Nelli Blay

Нелли Блай (инглизча: Неллиэ Блй, ҳақиқий исми Элизабет Жейн Кокран,инглизча: Элизабетҳ Жане Cочран 1864-йил 5-май (ёки 1867-йил), Кочранс-Миллз, Пенсилвания — 1922-йил 27-январ, Ню-Ёрк) — америкалик журналист, ёзувчи, ишбилармон аёл.

Нелли Блай

Дастлабки йиллар

Блай Пицбургдан 65 км узоқликда жойлашган Пенсилвания штатининг Армстронг округидаги Кокран-Миллз шаҳрида туғилган. Унинг отаси, собиқ судя қизи олти ёшга тўлганда вафот этди. Уч йил ўтгач онаси турмушга чиқди, лекин Блай 14 ёшлигида улар ажрашишди. Ёшлигида Кокран ўзининг фамилиясига „э“ ҳарфини қўшиб қўйди (Cочране, Кокрейн).

1880-йилда оила Пицбургга кўчиб ўтди ва 1885-йилда Блай ўз фаолиятини Пицбург диспетчерлигида мухбир сифатида бошлади. Газета аёлларни камситувчи мақола чоп этди, нашрга жавобан Кокрейн муҳаррирга ғазабланган мактуб йўллади, муҳаррир бундан жуда таъсирланиб, унга иш таклиф қилди. Ўша кунларда аёл журналистлар кўпинча адабий тахаллуслар остида нашр этилган, Кокрейн ўша пайтда машҳур бўлган Стивен Фостер қўшиғининг номидан кейин ўзи учун Нелли Блай тахаллусини танлаган.

Аввалига Блай газетада Пицбургдаги заводда ишлайдиган аёлларнинг аҳволи, харобадаги ҳаёт ва шунга ўхшаш бошқа мавзулар ҳақида эслатмаларни нашр этди, аммо муҳаррирлар уни кейинчалик аёлларнинг журналистикага қўшган ҳиссаси билан чегараланган нарсани қилишга мажбур қилишди — тавсиф Ижтимоий ҳаёт, мода, боғдорчилик ва бошқалар. Бунга рози бўлмаган Блай 1886-1887-йилларда Мексика бўйлаб саёҳат қилиб, Мексикадаги коррупсия ва камбағалларнинг оғир шароитларини тасвирлаб, мексикаликлар ҳаёти ҳақида хабарлар юборди. Мақолалардан бирида Блай маҳаллий журналистнинг Мексика ҳукуматини танқид қилгани учун ҳибсга олинишига қарши чиқди (ўша пайтда Порфирио Диаз ҳокимиятда эди), бунинг учун у ҳибсга олиш таҳдиди остида мамлакатдан чиқариб юборилган. Кейинчалик унинг мақолалари „ Мексикада олти ой“ тўпламида тўпланган („Мексикада олти ой“, 1888-йил).

Руҳий касалхонанинг фош қилиниши

1887-йилда Блай Пицбург диспетчерлик хизматидан воз кечди, Ню-Ёркка кўчиб ўтди ва Жозеф Пулицернинг Неw Ёрк Wорлд компаниясида ишга жойлашди. Унинг биринчи ташаббусларидан бири Блекуэлл оролидаги (ҳозирги Рузвелт ороли) аёлларнинг жиннилар бошпанасига кириб, клиника беморларининг суиистеъмол қилинишини текшириш учун жинниликни тақлид қилиш эди.

Руҳий касаллик ва амнезияни ўйлаб, бир нечта шифокорларни алдаб, Блай касалхонада беморларнинг даҳшатли шароитлари, зўравонлик, ходимлар ва беморларнинг баъзилари хато билан у ерга бориб қолганлиги ҳақида ошкора мақола билан чиқиш учун касалхонада ўн кун ётди. Мақола шов-шувга айланди ва нафақат жамоатчилик, балки расмийлар ҳам бундай турдаги касалхоналардаги вазият билан қизиқиб, хайрия ва ахлоқ тузатиш муассасаларининг бюджетини сезиларли даражада оширишига олиб келди.

Дунё бўйлаб саёҳат

Жиннихонадаги воқеалар ҳақида хабар бергандан сўнг, Нелли Блай номи одамлар орасида кенг тарқалди. Ўшанда уни „Ладй Сенсатион“ деб атай бошлашган. Бир куни у муҳаррирга дунё бўйлаб саёҳат қилиб, китоб қаҳрамони Жюл Верннинг рекордини ортда қолдириш таклифи билан чиқди. Неw Ёрк Wорлд журналининг мунтазам сонларидан бирида таниқли Нелли Блай Филиас Фогга қарши чиққани ва 80 кундан камроқ вақт ичида сайёрани айланиб чиқишга қарор қилгани ҳақида эълон чоп этилди. Нелли 1889-йил 14-ноябрда дунё бўйлаб саёҳатга чиқди. Йўлда у Жюл Верннинг ўзи билан суҳбатлашиш учун маршрутдан четлади. Қиз ўз мақсадига эришгач, Неw Ёрк Wорлд таҳририятига телеграмма юборди: „Мен Нелли Блайнинг муваффақиятига шубҳа қилмасдим. У ўзининг қатъиятлилигини кўрсатди. Унга вафо! Жюл Верн“. Нелли ўз мақсадига эришди, жасур Блай, фантастика қаҳрамонидан фарқли ўлароқ, роппа-роса 72 кун 6 соат 10 дақиқада дунё бўйлаб саёҳат қилди, Англия, Франсияга ташриф буюрди, Жюл Верн билан учрашди, Италия, Сувайш канали, Сейлон, Сингапур, Гонконг ва Япония бўйлаб саёҳат қилди.

Шахсий ҳаёти ва ҳаётининг сўнгги йиллари

Нелли Блай қанчалик машҳур бўлса, унга журналистик тадқиқот олиб бориш шунчалик қийин бўлди, чунки уни ҳамма жойда таний бошладилар. У касбидан воз кечиши кераклигини тушунди ва буни ўзидан 42 ёш катта бўлган миллионер Роберт Саймон билан оила қуриш билан амалга оширди. Уларнинг бахтига Робертнинг болалари Нелли ҳақида жуда салбий фикрда бўлишлари жиддий тўсқинлик қилди. Эр-хотиннинг ҳеч қачон ўз фарзандлари бўлмаган. У журналистикадан нафақага чиқди ва пўлат идишлар, сут қутилари ва қозон ишлаб чиқарадиган „Ирон Cлад Мануфаcтуринг Cо.“ компаниясининг президенти бўлди. Блай 1904-йилда бева қолган. Бир мунча вақт у Қўшма Штатлардаги етакчи аёл ишлаб чиқарувчилардан бири эди, аммо ходимлар томонидан содир этилган ўғирлик уни банкротликка олиб келди ва Блай журналистикага қайтишга мажбур бўлди. У 1913-йилдаги Суффрагет парадидан ва Биринчи Жаҳон урушининг Шарқий фронтидан хабарлар ёзди. Шу билан бирга, хайрия ишларида фаол иштирок этиб, ота-она қарамоғисиз қолган етим болаларга алоҳида эътибор қаратди.

У 1922-йил 27-январда, 57 ёшда, Ню-Ёркдаги Ст. Марк’с касалхонасида пневмониядан вафот этди ва Бронксдаги Вудлаун қабристонидаги оддий қабрга дафн этилди.

Кинода

• Лана Уинтерс (Сара Полсон) Америка даҳшати ҳикояси: руҳий касалхона сериалида 2012-йилда қисман Нелли Блай образини олиб чиқди.

• „Жинхонада 10 кун“ филми (2015)

• „Жинхонадан қочиш“ филми: Нелли Блй ҳикояси (2019)

Манбалар

•  — Блай, Нелли. Британниcа Энcйcлопæдиа Британниcа Энcйcлопæдиа Британниcа 2007 Ултимате Референcе Суите.