Natalya Novikova
 | Бу мақолага бошқа бирорта саҳифадан
ишорат йўқ. (Май 2024) |
Наталя Михайловна Новикова (1953-йил 8-март, Москва, Россия) – рус математиги, илмий операцион тадқиқотлар, рақамли оптималлаштириш усуллари, тармоқ муаммолари бўйича мутахассис, физика-математика фанлари доктори (1992-йил). Москва давлат университети ҳисоблаш математикаси профессори (2006-йил), бир қатор таҳририятлар ҳайъати аъзоси. Машҳур математик журналлар ва Россия Операцион тадқиқотлар жамияти илмий котиби, Россия Федерацияси Олий аттестация комиссиясининг эксперт комиссияси аъзоси[1].
| Наталя Михаиловна Новикова | |
|---|---|
| Таваллуди |
1953-йил 8-март (71 ёш) Москва |
| Фуқаролиги |
 СССР  Россия |
| Касби | математик |
| Илмий унвони | физика-математика фан доктори (1992-йил) |
| Академик раҳбарлари | Ю. Б. Гермеер П. С. Красношеков |
Ҳаёти
Наталя Новикова 1953-йил 8-март куни Москвада муҳандислар оиласида дунёга келган. Отаси – Михаил Евгеневич Новиков (1925–2005) узоқ муддат МПЕИ конструкторлик бюросида фаолият олиб борган, Сергей Королёв ракеталарида телеметрия тизимларини яратишда иштирок этган ва ихтирочилик фаолияти учун Ленин ордени билан тақдирланган. Онаси – Новикова (Цветкова) Галина Василевна (1925–1999) ФИАНда ўз фаолиятини юритган, ядро зарралари тезлатгичини қуриш босқичидан бошлаб унга хизмат кўрсатган. Шунинг учун муҳандислик ҳисоб-китоблари Наталяни ҳам, унинг синглиси Александрани ҳам болалигидан илҳомлантирган ва ўзига жалб қилган.
1970-йилда Новикова Москвадаги 2-сонли физика-математика мактабини тамомлаб, М. В. Ломоносов номидаги Москва давлат университетининг ҳисоблаш математикаси ва кибернетика факултетига ўқишга кирган. Иккинчи курсдан кейин, отасининг маслаҳати билан Операцион тадқиқотлар бўлимини танлаган, кейинчалик унинг асосчиси профессор Ю. Б. Гермеер бўлган. Наталя Михайловна Юрий Борисович билан биргаликда ўзининг биринчи мақоласини „Ҳисоблаш математикаси ва математик физика журнали“да чоп этган[2].
Фаолиятининг бошланиши
1975-йилда факултетни имтиёзли диплом билан тамомлаган Новикова ўша йили „Математик кибернетика“ мутахассислиги бўйича Операцион тадқиқотлар бўлимининг кундузги аспирантурасига ўқишга қабул қилинган. Ю.Б. Гермеернинг вафоти муносабати билан 1975-йилда янги бошлиқ Павел Сергеевич Красношчеков унинг илмий раҳбари бўлган. Унинг раҳбарлигида 1979-йилда „Коллектив ҳаракатларга имкон берувчи иэрархик бошқарув тизимларида қарорлар қабул қилиш масалалари“ мавзусида номзодлик диссертациясини тайёрлаган ва муваффақиятли ҳимоя қилган.
Н. М. Новикова 1979-йилда СССР Фанлар академияси Ҳисоблаш марказига операцион тадқиқотлар бўлимига (кичик илмий ходим (1979–1986), тадқиқотчи олим (1986–1989), катта илмий ходим (1989–1992), раҳбарлик қилиш учун таклиф қилинган. Тадқиқотчи (1992-йилдан), у ерда транспорт тизимлари, телефон, ахборот ҳисоблаш ва ёқилғи-энергетика тармоқларини ўз ичига олган кўп фойдаланувчи оқимли тармоқ тизимларини ўрганишни бошлаган. Бу ерда ноаниқлик шароитида юзага келадиган кўп мезонли оптималлаштириш муаммолари учун Наталя Михайловна кафолатланган натижанинг янги таърифини таклиф қилган. Бу самарали гъоя асосида Наталя Новикова тўртта фан номзодини тайёрлашга муваффақ бўлган.
Наталя Новикова 1992-йилда „Математик физиканинг вариацион муаммоларини ҳал қилиш ва операцияларни тадқиқ қилишнинг итератив стохастик усуллари“ мавзусида докторлик диссертациясини ҳимоя қилган, унда Гилберт фазосида силлиқ бўлмаган қавариқ оптималлаштириш учун стохастик усулларни қуришнинг такрорий жазолаш ва тартибга солиш билан биргаликда итератив яқинлашиш умумий схемасини ишлаб чиққан. Тахминан чекли ўлчовли фазоларда стохастик квазиградиэнтлардан фойдаланганда дастлабки фазода кучли конвергенцияни таъминловчи назорат параметрларини мослаштириш шартлари ҳам олинган. Кучли конвергент алгоритмлар математик физика ва операцияларни тадқиқ қилишнинг бир қатор муаммоларини, Гилберт фазосида ўлчовга нисбатан эластик-пластик бурилиш муаммосини, қисман дифференциал тенгламалар тизимини оптимал бошқаришни, функсия фазосида эгар нуқтасини ва минимаксни қидиришни, оптималлаштиришни ўз ичига олган ҳолда тузилган.
Наталя Новикова 90-йилларнинг охирида электроэнергетика саноатига операцияларни тадқиқ қилиш назариясини жорий қила бошлаган, тақсимланган аукционлар, тармоқ тизимлари учун қоидаларни қуриш ва электр энергетикасида рақобатбардош бозор муносабатлари моделини яратиш вазифаси билан қизиқа бошлаган. Кейинчалик бу амалий соҳада ҳам сезиларли муваффақиятларга эришган.
Илмий ва ташкилий фаолияти
Наталя Михайловна Новикова – „Известия“ РАС „Назария ва бошқарув тизимлари“ журнали таҳририят ҳайъати аъзоси, Россия Фанлар академияси Назорат институти Федерал тадқиқот марказининг Ҳисоблаш маркази ҳузуридаги диссертация кенгашининг илмий котиби лавозимида фаолият олиб борган. М. В. Ломоносов номидаги Москва давлат университети ҳисоблаш математика ва кибернетика факултети ҳузуридаги диссертация кенгаши аъзоси бўлиб фаолият юритган. Россия Федерацияси Олий аттестация комиссиясининг математика ва механика бўйича экспертлар кенгаши раиси ўринбосари лавозимида фаолият олиб борган.
Наталя Михайловна операцияларни тадқиқ қилиш бўйича Россия илмий жамияти илмий котиби, математик дастурлаш ассоциацияси ва Европа математика жамияти аʻзоси.
Илмий кадрлар тайёрлашдаги ўрни
Наталя 1986-йилдан Москва давлат университетининг операцион тадқиқотлар бўлимида (ярим кунлик ўриндош бўлиб) доцент (1986–2003), профессор (2003-йилдан) лавозимларида ишлаб келмоқда.
У талабаларга „Оптималлаштириш усуллари“ маъруза курсини ўқийди ва „Оптималлаштириш ва операцион тадқиқотлар“ махсус семинарини олиб боради. Унинг илмий раҳбарлигида 8 та номзодлик диссертацияси ҳимоя қилинган ва ВМC талабалари учун кўплаб битирув диссертациялари тайёрланган.
Манбалар
- ↑ Керимов М. К. К юбилею профессора Натальи Михайловны Новиковой // Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 2013. Т. 53, № ]12. С. 1947—1950.
- ↑ Новикова Н. М. Игры двух и трёх лиц со связанными ограничениями при фиксированном порядке ходов // Ж. вычисл. матем. и матем. физ. 1976. Т. 16. № ]2. С. 326—339.