Некроптоза сигнал йўли

Некроптоз – некрознинг дастурланган шакли ҳисобланади ёки илтижоли ҳужайра ўлимидир[1]. Анъанавий равишда, некроз апоптоз орқали тартибли, дастурлаштирилган ҳужайра ўлимига нисбатан қараганда, касаллик агентлари томонидан ҳужайраларга зарар етказилиши ёки инфилтрацияси натижасида дастурланмаган ҳужайраларнинг ўлими билан боғлиқ бўлади. Некротознинг кашфиёти ҳужайралар некрозни дастурлаштирилган тарзда амалга ошириши мумкинлигини кўрсатади ва апоптоз эса ҳар доим ҳам ҳужайра ўлимининг афзал шакли эмаслигини кўриш мумкин бўлади. Бундан ташқари, некроптознинг иммуноген хусусияти унинг иммунитет тизими томонидан касаллик туғдирувчи моддаларга қарши бўлган ҳимоя қилиш реаксияси каби муайян ҳолатларда иштирок этишига имкон беради. Некроптоз вируснинг ҳимоя механизми бўлиб, бу ҳужайра вирусни такрорлашни чеклаш учун вирус каспасининг ингибиторлари мавжудлигида каспасе мустақил тарзда „ҳужайра ўзини ўлдириш“ имконини беради[2]. Некроптоз касалликка жавоб беришдан ташқари, Кроҳн касаллиги, панкреатитис ва миокард инфаркт каби илтижо касалликларининг ҳам таркибий қисмидир[3][4].

Некроптоз амалга оширилиши учун жавоб берувчи асосий сигнал деганда одатда сигнал йўли тушунилади. Бу эса ТНФα унинг ТНФР1 ресепторини рағбатлантирилиб, унинг миқдорини ошишига олиб келади. ТНФР1 боғловчи протеини ТНФР билан боғлиқ ўлим протеини ТРАДД ва ТНФ рецепторлари билан боғланган фактор 2 ТРАФ2 РИПК1 га сигнал беради, бу РИПК3-ни ўз ичига олади ва некросомни ҳам рипоптосом деб атайди[5]. МЛКЛ рипоптосом томонидан фосфорлашиши МЛКЛ олигомеризациясини таъминлайди, бу эса МЛКЛ-га плазма мембраналари ва органеллаларини ўтказишга ва ўтказилишига имкон беради[6][7]. МЛКЛ ни интеграциялаш илтижоли фенотипга ва иммун реаксияларини келтириб чиқарадиган зарар билан боғлиқ молекуляр намуналарнинг (ДАМП) чиқарилишига олиб келади.

Функсия

Некроптоз орқа вертебраталарга хос ва бу касаллик агентларига қўшимча ҳимоя сифатида пайдо бўлиши мумкин. Некроптоз шунингдек, ҳужайралар апоптоздан ўтиб кетиш имкониятига эга бўлмаган ҳолларда, хусусан, вирус инфексияси пайтида, вирус апоптозни сигналлайдиган оқсилларни банд қилиб ёпиб қўйган ҳолда, „бехатар“ ҳужайра ўлим йўли сифатида ишлайди.

Туғма иммунитетда

Ўз жонига қасд қилиш – бу организмда касаллик туғдирувчи модда тарқалишини тўхтатишнинг самарали усулидир. Инфексияга апоптотик жавобларда инфексияли ҳужайра (шу жумладан патоген омил ҳам) таркиби фагоцитоз билан тўлиб-тошади. Баъзи патогенлар, масалан, инсон ситомегаловируслари, уй эгаси ҳужайрасининг апоптотик механизмини тўхтатадиган каспасе ингибиторларини ифодалайдилар[8]. Некроптознинг каспаз мустақиллиги ҳужайра каспаз активациясини четга суришга имкон беради, бу эса касаллик туғдирувчи ҳужайра ўз вақтида яшаши мумкин бўлган вақтни камайтиради.

Толл-га ўхшаш рецепторлар (ТЛР) некросомага сигнал юбориши мумкин, бу некроптозга олиб келади. ТЛРлар – бу флагелин каби патогенларнинг сақланиб қолган компонентларини тан олиш учун туғма иммунитет тизимида ишлайдиган рецепторлар синфидир[9].

Апоптоз билан таққослаганда

Апоптоз ҳужайра юзаси рецепторлари орқали ташқи сигналлаш ёки митохондриялар ситокроми c чиқарилиши орқали ички сигналлаш каспаз активлашига олиб келади. Бунинг натижасида ҳужайра ички қисмининг протеолитик бузилиши ҳужайра қолдиқларининг апоптотик жисмларга тўпланиши билан тугайди, улар фагоцит билан бузилишига ва қайта ишлашга олиб келинади. Апоптоздан фарқ қилиб, некроз ва некроптоз каспаз активациясини ўз ичига олмайди. Некротик ҳужайра ўлими ҳужайра таркибининг апоптотик жисмларга ташкилий равишда ташланиши билан таққосланган ҳолда ҳужайралар таркибининг ҳужайралардан ташқари жойга чиқиши билан якун топади[10].

Амалга ошириш

Некротика ҳужайраларининг ўлимининг барча шаклларида бўлгани каби, некроптозага чалинган ҳужайраларнинг функсиялари бузилиб, уларнинг таркибларини ҳужайраларнинг ўртасидаги маконга чиқариб юборади. Шунингдек некроздан фарқли ўлароқ, некроптоз пайтида ҳужайра мембранасининг пермеабилизацияси қатъий тартибга солинади. Ушбу йўлнинг кўплаб механизмлари ва таркибий қисмлари ҳали ҳам ўрганилмаган бўлса-да, сўнгги йилларда некроптик сигналлашнинг асосий қадамлари тасвирлаб, аниқлаштириб берилган. Биринчидан, ТНФα томонидан ТНФ рецепторидан ўтган ташқи стимул ТНФ рецепторлари билан боғлиқ ўлим доменининг (ТРАДД) рекрутацияси сигналини беради, бу эса РИПК1-ни рекрутация қилади. Актив каспаз 8 йўқлигида РИПК1 ва РИПК3 ўзаро авто- ва трансфосфорилатланади, бу некросома деб номланган микрофиламентга ўхшаш комплексни ҳосил қилади[11]. Кейин некросома фосфорланиши орқали прокроптотик оқсил МЛКЛ ни фаоллаштиради. МЛКЛ некроз фенотибини органеллалар ва плазма мембранасининг билипид мембранасига қўшилиши натижасида фаоллаштиради, бу эса ҳужайра таркибини ҳужайра ташқарисига чиқариб юборади[12][13]. Ҳужайраларнинг илтижоий парчаланиши ҳужайралардан ташқари жойга зарарли молекуляр намуналарни (ДАМП) чиқаради. Ушбу ДАМПларнинг кўпчилиги аниқланмаган, аммо „менни топ“ ва „менни йиринг“ ДАМП сигналлари зарарланган ва инфексиялашган тўқималарга иммун ҳужайраларини жалб қилишлари ўрганилган[14]. Некротик ҳужайралари иммунитет тизимидан пиноситосис ёки ҳужайраларнинг ичиш жараёни деб номланган механизми орқали чиқариб юборилади, бу ҳужайраларнинг кичик ҳужайра таркибий қисмлари бўлган макропиносомалар орқали ўтказилади. Бу жараён эса асосан иммунитет тизими томонидан апоптотик ҳужайраларни олиб ташлаш билан ўзаро солиштирилади, бу эса ҳужайралар фагосит ёки ҳужайрани овқатлантириш орқали олиб ташланади.

Некроптоза ва апоптоза ўзаро тартибга солиниши

Сўнгги тадқиқотлар апоптоз ва некроптоз йўллари ўртасида сезиларли ўзаро ҳамкорлик кўрсатилган. Иккала йўл ўзларининг сигнал каскадасининг кўплаб босқичларида бир-бирини ўзаро тартибга солиши мумкин. Ушбу ко-регулашнинг энг яхши намунасидан бири бу – каспас 8 нинг РИПК1ни сарфлаб некросоманинг ҳосил бўлишини ман этолиш қобилиятидир. Аксинча, некроптоси каспасининг 8-ингибициялари некроптотик механизм томонидан гетеродимер ҳосил бўлиши орқали каспас 8-ни фаоллаштирадиган анти-апоптотик протеин CФЛИП орқали ўтказиб юборилиши мумкин[15].

Адабиётлар

Манбалар

  1. ↑ "Cелл деатҳ мечанисмс ин эукарётес". Cелл Биологй анд Тохиcологй 36 (2): 145–164. Април 2020. дои:10.1007/с10565-019-09496-2. ПМИД 31820165. 
  2. ↑ наме="Ванден_Бергҳе_2014">"Регулатед неcросис: тҳе эхпандинг нетwорк оф нон-апоптотиc cелл деатҳ патҳwайс". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй 15 (2): 135–47. Фебруарй 2014. дои:10.1038/нрм3737. ПМИД 24452471. 
  3. ↑ наме="Гüнтҳер_2011">"Cаспасе-8 регулатес ТНФ-α-индуcед эпитҳелиал неcроптосис анд терминал илеитис". Натуре 477 (7364): 335–9. Септембер 2011. дои:10.1038/натуре10400. ПМИД 21921917. ПМC 3373730. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2011-09-15_477_7364/паге/334. 
  4. ↑ наме="Линкерманн_2014">"Неcроптосис". Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине 370 (5): 455–65. Жануарй 2014. дои:10.1056/нежмра1310050. ПМИД 24476434. ПМC 4035222. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_неw-энгланд-жоурнал-оф-медиcине_2014-01-30_370_5/паге/455. 
  5. ↑ наме="Ванден_Бергҳе_2014">"Регулатед неcросис: тҳе эхпандинг нетwорк оф нон-апоптотиc cелл деатҳ патҳwайс". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй 15 (2): 135–47. Фебруарй 2014. дои:10.1038/нрм3737. ПМИД 24452471. Ванден Бергҳе Т, Линкерманн А, Жоуан-Ланҳоуэт С, Wалcзак Ҳ, Ванденабеэле П (Фебруарй 2014). „Регулатед неcросис: тҳе эхпандинг нетwорк оф нон-апоптотиc cелл деатҳ патҳwайс“. Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй. 15 (2): 135–47. дои:10.1038/нрм3737. ПМИД 24452471. С2CИД 13919892.
  6. ↑ наме="Wанг_2014">"Михед линеаге кинасе домаин-лике протеин МЛКЛ cаусес неcротиc мембране дисруптион упон пҳоспҳорйлатион бй РИП3". Молеcулар Cелл 54 (1): 133–146. Април 2014. дои:10.1016/ж.молcел.2014.03.003. ПМИД 24703947. 
  7. ↑ наме="Су_2014">"А плуг релеасе мечанисм фор мембране пермеатион бй МЛКЛ". Струcтуре 22 (10): 1489–500. Оcтобер 2014. дои:10.1016/ж.стр.2014.07.014. ПМИД 25220470. ПМC 4192069. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4192069. 
  8. ↑ наме="Моcарски_2011">"Вирал инфеcтион анд тҳе эволутион оф cаспасе 8-регулатед апоптотиc анд неcротиc деатҳ патҳwайс". Натуре Ревиэwс. Иммунологй 12 (2): 79–88. Деcембер 2011. дои:10.1038/нри3131. ПМИД 22193709. ПМC 4515451. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4515451. 
  9. ↑ наме="Ванден_Бергҳе_2014">"Регулатед неcросис: тҳе эхпандинг нетwорк оф нон-апоптотиc cелл деатҳ патҳwайс". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй 15 (2): 135–47. Фебруарй 2014. дои:10.1038/нрм3737. ПМИД 24452471. Ванден Бергҳе Т, Линкерманн А, Жоуан-Ланҳоуэт С, Wалcзак Ҳ, Ванденабеэле П (Фебруарй 2014). „Регулатед неcросис: тҳе эхпандинг нетwорк оф нон-апоптотиc cелл деатҳ патҳwайс“. Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй. 15 (2): 135–47. дои:10.1038/нрм3737. ПМИД 24452471. С2CИД 13919892.
  10. ↑ наме="Ванденабеэле_2010">"Молеcулар мечанисмс оф неcроптосис: ан ордеред cеллулар эхплосион". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй 11 (10): 700–14. Оcтобер 2010. дои:10.1038/нрм2970. ПМИД 20823910. 
  11. ↑ наме="Ванден_Бергҳе_2014">"Регулатед неcросис: тҳе эхпандинг нетwорк оф нон-апоптотиc cелл деатҳ патҳwайс". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй 15 (2): 135–47. Фебруарй 2014. дои:10.1038/нрм3737. ПМИД 24452471. Ванден Бергҳе Т, Линкерманн А, Жоуан-Ланҳоуэт С, Wалcзак Ҳ, Ванденабеэле П (Фебруарй 2014). „Регулатед неcросис: тҳе эхпандинг нетwорк оф нон-апоптотиc cелл деатҳ патҳwайс“. Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй. 15 (2): 135–47. дои:10.1038/нрм3737. ПМИД 24452471. С2CИД 13919892.
  12. ↑ наме="Wанг_2014">"Михед линеаге кинасе домаин-лике протеин МЛКЛ cаусес неcротиc мембране дисруптион упон пҳоспҳорйлатион бй РИП3". Молеcулар Cелл 54 (1): 133–146. Април 2014. дои:10.1016/ж.молcел.2014.03.003. ПМИД 24703947. Wанг Ҳ, Сун Л, Су Л, Ризо Ж, Лиу Л, Wанг ЛФ, Wанг ФС, Wанг Х (Април 2014). "Михед линеаге кинасе домаин-лике протеин МЛКЛ cаусес неcротиc мембране дисруптион упон пҳоспҳорйлатион бй РИП3". Молеcулар Cелл. 54 (1): 133–146. дои:10.1016/ж.молcел.2014.03.003. ПМИД 24703947.
  13. ↑ наме="Су_2014">"А плуг релеасе мечанисм фор мембране пермеатион бй МЛКЛ". Струcтуре 22 (10): 1489–500. Оcтобер 2014. дои:10.1016/ж.стр.2014.07.014. ПМИД 25220470. ПМC 4192069. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4192069. Су Л, Қуаде Б, Wанг Ҳ, Сун Л, Wанг Х, Ризо Ж (Оcтобер 2014). „А плуг релеасе мечанисм фор мембране пермеатион бй МЛКЛ“. Струcтуре. 22 (10): 1489–500. дои:10.1016/ж.стр.2014.07.014. ПМC 4192069. ПМИД 25220470.
  14. ↑ наме="Ванденабеэле_2010">"Молеcулар мечанисмс оф неcроптосис: ан ордеред cеллулар эхплосион". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй 11 (10): 700–14. Оcтобер 2010. дои:10.1038/нрм2970. ПМИД 20823910. Ванденабеэле П, Галлуззи Л, Ванден Бергҳе Т, Кроэмер Г (Оcтобер 2010). "Молеcулар мечанисмс оф неcроптосис: ан ордеред cеллулар эхплосион". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй. 11 (10): 700–14. дои:10.1038/нрм2970. ПМИД 20823910. С2CИД 7424865.
  15. ↑ наме="Линкерманн_2014">"Неcроптосис". Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине 370 (5): 455–65. Жануарй 2014. дои:10.1056/нежмра1310050. ПМИД 24476434. ПМC 4035222. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_неw-энгланд-жоурнал-оф-медиcине_2014-01-30_370_5/паге/455. Линкерманн А, Греэн ДР (Жануарй 2014). „Неcроптосис“. Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине. 370 (5): 455–65. дои:10.1056/нежмра1310050. ПМC 4035222. ПМИД 24476434.