Nemis falsafasi
Немис фалсафаси — немисча фалсафанинг умумлаштирилган номи, шунингдек немис мутафаккирлари фалсафаси.
Немис фалсафаси ўзининг қарашлари жиҳатидан ниҳоятда хилма-хил бўлиб,Готфрид Лейбниц,Иммануэл Кант,Георг Хегел,Кристиан Волф, Карл Маркс, Артур Шопенгауэр , Нисхедсдан бошлаб асрлар давомида аналитик ва континентал фалсафий мактабларда марказий ўринни эгаллаган. Виттгенштейн Юрген Ҳабермас каби замонавий файласуфларга.
Ўрта асрлар
Немис фалсафасининг келиб чиқиши Олий ўрта асрларга тўғри келади,Германияда университетлар пайдо бўлган(Кёлн ва Гейделберг).Германияда фалсафий фикрнинг биринчи шаклларидан бири Буюк Алберт томонидан тақдим этилган ва реалистик йўналишга интилаётган схоластика эди.
Рейн тасаввуф
Схоластикадан ташқари,Германияда ўрта аср фалсафаси Меистер Экхарт ва унинг тимсолида кучли мистик йўналишда зарба берди.кўп асрлар давомида немис фалсафасининг пантеистик ва интуитив хусусиятларини белгилаб берган.
Қайта туғилиш
Мартин Лютернинг таълимоти ва ундан кейинги ислоҳот немис тафаккурининг ривожланишига катта таъсир кўрсатди(жумладан, унинг рақиблари қарашлари).Унинг асосий фалсафий асари „Ирода қуллиги ҳақида“рисоласидир. Шаклда теологик бўлган ҳолда, рисола замонавий жамиятда инсоннинг ўрни ва роли ҳақида жавоб беришга ҳаракат қилади, бу аввалги соф теологик анъаналардан узилиш эди.
Маърифат даври
Бу даврнинг энг машҳури Берлинлик математик ва файласуф Готфрид Вилгелм Лейбниц (1646-1716)бўлиб, у франсуз ва лотин тилларида ижод қилган ва табиий илмий усулда фалсафани қўллаб-қувватлашга интилган. Рене Декарт ва Бенедикт Спиноза билан биргаликда ХВИИ асрда рационализмнинг энг кучли учта тарафдорларидан бири эди. У немис рационализм фалсафасининг асосчиси деб ҳам аталади Лейбницнинг асарида замонавий мантиқ ва аналитик фалсафа ҳам кутилган эди.
Пиэтизм
Кристиан Томасиус биринчи бўлиб немис тилида фалсафий асарлар ёзган ва франсуз замондошларига таянган ҳолда, аслида немис фалсафий терминологиясининг асосларини яратган. Ундан олдин фалсафий асарлар ҳамиша лотин тилида ёзилган. Томасиус 1687-йилда немис тилида биринчи университет маърузасини ҳам ўқиди. Маърифатпарварлик рационализми ўша даврда шаклланган тақводорликка зид эди.
Кант
1781-йилда Иммануил Кант „Соф ақлнинг танқиди“ ни нашр этди, у ерда транссендентал тушунчани очиб беради, яъни тажриба туфайли мумкин бўлади, шунинг учун унинг китобининг асосий мазмуни эпистемологиядир.Биринчидан, муаллиф синтетик-аналитик ва априори-постериори ҳукмларни ажратиб кўрсатиб, ҳукмларнинг ўзига хос таснифини муҳокама қилади. Синтетик ҳукмлар — бу уларнинг предмети бўлган тушунчада мавжуд бўлмаган янги билимларни ўз ичига олган ҳукмлар. Аналитик мулоҳазалар фақат субект тушунчасига хос бўлган, ўзида мавжуд бўлган хусусиятларни очиб берадиган ва янги билимларга эга бўлмаган ҳукмлардир. Априори ҳукмлар уларнинг ҳақиқатини экспериментал текширишга муҳтож эмас, постериори ҳукмлар эса эмпирик текширишни талаб қилади. Кант синтетик мулоҳазалар кўпинча постериори, аналитик мулоҳазалар эса априори эканлигини таъкидлайди.
Иммануил Кант ўз китоби нашр этилгандан бери бутун Ғарб фалсафий мактабининг энг катта таъсиридан бири сифатида тан олинган.
Психоанализ
Фрейд ўз таълимотининг асосига онгсизлик таҳлилини қўйиб, феноменологияга алтернатива яратди.
Франкфурт мактаби
Асосий вакиллари:М.Хоркгеймер,Т.Адорно, Э.Фромм, Г. Г. Маркузе .Франкфурт мактаби 1930-йилларнинг бошида Франкфурт-Майн шаҳрида маҳаллий университет қошидаги Ижтимоий тадқиқотлар институти таркибида ташкил этилган. Аксарият олимларни Маркс ва Фрейд асарларига ҳурмат, шунингдек, миллий социалистларнинг ҳокимият тепасига кўтарилишидан чуқур норозилик бирлаштирди. Нацистларнинг сайловларда ғалаба қозонганидан сўнг,Франкфурт мактаби вакиллари АҚШга ҳижрат қилишди. Ҳоркгеймер ва Адорнонинг „Салбий диалектика“ ва „Маърифат диалектикаси“ асарларида замонавий жамиятда содир бўлаётган технологик рационалликни инсонийликдан маҳрум қилиш орқали маърифатпарварлик идеалларининг емирилиши тасвирланган. Файласуфлар позитивизм ва экзистенсиализм ғояларини, шунингдек, Америка прагматизмини танқид қилдилар.
Яна қаранг
- Континентал фалсафа
- Немис классик фалсафаси
- Немис адабиёти
- Фалсафа тарихи
Адабиёт
- Жучков В. ЛЕКИН. Илк маърифат даври немис фалсафаси (17-аср охири — 18-асрнинг биринчи чораги). — М.: Наука, 1989. — 206 б. — ИСБН 5-02-007953-7 .
- Гулига А. ДА. Немис материализми тарихидан (18-асрнинг охирги учдан бир қисми). — М., 1962. — 205 б.
- Габитова Р. М. Немис романтизми фалсафаси: Хöлдерлин, Шлеермахер. — М.: Наука, 1989. — 160 б.
- Энгелс, Фридрих. Людвиг Феербах ва классик немис фалсафасининг охири.
- Гулйга, Арсений. Немис классик фалсафаси.
- Фишер, Куно. Янги фалсафа тарихи.
- Каринский М. И. Немис фалсафасининг охирги даврининг танқидий шарҳи.- М., 2010 — 322 б. — ИСБН 978-5-397-01576-9
- Мелешченко З. Н. 19—20-аср бошларидаги немис фалсафаси. Германия миллий бирлиги учун мафкуравий курашда. — Л., 1965. — 118 б.
- Богомолов А. С. 1865 йилдан кейин немис буржуа фалсафаси. — М., 1969. — 448 б.
- Оизерман 1945 йилдан кейин немис фалсафаси — Тараққиёт, 1964 — 135 б.
- Длугач Т. Б. Немис фалсафаси ва замонавийлигида бўлиш муаммоси. — М., 2002. — 222 б. — ИСБН 5-201-02084-4 .
- Пинкард, Терри П. Немис фалсафаси, 1760-1860: идеализм мероси, 2002 йил.