Nemis adabiyoti
Немис адабиёти (немисча: Деуцчспрачиге Литератур) – немис тилида ёзилган адабий асарларни ўз ичига олади. Бунга Германия, Австрия, Швейсария ва Белгиянинг немисзабон ҳудудлари, Лихтенштейн, Люксембург, Италиянинг Жанубий Тирол вилоятида яратилган адабиётлар ҳамда қисман немис диаспораси вакиллари томонидан ёзилган асарлар киради. Замонавий давр немис адабиёти асосан адабий немис тилида яратилади, бироқ айрим адабий оқимларга маҳаллий лаҳжалар маълум даражада таъсир кўрсатган (масалан, алеман лаҳжаси).
Ўрта аср немис адабиёти Германияда яратилган бўлиб, у Каролинглар сулоласи давридан бошланади. Немис адабий ўрта асрларининг якунланиши учун турли саналар келтирилган, бунда Реформация (1517) сўнгги чегаравий нуқта ҳисобланади. Қадимги юқори немис лаҳжалари ёки стандарт немис тили даври тахминан ХИ аср ўрталаригача давом этган; бу даврнинг энг машҳур асарлари Ҳилдебрандслиэд ва Ҳелианд номли қаҳрамонлик достонидир. Ўрта асрлардаги стандарт немис тили ХИИ асрдан бошланади; бу даврнинг муҳим асарлари Дер Ринг (тахминан 1410-йил) ҳамда Осwалд вон Wолкенстеин ва Жоҳаннес вон Тепл шеърларидир. Барокко даври (1600–1720-йиллар) немис адабиётининг энг сермаҳсул даврларидан бири бўлган. Немис тилидаги замонавий адабиёт Маърифатпарварлик даври муаллифлари (масалан, Ҳердер) асарлари билан бошланади. 1750–1770-йиллардаги Ҳиссийлик ҳаракати Гоэтҳенинг Ёш Вертернинг изтироблари (1774) бесцеллери билан якунланди. Бўрон ва туғён ҳамда Веймар классицизми йўналишларига Жоҳанн Wолфганг вон Гоэтҳе ва Фриэдрич Счиллер бошчилик қилган. Немис романтизми ХВИИИ аср охири ва ХИХ аср бошларида етакчи адабий оқим бўлган.
Биэдермеиэр атамаси 1815-йил (Вена конгресси) ва Наполеон урушларининг тугаши ҳамда 1848-йилдаги Европа инқилоблари оралиғидаги даврга хос адабиёт, мусиқа, тасвирий санъат ва интерерни ифодалайди. Нацистлар ҳукмронлиги даврида айрим муаллифлар муҳожирликка кетишга (Эхиллитератур) мажбур бўлишган, бошқалари эса сензурага бўйсунишган („ички эмиграция“, Иннере Эмигратион). Адабиёт бўйича Нобел мукофоти немис тилидаги муаллифларга ўн тўрт марта (2025-йилгача) берилган бўлиб, бу кўрсаткич фақат франсуз тили (16 лауреат) ва инглиз тили (32 лауреат) вакилларидан кейинги учинчи ўринда туради. Ушбу мукофот совриндорлари орасида Тҳомас Манн, Ҳерманн Ҳессе, Гüнтер Грасс ва Петер Ҳандке каби ёзувчилар бор.
Даврлаштириш

Ушбу диаграмма илк бор Олаф Симонснинг Мартеаус Эуропа, одер Дер Роман, бевор эр Литератур wурде (Амстердам/Атланта: Родопи, 2001) асарининг 12-бетида чоп этилган. Диаграмма немис адабиётининг ҳақиқий яратилиш жараёнини эмас, балки Ҳерберт Алфред ва Элизабетҳ Френзел томонидан адабий асарларнинг танланиши ва таснифланишини акс эттиради[1].
Даврлаштириш аниқ фан бўлмаса-да, қуйидаги рўйхатда немис адабиётини муҳокама қилишда одатда қўлланиладиган йўналишлар ёки вақт даврлари келтирилган. Шуни таъкидлаш лозимки, ўрта асрлар немис адабиёти даврлари икки-уч асрни, илк замонавий немис адабиёти даврлари бир асрни, замонавий немис адабиёти даврларининг ҳар бири эса ўн-йигирма йилни қамраб олади. Ҳозирги кунга қанчалик яқинлашсак, даврлаштириш шунчалик кўп баҳсларга сабаб бўлмоқда.
- Ўрта аср немис адабиёти
- Қадимги стандарт немис адабиёти (750–1050-йиллар)
- Ўрта асрлар стандарт немис адабиёти (1050–1350-йиллар)
- Сўнгги ўрта асрлар / Уйғониш даври (1350–1500-йиллар)
- Илк замонавий немис адабиёти
- Гуманизм ва Протестант реформацияси (1500–1650-йиллар)
- Барокко даври (1600–1720-йиллар)
- Маърифатпарварлик даври (1680–1789-йиллар)
- Замонавий немис адабиёти
- ХВИИИ–ХИХ асрлар немис адабиёти
- Эмпфиндсамкеит / Сезувчанлик даври (1750–1770-йиллар)
- Бўрон ва туғён даври (1760–1780-йиллар)
- Немис классицизми (1729–1832)
- Веймар классицизми (1788–1805) ёки (1788–1832), Счиллер (1805) ёки Гоэтҳе (1832) вафотига қараб
- Немис романтизми (1790–1880-йиллар)
- Биэдермеиэр даври (1815–1848)
- Ёш Германия ҳаракати (1830–1850)
- Поэтик реализм (1848–1890)
- Натурализм (1880–1900)
- ХХ аср немис адабиёти
- 1900–1933-йиллар
- Фин де сиècле (тахминан 1900-йил)
- Символизм
- Экспрессионизм (1910–1920)
- Дадаизм (1914–1924)
- Янги воқелик (Неуэ Сачличкеит)
- ХХ асрнинг машҳур ёзувчилари
- 1933–1945-йиллар
- Миллий социалистик адабиёт
- Муҳожирлик адабиёти
- 1945–1989-йиллар
- Мамлакатлар бўйича:
- Германия Федератив Республикаси
- Германия Демократик Республикаси
- Австрия
- Швейсария
- Бошқалар
- Мавзу ёки гуруҳлар бўйича:
- Урушдан кейинги адабиёт (1945–1967)
- Трüммерлитератур
- Гуруҳ 47
- Ҳолокост адабиёти
- Поп адабиёти
- 1900–1933-йиллар
- Замонавий немис адабиёти (1989-йилдан ҳозирга қадар)
- ХВИИИ–ХИХ асрлар немис адабиёти
ХВИИИ аср
Ма’рифатчилик

Немис аёллар адабиёти
Нобел мукофоти лауреатлари
| Тҳомас Манн (1875–1955) |
Ҳерманн Ҳессе (1877–1962) |
Гüнтер Грасс (1927–2015) |
|---|---|---|
- 1902 Тҳеодор Моммсен
- 1908 Рудолф Чристопҳ Эуcкен
- 1910 Паул Ҳейсе
- 1912 Герҳарт Ҳауптманн
- 1919 Cарл Спиттелер (швейсар)
- 1929 Тҳомас Манн
- 1946 Ҳерманн Ҳессе
- 1966 Неллй Сачс
- 1972 Ҳеинрич Бöлл
- 1981 Элиас Cанетти (болгар, кейин британ)
- 1999 Гüнтер Грасс
- 2004 Элфриэде Желинек (австриялик)
- 2009 Ҳерта Мüллер (туғилганда руминиялик, кейинчалик Ғарбий Германияда натурализация қилинган)
- 2019 Петер Ҳандке (австриялик)
Манбалар
- ↑ Френзелс' боок ис а стандард wорк ин со фар ас дефининг а модерн cанон оф Герман литературе; ҳоwевер, тҳе селеcтион оф аутҳорс эспеcиаллй фор тҳе Нази эра ҳас беэн cритиcизед ас "гротесқуэ" ор ас эхҳибитинг "бизарре гапс" (виз. омиттинг Жеwиш аутҳорс); сеэ Волкер Wеидерманн, Эин гротескер Канон, Франкфуртер Аллгемеине Зеитунг, 11 Май 2009. Датен деуцчер Дичтунг wас репринтед ин 35 эдитионс, бут wас дисcонтинуэд ин 2009.
Адабиётлар
Инглиз тили
- Тҳе Охфорд Cомпанион то Герман Литературе, эд. бй Марй Гарланд анд Ҳенрй Гарланд, 3рд эдитион, Охфорд Университй Пресс, 1997
- Гранге, Wиллиам, эд. Ҳисториcал диcтионарй оф Герман литературе то 1945 (2011) онлине
- Алехандра Мерлей Ҳилл, Ҳестер Баэр эдс. Герман Wоменъс Wритинг ин тҳе Тwентй-фирст Cентурй. Унитед Кингдом, Cамден Ҳоусе, 2015.
- Конзетт, Маттҳиас Пиccолруаз. Энcйcлопедиа оф Герман Литературе. Роутледге, 2000.
- Паслей, Малcолм, эд. Германй: А Cомпанион то Герман Студиэс. Метҳуэн & Cо., 1972 (2нд эд. 1982)
- Ван Cлеве, Жоҳн W.. Тҳе Мерчант ин Герман Литературе оф тҳе Энлигҳтенмент. Чапел Ҳилл, 1986.
- Ван Cлеве, Жоҳн W.. Тҳе Проблем оф Wеалтҳ ин тҳе Литературе оф Лутҳер'с Германй. Cамден Ҳоусе, 1991.
- Wалше, М. ЎC. Медиэвал Герман Литературе. А Сурвей. Роутледге & Кеган Паул, 1962.
- Cамбридге Ҳисторй оф Герман Литературе. Wатанабе-ЎКеллй, Ҳелен, эд. Cамбридге анд Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 1997.
Немис тили
- Бернд Лутз, Бенедикт Жеßинг (эдс.): Метзлер Лехикон Ауторен: Деуцчспрачиге Дичтер унд Счрифцтеллер вом Миттелалтер бис зур Гегенwарт, Стуттгарт унд Wеимар: 4., актуалисиэрте унд эрwеитерте Ауфлаге 2010
- Тҳео Бреуэр, Аус дем Ҳинтерланд. Лйрик нач 2000, Систиг/Эифел : Эдитион Е, 2005, ИСБН 3-87512-186-4
- Тҳео Бреуэр, Киэсел & Кастаниэ (эд.): Вон неуэн Гедичтен унд Гесчичтен, Систиг/Эифел : Эдитион Е, 2008, ИСБН 3-87512-347-6
- Жüрген Броcан, Жан Куҳлбродт (эдс.), Умкреисунген. 25 Аускüнфте зум Гедичт, Леипзиг: Поэтенладен Литературверлаг, 2010
- Манфред Энзенспергер (эд.), Диэ Ҳöлдерлин-Амеисен: Вом Финден унд Эрфинден дер Поэсиэ, Cологне: Думонт, 2005
- Петер вон Матт, Диэ вердäчтиге Прачт. Üбер Дичтер унд Гедичте, Мунич [этc.] : Ҳансер, 1998
- Жоачим Сарториус (эд.), Мимима Поэтиcа. Фüр эине Поэтик дес зеитгенöссисчен Гедичц, Cологне : Киэпенҳеуэр & Wицч, 1999
Антологиялар
- Герман поэтрй фром 1750 то 1900, эд. бй Роберт М. Броwнинг. Фореwорд бй Мичаэл Ҳамбургер, Неw Ёрк : Cонтинуум, 1984, 281 пп. (Герман Либрарй), ИСБН 0-8264-0283-6
- Тwентиэтҳ-Cентурй Герман Поэтрй: Ан Антҳологй, эдитед бй Мичаэл Ҳофманн, Неw Ёрк: Фаррар, Страус, анд Гироух, 2008 (Папербаcк Эдитион), 544 пп., ИСБН 0-374-53093-9
- Ҳеинз Лудwиг Арнолд (эд.), ТЕХТ+КРИТИК: Лйрик дес 20. Жаҳрҳундерц (1999).
- Верена Ауфферманн, Ҳуберт Wинкелс (эд.), Бесте Деуцче Эрзäҳлер (2000–)
- Ҳанс Бендер (эд.), Ин диэсем Ланде лебен wир. Деуцче Гедичте дер Гегенwарт (1978)
- Ҳанс Бендер, Wас синд дас фüр Зеитен. Деуцчспрачиге Гедичте дер ачтзигер Жаҳре (1988)
- Чристопҳ Бучwалд, Улжана Wолф (эд.), Жаҳрбуч дер Лйрик 2009 (2009)
- Карл Отто Cонрадй (эд.), Дер Гроßэ Cонрадй. Дас Буч деуцчер Гедичте. Вон ден Анфäнген бис зур Гегенwарт (2008).
- Ҳуго вон Ҳофманнстҳал (эд.), Деуцче Эрзäҳлер И (1912, 1979)
- Мариэ Луисе Касчнитз (эд.), Деуцче Эрзäҳлер ИИ (1971, 1979)
- Борис Керенски & Сергиу Стефанесcу, Калтланд Беат. Неуэ деуцче Сзене (1999)
- Ахел Куцч (эд.), Верснетзе. Деуцчспрачиге Лйрик дер Гегенwарт (2009)
- Андреас Неумеистер, Марcел Ҳартгес (эд.), Поэтрй! Слам! Техте дер Поп-Фрактион (1996)
Ҳаволалар
Роберцон, Жоҳн Георге (1911) "Герман Литературе" Энcйcлопæдиа Британниcа 11 (11чи нашри) 783–800 б- Сопҳиэ – Немис тилида ижод қилган аёлларнинг асарларидан иборат рақамли кутубхона