҳур одамларга берилиб кетган жамият томонидан қўзғатилади ва қўллаб-қувватланади. Мухлислар, ёрдамчилар ва таблоид оммавий ахборот воситалари бу одам ҳақиқатан ҳам бошқа одамлардан кўра муҳимроқ эканлиги ҳақидаги ғояни илгари сурадилар, бу фақат мойиллик ёки яширин бўлиши мумкин бўлган нарсиссистик муаммони юзага чиқаради ва унинг шахсиятнинг тўлиқ бузилишига айланишига ёрдам беради. „Роберт Миллманнинг айтишича, машҳурлар одамларнинг уларга қарашларига шунчалик кўникишадики, охир-оқибат ўзлари бошқаларга қарамай қўядилар“[53]. Ўзининг энг экстремал кўриниши ва аломатларида бу турдаги нарсиссизм нарсисистик шахсият бузилишидан ажралиб турмайди, фақат кеч бошланиши ва кўплаб мухлислар томонидан қўллаб-қувватланиши билан фарқланади. „Ижтимоий меъёрлар, назорат ва уларни марказлаштирувчи одамларнинг йўқлиги бундай кишиларни дахлсиз эканликларига ишонишга мажбур қилади“[54]. Шу сабабдан ҳам улар беқарор муносабатлар, гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш ёки тартибсиз хатти-ҳаракатлардан азият чекишлари мумкин.

Коллектив нарсиссизм

Коллектив нарсиссизм — бу нарсиссизмнинг бир тури бўлиб, унда одам ўз гуруҳига ҳаддан ташқари муҳаббат қўяди[55]. Нарсиссизмнинг классик таърифи индивидуалликка қаратилган бўлса-да, коллектив нарсиссизм гуруҳ ҳақида шунга ўхшаш ҳаддан ташқари юқори фикрга эга бўлиш мумкинлигини ва гуруҳ нарсиссистик шахс сифатида мавжуд бўла олишини таъкидлайди[55]. Коллектив нарсиссизм этносентризм билан боғлиқ; аммо этносентризм, биринчи навбатда, этник ёки маданий даражадаги ўзини ўзи марказлаштиришга қаратилган бўлса, коллектив нарсиссизм фақат маданиятлар ва этник гуруҳлардан ташқари ҳар қандай турдаги гуруҳга тааллуқлидир[55][56].

Нарсисистик хатти-ҳаракатларни нормаллаштириш

Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, нарсиссизм шкаласи бўйича юқори балл олган шахслар (ўзи-ўзини таъминлаш, бемаънилик, етакчилик ва ҳайратга бўлган талаб) нарсиссизм даражаси паст бўлганларга қараганда ижтимоий медиа сайтларида ўз шахсий суратларини (селфиларни) кўпроқ жойлаштирганлар. Селфиэ жойлаштирган эркакларда нарсисизм кўрсаткичлари аёлларга қараганда юқори бўлган[57].

Баъзи шарҳчиларнинг таъкидлашича, Америка аҳолиси Иккинчи Жаҳон уруши тугаганидан кейин тобора нарсисстик бўлиб қолган[58][59][60][61]. Одамлар эътибор қозониш учун кучли рақобатлашадилар. Ижтимоий вазиятларда улар суҳбатни бошқалардан узоқлаштиришга ва ўзларига қаратишга мойиллик кўрсатадилар. „Тинглаш“ ва „ўзи ҳақида доимо гапирадиган одамларни бошқариш“ ҳақидаги оммавий адабиётларнинг кўплиги бундай вазиятларнинг кундалик ҳаётда қанчалик кенг тарқалганлигини кўрсатади[62]. „Реалити-ТВ“ дастурларининг ўсиши[58], рақамли медиа, ижтимоий медиа ва шон-шуҳратга интилиш „оммавий нарсисизмнинг янги даври“ни келтириб чиқарадиган онлайн маданиятнинг ўсиши билан бу даъво тасдиқланади[63].

1987 ва 2007-йиллар оралиғидаги АҚШда машҳур қўшиқ матнларини таҳлил қилиш тенденсияси ҳам Америка маданиятининг нарсиссистик бўлиб қолгани ҳақидаги баҳсни қўллаб-қувватлайди. Қўшиқ матнларида биринчи шахс бирлик олмошларидан фойдаланишнинг ўсишини аниқлади, бу кишиларнинг ўзига кўпроқ эътибор бераётганини акс эттиради, шунингдек, ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларга мурожаат қилади; худди шу даврда бошқаларга эътиборни, ижобий ҳис-туйғуларни ва ижтимоий ўзаро таъсирларни акс эттирувчи сўзларнинг қисқариши кузатилди[64][65]. Американинг машҳур босма нашрларида нарсиссизм ва ўз-ўзига чексиз муҳаббат ҳақидаги ҳаволалар 1980-йилларнинг охиридан бери катта инфляцияни бошдан кечирди[65]. 1987-йилдан 2007-йилгача АҚШнинг етакчи газета ва журналларида насиссизм акс эттирувчи ҳолат тўғрисидаги тўғридан-тўғри эслатмалар 4,540 фоизга ошди, 1970-йиллардаги матбуотда бу тенденсия деярли кузатилмайди[65]. Матбуотда нарсиссизм атамаси 2002 ва 2007-йиллар орасида 5000 дан ортиқ марта тилга олинган[65].

Индивидуалистик ва коллективистик миллий маданиятлар

Маданий ишлаб чиқаришдаги ўхшаш ўзгаришлар бошқа Ғарб давлатларида ҳам кузатилмоқда. Масалан, энг катта тиражли Норвегия газетасининг лингвистик таҳлили шуни кўрсатдики, 1984-йилдан 2005-йилгача ўз-ўзига қаратилган ва индивидуалистик атамалардан фойдаланиш частотаси 69 фоизга ошган, коллективистик атамалар эса 32 фоизга қисқарган[66].

Бир тадқиқот индивидуалистик маданият, Америка Қўшма Штатлари ва коллективистик маданият, Жанубий Корея ўртасидаги рекламадаги фарқларни кўриб чиқди ва АҚШда шахснинг ўз шахси ва ўзига хослигини таъкидлашга кўпроқ мойиллик борлигини аниқлади; Жанубий Кореядаги реклама ижтимоий мувофиқлик ва уйғунликнинг муҳимлигини таъкидлаганидек таассурот уйғотади[66]. Бу маданий фарқлар миллий маданиятлар ичидаги индивидуал фарқларнинг таъсиридан кўра кўпроқ эди[66].

Баҳслар

Сўнгги 10 йил ичида нарсиссизм ва нарсиссистик шахсият бузилиши (НПД) га қизиқиш ортди[67]. Мавзу атрофида жиддий мунозаралар мавжуд, жумладан:

  • нормал ва патологик нарсиссизм ўртасидаги фарқни аниқ белгилаш[67];
  • нарсисизмда ўз-ўзини ҳурмат қилиш ролини тушуниш[67];
  • „Улуғвор“ ва „заиф ўлчовлар“ каби кичик турларнинг таснифи ва таърифлари ёки уларнинг вариантлари бўйича консенсусга эришиш[67];
  • нарсисизмнинг марказий ва периферик, бирламчи ва иккиламчи хусусиятлари нима эканлигини тушуниш;
  • консенсуал тавсиф мавжудлигини аниқлаш[67];
  • этиологик омиллар бўйича келишиш[67];
  • нарсисизмни қайси соҳа ёки интизом томонидан ўрганиш кераклигини ҳал қилиш[67];
  • уни қандай баҳолаш ва ўлчаш кераклиги ҳақида келишиб олиш[67];
  • дарсликлар ва таснифлаш қўлланмаларида унинг ифодаланишини келишиб олиш[67].

Ушбу қарама-қаршилик даражаси 2010—2013-йилларда Психик касалликлар диагностикаси ва статистик қўлланмасининг 5-нашри (2013) учун шахсият бузилишлари қўмитаси нарсиссистик шахсиятни қўлланмадан олиб ташлашни тавсия қилганида жамоатчилик эътиборига ҳавола қилинган. Клиник ҳамжамиятда уч йиллик мунозарали мунозаралар бўлиб ўтди, энг кескин танқидчилардан бири қўлланманинг 4-нашри учун ДСМ шахсият бузилишлари қўмитасига раҳбарлик қилган профессор Жоҳн Гундерсон, МД бўлган[68].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Охфорд Леарнер'с Диcтионарй“. охфордлеарнерсдиcтионариэс.cом. Охфорд Университй Пресс. Қаралди: 14-сентабр 2021-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 „АПА Диcтионарй оф Псйчологй“. диcтионарй.апа.орг. Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. Қаралди: 14-сентабр 2021-йил.
  3. ↑ Ҳуме, Давид. А Треатисе оф Ҳуман Натуре. Лондон: Охфорд ат тҳе Cларендон Пресс, 1739 — 701-бет. „Стилл эач ман ловес ҳимселф беттер тҳан анй отҳер сингле персон... [анд тҳере эхисц] а cонтрадиcтион бетwеэн тҳе эхтенсиве сймпатҳй wҳич ис тҳе соурcе оф оур сентименц оф моралс, анд тҳе лимитед генероситй, wҳич ис натурал то ман“ 
  4. ↑ „3 Типс фор Деалинг Wитҳ Селф-Cентеред Пеопле“ (эн-УС). Cлевеланд Cлиниc (2021-йил 4-ноябр). Қаралди: 2022-йил 29-июл.
  5. ↑ 5,0 5,1 Кризан, Златан; Ҳерлаче, Анне (27-январ 2017-йил). „Тҳе Нарcиссисм Спеcтрум Модел: А Сйнтҳетиc Виэw оф Нарcиссистиc Персоналитй“. Персоналитй анд Соcиал Псйчологй Ревиэw. 22-жилд, № 1. 3–31-бет. дои:10.1177/1088868316685018. ПМИД 28132598.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  6. ↑ Назарио, МД. „Нарcиссистиc Персоналитй Дисордер“. wебмд.cом. Wеб МД. Қаралди: 18-июн 2020-йил.
  7. ↑ „Нарcиссус Греэк мйтҳологй“. британниcа.cом. Британиcа. Қаралди: 14-сентабр 2021-йил.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Миллон, Тҳеодоре. Персоналитй Дисордерс ин Модерн Лифе. Wилей, 2004 — 343-бет. ИСБН 978-0471237341. 
  9. ↑ Гай, Петер. Фреуд: А Лифе фор Оур Тиме. W. W. Нортон & Cомпанй, 17-май 2006-йил — 340-бет. ИСБН 978-0393328615. 
  10. ↑ Огродниcзук, Жоҳн (2013). „Ҳисториcал овервиэw оф патҳологиcал нарcиссисм. Ин: Ундерстандинг анд Треатинг Патҳологиcал Нарcиссисм“. Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. 15–26-бет. дои:10.1037/14041-001.
  11. ↑ Жонес, М.Д. „Эссайс Ин Апплиэд Псйчоаналйсис Вол ИИ“. арчиве.орг. Османиа Университй Либрарй. Қаралди: 14-декабр 2021-йил.
  12. ↑ Жонес, Эрнест. Эссайс ин Апплиэд Псйчо-Аналйсис. Лигҳтнинг Соурcе Инc, 15-март 2007-йил — 472-бет. ИСБН 978-1-4067-0338-2. Қаралди: 2012-йил 22-январ. 
  13. ↑ Эванс. „Ҳисторй оф Нарcиссисм“. деэпблуэ.либ.умич.эду. Университй оф Мичиган.
  14. ↑ Страчей. „Стандард Эдитион оф тҳе Cомплете Wоркс оф Сигмунд Фреуд“. сас.упенн.эду. Университй оф Пеннсйлваниа. Қаралди: 14-декабр 2021-йил.
  15. ↑ Фреуд, Сигмунд, Он Нарcиссисм: Ан Интродуcтион, 1914
  16. ↑ СигмундФреуд.нет. „Он Нарcиссисм, 1914 бй Фреуд“. СигмундФреуд.нет. Сигмунд Фреуд. 2022-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-август.
  17. ↑ 17,0 17,1 Левй, Кеннетҳ. Персоналитй Дисордерс: Тоwард тҳе ДСМ-В; Чаптер 9, Нарcиссистиc Персоналитй Дисордер. САГЕ Публиcатионс, Инc, 2007 — 235-бет. ИСБН 9781412904223. 
  18. ↑ Бергманн, Мартин С.. Анатомй оф Ловинг; Ман'с Қуэст то Кноw wҳат Лове И. Баллантине Боокс, 1987. ИСБН 978-0449905531. 
  19. ↑ Даум, Мегҳан. „Нарcиссист -- гиве ит а рест“. Лос Ангелес Тимес (6-январ 2011-йил). Қаралди: 21-декабр 2021-йил. „Тҳе терм ҳас беэн мисусед анд оверусед со флагрантлй тҳат ит’с ноw алл бут меанинглесс wҳен ит cомес то лабелинг трулй деструcтиве тенденcиэс.“.
  20. ↑ Пилоссопҳ. „Со, ёу тҳинк ёур споусе ис а нарcиссист? Ёу мигҳт нот wант то бе со қуиcк wитҳ тҳе лабел.“. чиcаготрибуне.cом. Чиcаго Трибуне. — „тҳе wорд ис эхтремелй оверусед, анд И дон’т тҳинк пеопле трулй ундерстанд wҳат ит меанс“. Қаралди: 14-ноябр 2019-йил.
  21. ↑ Гай, Петер. Фреуд: А Лифе фор Оур Тиме. W. W. Нортон & Cомпанй, 17-май 2006-йил — 340-бет. ИСБН 978-0393328615. „Соме ин фаcт эхплоитед ит ас а ҳандй терм оф абусе фор модерн cултуре ор ас а лоосе сйнонйм фор блоатед селф-эстеэмед.“ 
  22. ↑ Малкин Пҳ.Д. „Wҳй Wе Неэд то Стоп Тҳроwинг тҳе "Нарcиссист" Лабел Ароунд“. псйчологйтодай.cом. Псйчологй Тодай. — „Тҳе cуррент промисcуоус усе оф тҳе терм нарcиссист фореверй минор инстанcе оф селф-абсорптион, ҳоwевер, тривиализес тҳат верй реал паин.“. Қаралди: 12-апрел 2015-йил.
  23. ↑ Cампбелл, W. Кеитҳ „Тҳе Нарcиссистиc Селф: Баcкгроунд, ан Эхтендед Агенcй Модел, анд Онгоинг Cонтроверсиэс“, . Тҳе Селф, Фронтиэрс оф Соcиал Псйчологй Седикидес: . Псйчологй Пресс, 2007. ИСБН 978-1841694399. 
  24. ↑ Ҳортон, Р. С.; Блеау, Г.; Дрwеcки, Б. (2006). „Парентинг Нарcиссус: Wҳат Аре тҳе Линкс Бетwеэн Парентинг анд Нарcиссисм?“ (ПДФ). Жоурнал оф Персоналитй. 74-жилд, № 2. 345–76-бет. дои:10.1111/ж.1467-6494.2005.00378.х. ПМИД 16529580. Сеэ п. 347.
  25. ↑ Федерн, Эрнст (1972). „Тҳиртй-фиве еарс wитҳ Фреуд: Ин ҳоноур оф тҳе ҳундредтҳ анниверсарй оф Паул Федерн, М.Д.“. Жоурнал оф Cлиниcал Псйчологй. 32-жилд. 18–34-бет.
  26. ↑ Беcкер. „Тҳе Дениал оф Деатҳ“. Тҳе Фреэ Пресс (1973). Қаралди: 2020-йил 4-ноябр.
  27. ↑ Коҳут. „Формс анд Трансформатион оф Нарcиссисм“. Нарcиссистиc Абусе Реҳаб. Жоурнал оф тҳе Америcан Псйчоаналйтиc Ассоcиатион (1966). Қаралди: 2020-йил 4-ноябр.
  28. ↑ Ҳортон. „Парентинг Нарcиссус: Wҳат Аре тҳе ЛинксБетwеэн Парентинг анд Нарcиссисм?“ (эн). Wабаш Cоллеге. Қаралди: 15-сентабр 2021-йил.
  29. ↑ Седикидес, C.; Рудич, Э.А.; Грегг, А.П.; Кумаширо, Мл; Русбулт, C. (2004). „Аре Нормал Нарcиссисц Псйчологиcаллй Ҳеалтҳй?: селф-эстеэм маттерс“ (ПДФ). Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй. 87-жилд, № 3. 400–16-бет. дои:10.1037/0022-3514.87.3.400. ПМИД 15382988.
  30. ↑ 30,0 30,1 Коҳут. Тҳе Аналйсис оф тҳе Селф. А сйстематиc аппроач то тҳе псйчоаналйтиc треатмент оф нарcиссистиc персоналитй дисордерс. Лондон: Тҳе Университй оф Чиcаго Пресс, 1971. 
  31. ↑ Броwн, Нина W., Тҳе Деструcтиве Нарcиссистиc Паттерн, 1998
  32. ↑ Морф, Cаролине C.; Рҳодеwалт, Фредериcк (2001). „Унравелинг тҳе Парадохес оф Нарcиссисм: А Дйнамиc Селф-Регулаторй Проcессинг Модел“. Псйчологиcал Инқуирй. 12-жилд, № 4. 177–96-бет. дои:10.1207/С15327965ПЛИ1204_1.
  33. ↑ „Генетиc анд энвиронментал cонтрибутионс то дименсионс оф персоналитй дисордер“. Ам Ж Псйчиатрй. 150-жилд, № 12. Деcембер 1993. 1826–31-бет. дои:10.1176/ажп.150.12.1826. ПМИД 8238637.
  34. ↑ ДеWалл, C. Натҳан; Понд, Ричард С.; Cампбелл, W. Кеитҳ; Тwенге, Жеан М. (Аугуст 2011). „Тунинг ин то псйчологиcал чанге: Лингуистиc маркерс оф псйчологиcал траиц анд эмотионс овер тиме ин популар У.С. сонг лйриcс“. Псйчологй оф Аэстҳетиcс, Cреативитй, анд тҳе Арц. 5-жилд, № 3. 200–207-бет. дои:10.1037/а0023195. ИССН 1931-390Х.
  35. ↑ Луо, Ю Л. Л.; Cаи, Ҳуажиан; Сонг, Ҳаиронг (2014-04-02). „А Беҳавиорал Генетиc Студй оф Интраперсонал анд Интерперсонал Дименсионс оф Нарcиссисм“. ПЛОС ОНЕ (инглизча). 9-жилд, № 4. э93403-бет. Бибcоде:2014ПЛоСО...993403Л. дои:10.1371/жоурнал.поне.0093403. ИССН 1932-6203. ПМC 3973692. ПМИД 24695616.
  36. ↑ Ҳурлберт, Д.Ф.; Апт, C. (1991). „Сехуал нарcиссисм анд тҳе абусиве мале“. Жоурнал оф Сех анд Маритал Тҳерапй. 17-жилд, № 4. 279–92-бет. дои:10.1080/00926239108404352. ПМИД 1815094.
  37. ↑ Ҳурлберт, Д.Ф.; Апт, C.; Гасар, С.; Wилсон, Н.Э.; Мурпҳй, Й. (1994). „Сехуал нарcиссисм: а валидатион студй“. Жоурнал оф Сех анд Маритал Тҳерапй. 20-жилд, № 1. 24–34-бет. дои:10.1080/00926239408403414. ПМИД 8169963.
  38. ↑ Рян, К.М.; Wеикел, К.; Спречини, Г. (2008). „Гендер дифференcес ин нарcиссисм анд cоурцҳип виоленcе ин датинг cоуплес“. Сех Ролес. 58-жилд, № 11–12. 802–13-бет. дои:10.1007/с11199-008-9403-9.
  39. ↑ Счоэнеwолф, Г.. Псйчоаналйтиc Cентрисм: Cоллеcтед Паперс оф а Неоcлассиcал Псйчоаналйст. Ливинг Cентер Пресс, 2013. 
  40. ↑ Апт, C.; Ҳурлберт, Д.Ф. (1995). „Сехуал Нарcиссисм: Аддиcтион ор Аначронисм?“. Тҳе Фамилй Жоурнал. 3-жилд, № 2. 103–07-бет. дои:10.1177/1066480795032003.
  41. ↑ 41,0 41,1 Раппорт, Алан, Пҳ. Д.Cо-Нарcиссисм: Ҳоw Wе Адапт то Нарcиссистиc Паренц. Тҳе Тҳерапист, 2005 (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-08-11 санасида архивланган).
  42. ↑ Wилсон, Сйлиа; Дурбин, C. Эмилй (Новембер 2011). „Дядиc Парент-Чилд Интераcтион Дуринг Эарлй Чилдҳоод: Cонтрибутионс оф Парентал анд Чилд Персоналитй Траиц“. Жоурнал оф Персоналитй. 80-жилд, № 5. 1313–1338-бет. дои:10.1111/ж.1467-6494.2011.00760.х. ИССН 0022-3506. ПМИД 22433002.
  43. ↑ Жамес И. Кепнер, Бодй Проcесс (1997) п. 73
  44. ↑ 44,0 44,1 Банжа, Жоҳн, Медиcал Эррорс анд Медиcал Нарcиссисм, 2005
  45. ↑ Банжа, Жоҳн, (ас обсервед бй Эриc Рангус) Жоҳн Банжа: Интервиэw wитҳ тҳе cлиниcал этҳиcист (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-02-26 санасида архивланган)
  46. ↑ 46,0 46,1 А. Ж. ДуБрин. Нарcиссисм ин тҳе Wоркплаcе, 2012. 
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 Брунелл, А. Б.; Гентрй, W. А.; Cампбелл, W.; Ҳоффман, Б. Ж.; Куҳнерт, К. W.; ДеМарреэ, К. Г. (2008). „Леадер эмергенcе: Тҳе cасе оф тҳе нарcиссистиc леадер“ (ПДФ). Персоналитй анд Соcиал Псйчологй Буллетин. 34-жилд, № 12. 1663–76-бет. дои:10.1177/0146167208324101. ПМИД 18794326. 2020-06-05да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
  48. ↑ Ҳилл, Виcтор (2005) Cорпорате Нарcиссисм ин Аccоунтинг Фирмс Аустралиа, Пенгус Боокс Аустралиа
  49. ↑ Жудге, Т. А.; ЛеПине, Ж. А.; Рич, Б. Л. (2006). „Ловинг Ёурселф Абундантлй: Релатионшип оф тҳе Нарcиссистиc Персоналитй то Селф- анд Отҳер Перcептионс оф Wоркплаcе Девианcе, Леадершип, анд Таск анд Cонтехтуал Перформанcе“. Жоурнал оф Апплиэд Псйчологй. 91-жилд, № 4. 762–76-бет. дои:10.1037/0021-9010.91.4.762. ПМИД 16834504.
  50. ↑ Бушман, Б. Ж.; Баумеистер, Р. Ф. (1998). „Тҳреатенед эготисм, нарcиссисм, селф-эстеэм, анд диреcт анд дисплаcед аггрессион: Доэс селф-лове ор селф-ҳате леад то виоленcе?“. Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй. 75-жилд, № 1. 219–29-бет. дои:10.1037/0022-3514.75.1.219. ПМИД 9686460.
  51. ↑ Пенней, Л. М.; Спеcтор, П. Э. (2002). „Нарcиссисм анд cоунтерпродуcтиве wорк беҳавиор: До биггер эгос меан биггер проблемс?“. Интернатионал Жоурнал оф Селеcтион анд Ассессмент. 10-жилд, № 1–2. 126–34-бет. дои:10.1111/1468-2389.00199.
  52. ↑ Wислар, Ж. С.; Ричман, Ж. А.; Фендрич, М.; Флаҳертй, Ж. А. (2002). „Сехуал ҳарассмент, генерализед wоркплаcе абусе анд дринкинг оутcомес: Тҳе роле оф персоналитй вулнерабилитй“. Жоурнал оф Друг Иссуэс. 32-жилд, № 4. 1071–88-бет. дои:10.1177/002204260203200404.
  53. ↑ Симон Cромптон, Алл абоут ме (Лондон 2007) п. 171
  54. ↑ Cромптон, п. 171
  55. ↑ 55,0 55,1 55,2 Голеc де Завала, А, эт ал. „Cоллеcтиве нарcиссисм анд иц соcиал cонсеқуэнcес.“ Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй 97.6 (2009): 1074-96. Псйc артиcлес. ЭБСCО. Wеб. 26 Мар. 2011.
  56. ↑ Бизумиc, Борис, анд Жоҳн Дуcкитт. „Мй Гроуп Ис Нот Wортҳй оф Ме“: Нарcиссисм анд Этҳноcентрисм." Политиcал Псйчологй 29.3 (2008): 437-53. Псйчологй анд Беҳавиорал Сcиэнcес Cоллеcтион. ЭБСCО. Wеб. 9 Апр. 2011.
  57. ↑ Сорокоwски, П; Сорокоwска, А; Олесзкиэwиcз, А; Фраcкоwиак, Т; Ҳук, А; Писански, К (2015). „Селфиэ постинг беҳавиорс аре ассоcиатед wитҳ нарcиссисм амонг мен“. Персоналитй анд Индивидуал Дифференcес. 85-жилд. 123–27-бет. дои:10.1016/ж.паид.2015.05.004.
  58. ↑ 58,0 58,1 Лорентзен, Жустин „Тҳе cултуре(с) оф нарcиссисм: симултанеитй анд тҳе псйчеделиc сихтиэс“, . Нарcиссисм – А Cритиcал Реадер Гаитанидис: . Лондон: Карнаc Боокс, 2007 — 127-бет. ИСБН 978-1855754539. 
  59. ↑ Ласч, Чристопҳер. Тҳе Cултуре оф Нарcиссисм: Америcан Лифе ин ан Аге оф Диминишинг Эхпеcтатионс. Wарнер Боокс, 1979. ИСБН 978-0446321044. 
  60. ↑ Лорентзен, Жустин „Тҳе cултуре(с) оф нарcиссисм: симултанеитй анд тҳе псйчеделиc сихтиэс“, . Нарcиссисм – А Cритиcал Реадер Гаитанидис: . Лондон: Карнаc Боокс, 2007 — 129-бет. ИСБН 978-1855754539. 
  61. ↑ Нелсон, Кристина. Нарcиссисм ин Ҳигҳ Фиделитй. Линcолн: иУниверсе, 2004 — 1–2-бет. ИСБН 978-0595318049. 
  62. ↑ Чарлес, Дербер. Тҳе Пурсуит оф Аттентион: Поwер анд Эго ин Эверйдай Лифе 2нд Эдитион, 2нд, Охфорд Университй Пресс, 15-июн 2000-йил. ИСБН 978-0195135497. 
  63. ↑ Маршалл, Давид П. (Новембер 2004). „Фаме'с Перпетуал Мотион“. М/C Жоурнал. 7-жилд, № 5. дои:10.5204/мcж.2401. Қаралди: 7-феврал 2013-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  64. ↑ ДеWалл, C. Натҳан; Понд Жр., Ричард С.; Cампбелл, W. Кеитҳ; Тwенге, Жеан М. (Аугуст 2011). „Тунинг ин то псйчологиcал чанге: Лингуистиc маркерс оф псйчологиcал траиц анд эмотионс овер тиме ин популар У.С. сонг лйриcс“. Псйчологй оф Аэстҳетиcс, Cреативитй, анд тҳе Арц. 5-жилд, № 3. 200–07-бет. дои:10.1037/а0023195.
  65. ↑ 65,0 65,1 65,2 65,3 Тwенге, Жеан М.. Тҳе Ҳандбоок оф Нарcиссисм анд Нарcиссистиc Персоналитй Дисордер: Тҳеоретиcал Аппроачес, Эмпириcал Финдингс, анд Треатменц Cампбелл: . Ҳобокен НЖ: Жоҳн Wилей & Сонс, 2011 — 203-бет. ИСБН 9781118029268. 
  66. ↑ 66,0 66,1 66,2 Тwенге, Жеан М.. Тҳе Ҳандбоок оф Нарcиссисм анд Нарcиссистиc Персоналитй Дисордер: Тҳеоретиcал Аппроачес, Эмпириcал Финдингс, анд Треатменц Cампбелл: . Ҳобокен НЖ: Жоҳн Wилей & Сонс, 2011 — 202-бет. ИСБН 9781118029268. 
  67. ↑ 67,0 67,1 67,2 67,3 67,4 67,5 67,6 67,7 67,8 Миллер; Лйнам; Ҳятт; Cампбелл (8-май 2017-йил). „Cонтроверсиэс ин Нарcиссисм“. Аннуал Ревиэw оф Cлиниcал Псйчологй. 13-жилд. 291–315-бет. дои:10.1146/аннурев-cлинпсй-032816-045244. ПМИД 28301765.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  68. ↑ Занор, Чарлес. „А Фате Тҳат Нарcиссисц Wилл Ҳате: Беинг Игноред“. Неw Ёрк Тимес. Қаралди: 9-ноябр 2010-йил.

Қўшимча ўқиш учун

  • Блекберн, Саймон, Миррор, Миррор: Ўз-ўзини севишдан фойдаланиш ва суиистеъмол қилиш (Принcетон, НЖ: Принcетон Университй Пресс, 2014)
  • Твенге, Жан М.; Кемпбелл, У., Кейт Нарсисизм эпидемияси: ҳуқуқ даврида яшаш (2009)
  • Ҳотчкисс, Сандй; Мастерсон, Жеймс Ф., Нега бу ҳар доим сиз ҳақингизда? : Нарсисизмнинг етти ўлик гуноҳи (2003)
  • Браун, Нина В., Ўзини ўзи сўраган болалар: Нарсисистик ота-оналарни энгиш бўйича катталар учун қўлланма (2008)
  • МакФарлин, Декан, Эголар жур’ат қиладиган жойда: нарсисистик лидерлар ҳақида айтилмаган ҳақиқат — ва улардан қандай омон қолиш керак (2002)
  • Браун, Нина В., ҳалокатли нарсисистик нақш (1998)
  • Голомб, Элан, кўзгуда қамалган — ўз-ўзидан курашда нарсистларнинг катта ёшли болалари (1995)
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Narsissizm" dan olindi