Эйнштейн — Росен ко'пригининг визуал тасвири. Кўприклар ҳеч қачон кузатилмаган, аммо улар математик моделлар ва илмий назария орқали мавжуд бўлиши тахмин қилинмоқда.

Назарий физика - табиатни билишнинг асосий усули сифатида физик ҳодисаларнинг математик моделларини яратиш ва уларни амалиётга солиштириш учун ишлатиладиган физика бўлими. Ушбу холатда назарий физика табиатни ўрганишнинг мустақил усули ҳисобланади. Бироқ, бу усул физиканинг асосий қонунларини ҳал қилишда тажриба (эксперимент) дан фойдаланмайди, балки табиатни ўрганишнинг моделлаштирилган усули ҳисобланади. Табиатдаги асосий обектив қонунлар ва ҳодисалар, кузатувлар ва экспериментал исботланган натижалар асосида шаклланади ва қабул қилинади.

Назарий физика методологияси асосий физик тушунчаларни (масалан, атом, масса, энергия, энтропия, майдон ва бошқалар) ажратиш ва бу тушунчаларни боғлайдиган табиат қонунларининг математик тилда шакллантиришдан иборат.

Хусусиятлари

Назарий физиканинг асосий вазифаси табиатнинг энг кенг тарқалган қонунларини кашф қилиш ва ўрганишдир, бу физик ҳодисаларнинг ҳар қандай соҳасини бошқаради ва ушбу қонунларга асосланиб, муайян физик жисмларнинг кутилган хатти-ҳаракатларини реаллик билан солиштиради. Назарий физиканинг деярли ўзига хос хусусияти, бошқа табиий фанлардан фарқли ўлароқ, ҳали номаълум физик ҳодисаларни ва аниқ ўлчов натижаларини тахмин қилишдан иборатдир.

Физик ҳодисалар назарияси

Назарий физика аслида физик ҳодисалар назарияси ёки қисқача физик назария (теория) деб юритилади. Барча физик назариялар математик модел орқали тузилган бўлиб, кўпкина тажрибаларда асос сифатида қўлланади. Айрим назарияларни амалга оширишни иложи йўқ.

Юқорида айтилганлар физика назариясининг умумий тузилишини тавсифлаш имконини беради. Унда қуйидагиларни ўз ичига олади:

  • математик моделини яратишда ҳодисалар кенглигининг тавсифи,
  • математик моделни белгилайдиган аксиомалар,
  • математик (ҳеч бўлмаганда баъзи) обектларни кузатиладиган, физик обектлар билан боғлайдиган аксиомалар,
  • назария башорат сифатида талқин қилинадиган математик аксиомалар ва уларнинг реал дунёдаги эквивалентларининг бевосита алоқалари.
Э=мc2{\дисплайстйле Э=мc^2}

Бундан маълумки, „нисбийлик назарияси аслида хато бўлса-чи?“ деган фаразни инкор қилади. Нисбийлик назарияси зарурий талабларни қондирадиган физик назария сифатида аллақачон тўғрилиги исботланган. Агар у баъзи назарияларда экспериментга мос келмаслиги маълум бўлса, демак у реал ҳодисаларга тааллуқли эмас. Натижада янгидан-янги назариялар ҳосил бўлиши ва нисбийлик назарияси бу назарияларга чекловчи восита бўлиши мумкин. Ҳозир маълум шароитларда (Планк тартибидаги энергия зичлигида) мавжуд физик назарияларнинг ҳеч бири нисбийлик назариясига мос келмаслиги шубҳа қилинмоқда.

Тарихи

Қо'шимча ма'лумот: Физика тарихи

Аристотел
(мил.ав. 384–322)

Назарий физика тахминан 2300 йил олдин фалсафа фани негизида пайдо бўлган, Платон ва Аристотел томонидан давом эттирилган. О'рта асрларда тан олинган интеллектуал фанлар негизида: грамматика, мантиқ, риторика, арифметика, геометрия, мусиқа ва астрономия фанлар етишиб чиқди. О'рта асрлар даври ва Уйг'ониш даврларида назарияга қарама-қарши бўлган экспериментал фан тушунчаси Ибн ал-Ҳайсам ва Френсис Бекон каби олимлардан бошланган. лмий инқилоб тез сур'атлар билан о'сиб борар экан, материя, энергия, макон ва вақт тушунчалари аста-секин биз билган шаклга эга бо'ла бошлади ва бошқа фанлар табиий фалсафа негизидан ажралиб чиқди. Шундай қилиб, назарий физиканинг замонавий даври астрономияда Коперникнинг парадигма силжиш назарияси билан бошланди. Қисқа фурсатларда Кеплернинг сайёралар оррбитасига оид иборалари, Тихо Брагенинг астрономик кузатишларининг умумлашиши илмий инқолобга олиб келди.

Замонавий тушунтириш концепциясига катта туртки Галилейдан бошланди, у ҳам мукаммал назариётчи, ҳам буюк тадқиқотчи бўлган кам сонли физиклардан бири эди. Декартнинг аналитик геометрияси ва механикаси Принcипиа Матҳематиcа ни ёзган бошқа энг юқори даражадаги назариётчи/экспериментал Исаак Нютоннинг ҳисоб-китоблари ва механикасига киритилган. Унда Коперник, Галилей ва Кеплер асарларининг катта синтези мавжуд эди; шунингдек, ХХ аср бошларигача дунёқараш сифатида ҳукмронлик қилган Нютоннинг механика ва тортишиш назариялари. Шу билан бирга, Нютон, Декарт ва голландиялик Снелл ва Гюйгенснинг ёрдами билан оптикада (хусусан, ранглар назарияси ва қадимги геометрик оптика фанида) тараққиёт ҳам амалга оширилди. ХВИИИ—ХИХ асрларда Жозеф-Луи Лагранж, Леонҳард Эйлер ва Уилям Роуэн Гамилтон классик механика назариясини анча кенгайтирдилар.[12] Улар икки минг йил олдин Пифагор томонидан бошланган математика ва физиканинг интерфаол о'заро бог'ланишини олдилар.

Физик назарияларга мисоллар

  • Классик механика. Классик механикани қуриш жараёнида Нютон ҳосилалар ва интегралларни киритиш заруриятига дуч келди, я'ни дифференсиал ва интеграл ҳисобларни яратди.
  • Статистик физика. Дастлаб, физик қисм бутунлай классик механикага асосланган, термодинамика ва кимё ма'лумотларини ҳисобга олган ҳолда, математик моделларнинг кучли ривожланиши билан. Энди у конденсацияланган моддалар физикасининг асоси ҳисобланади.
  • Классик электродинамика. Максвелл тенгламалари классик механикага зид бўлиб чиқди, лекин бу қарама-қаршилик, кейинроқ ма’лум бўлганидек, икки назариядан бири нотўғри эканлигини англатмайди. Ҳар иккала назария ҳам о'з қо'лланилиши доирасида ҳақиқатни жуда аниқ тасвирлайди (масалан, классик механика - сайёралар ва сун'ий ё'лдошларнинг ҳаракати).
  • Махсус нисбийлик назарияси, фазо ва вақт ҳақидаги одатий г'ояларни о'згартирган инқилобий назария.
  • Умумий нисбийлик назарияси бо'либ, уни шакллантиришда бо'ш фазо ҳам ма'лум бир ноаниқ геометрик хусусиятларга эга ва уни дифференциал геометрия усуллари билан тавсифлаш мумкин.
  • Квант механикаси. Классик физика квант ҳодисаларини тасвирлай олмаганидан со'нг, микроскопик тизимлар эволюциясини тасвирлашнинг о'зига хос ёндашувини қайта шакллантиришга ҳаракат қилинди. Бунга Шредингер эришди, у ҳар бир заррача янги обект - то'лқин функсияси билан бог'ланган, шунингдек, Ҳеисенберг (1937 йилда буни амалга оширган Жон Уилердан мустақил равишда) тарқалиш матрицасининг мавжудлигини киритди. Бироқ, квант механикаси учун энг муваффақиятли математик модел фон Нейман томонидан топилди (Гилберт фазолари ва уларда ҳаракат қилувчи операторлар назарияси) ва Шредингернинг то'лқин механикаси ҳам, Гейзенберг матрица механикаси ҳам бу назариянинг фақат вариантлари (турли ко'ринишлари) эканлигини ко'рсатди. Квант механикасини релативистик умумлаштириш сифатида тузилган Дирак тенгламаси антизарраларни башорат қилишга олиб келди.
  • Квант майдон назарияси. Физик назариялар ривожланишининг табиий босқичи квант майдонларининг релативистик назариясидир. Бу ё'налишдаги муваффақият квант электродинамикасининг яратилиши бо'лди. 1960-йилларда Wеинберг, Салам ва Глашоw заиф ва электромагнит о'заро та'сирларнинг ягона назариясини яратдилар, бу эса нейтрал оқимлар ва вектор бозонларининг мавжудлигини башорат қилди.
  • Ҳозирги вақтда иш ё'налишларидан бири барча ма'лум бўлган о'заро та'сирларни бирлаштирадиган тола назариясидир. Уни то'лиқ физик назария сифатида шакллантириш ҳали имкони ё'қ.

Юқоридагилар фундаментал физик назариялардир, лекин физиканинг ҳар бир бо'лимида физиканинг асосий қонунларининг умумийлиги, назарий ва математик усуллар билан о'заро бог'ланган махсус назариялар қўлланади. Шундай қилиб, конденсацияланган моддалар физикаси ва қаттиқ жисмлар физикаси аллақачон ма'лум бўлган умумий назарияларга асосланган назарий ишланмаларнинг тармоқланган соҳаларидир. Шу билан бирга, классик механика ёки статистик физика каби соҳалар ҳам ривожланишда ва о'сишда давом этмоқда, уларнинг бир қатор энг қийин муаммолари фақат ХХ асрда ҳал қилинди.