Neokonservatizm

Неоконсерватизм (инглизча: неоcонсерватисм) — АҚШдаги консерватив сиёсатчиларнинг бир қисми илгари сурадиган мафкура бўлиб, унга кўра АҚШ ўзининг иқтисодий ва ҳарбий қудратидан фойдаланиб, ўзига душман деб ҳисобланган режимларни енгиши ва бу давлатларда демократияни қарор топтиришга кўмаклашиши керак.

Бу йўналиш 1970-йиллар бошида Демократик партия доирасида пайдо бўлган. Ўша пайтда айрим демократлар Ветнам урушига қарши кайфиятларнинг кучайишига қўшилмаган ҳамда “Буюк жамият” ижтимоий дастурларига танқидий қараган.

Неоконсерваторлар одатда эркин бозор иқтисодиётини қўллаб-қувватлайди. Шу билан бирга, улар палеоконсерваторлар ва либертарианларга қараганда давлатнинг жамият ҳаётига аралашувига нисбатан камроқ қаршилик кўрсатади (масалан, айрим ҳолларда солиқларни оширишга ҳам мутлақо қарши чиқмаслиги мумкин).

Ҳозирги илмий адабиёт ва журналистикада неоконсерватизм тарафдорлари кўпинча қисқача “неокон” деб аталади.

Терминология

“Неоконсерватизм” атамаси АҚШда 1973 йилда социалист сиёсатчи Майкл Ҳаррингтон томонидан оммалаштирилган. У бу сўз билан Дениэл Белл, Дениэл Патрик Мойнихан ва Ирвинг Кристол қарашларини тавсифлаган.

“Ирвинг Кристол” эса бу тушунчани 1979 йилда чоп этилган “Ўзини чин дилдан неоконсерватор деб тан олган одамнинг иқрорлари” (“Cонфессионс оф а Труэ, Селф-Cонфессед ‘Неоcонсервативе’”) номли мақоласида бевосита қўллаган. Унинг ғоялари аслида 1950-йиллардан бошлаб та’сир кўрсата бошлаган, айниқса у Энcоунтер журналининг ҳаммуассиси ва муҳаррири бўлган даврда.

Бу йўналишнинг яна бир муҳим тарғиботчиларидан бири Норман Подгорец эди. У 1960 йилдан 1995 йилгача Cомментарй журналига муҳаррирлик қилган. 1982 йилда Неw Ёрк Тимес Магазине учун ёзган “Рейганнинг ташқи сиёсати сабаб неоконсерваторларнинг изтироби” номли мақоласида Подгорец ўзини очиқчасига неоконсерватор деб атаган. 1970-йиллар охири ва 1980-йиллар бошларида неоконсерваторлар мавжуд либерал сиёсий йўналишни муваффақияциз деб ҳисоблашган.

Сеймур Липсет ва Жона Голдберг каби айрим олим ва шарҳловчилар — уларнинг ўзлари ҳам ба’зан неоконсерватор сифатида тилга олинган — атаманинг келиб чиқиши ҳақида бошқа фикрларни билдирган. Липсет бу тушунчани социал-демократларни танқид қилган социалистлар муомалага киритган деб ҳисоблаган, Голдберг эса уни замонавий америка либерализмини мафкуравий танқид қилиш воситаси сифатида талқин қилган. Тарихчи Жастин Вайс эса бу қарашларни нотўғри деб ҳисоблаб, “неоконсерватизм” Ҳаррингтон томонидан СДУСАга алоқаси бўлмаган уч шахсга нисбатан қўлланганини ва кейинчалик мустақил сиёсий ҳаракат сифатида шаклланганини та’кидлаган.

АҚШ оммавий ахборот воситаларида неоконсерватизмга қизиқиш айниқса Жорж Буш кичик президентлиги даврида кучайди. Бу даврда мафкуранинг ташқи сиёсатга та’сири кенг муҳокама қилинди.

Вужудга келиши

Кўплаб неоконсерваторлар 1930-йилларда Ню-Ёркдаги яҳудий зиёлилари муҳитидан чиққан эди. Улар дастлаб чап сиёсий қарашларга эга бўлган (ба’зилари ҳатто троцкизм тарафдори ҳам бўлган) ва сталинизмга қарши чиққан. “Совуқ уруш” даврида улар СССРга нисбатан танқидий муносабатини сақлаб қолиб, АҚШни қўллаб-қувватлашда давом этди. Кейинчалик уларнинг кўпчилиги либерал-демократик қарашларга ўтди.

1950-йиллар ва 1960-йиллар бошида кейинчалик неоконсерватор сифатида танилган шахслар АҚШда қора танлилар фуқаролик ҳуқуқлари ҳаракатини, ирқий интеграцияни ва Мартин Лютер Кинг фаолиятини қўллаб-қувватлаган. Шунингдек, коммунистларнинг ғалабасини олдини олиш мақсадида АҚШнинг Ветнам фуқаролар урушидаги иштироки ҳам улар томонидан ма’қулланган.

Неоконсерватизм янги чап кучлар коалициясининг “Янги курс” сиёсатидан воз кечиши фонида шакллана бошлади. “Блаcк Поwер” ҳаракати айрим ҳолларда яҳудийларни интеграция масаласида иккиюзламачиликда ва Олти кунлик уруш пайтида Исроилни қўллаб-қувватлаганликда айблаган. Шу даврда пайдо бўлган “анти-антикоммунизм” кайфияти ҳамда “янги сиёсат” ҳаракати (Норман Подгорец фикрича, контрмаданиятга яқинлиги сабаб аҳолининг асосий қисмидан узоқлашган) ҳам бу жараёнга та’сир кўрсатган. Айрим неоконсерваторлар Блаcк Поwер тарафдорлари орасидаги антисемит кайфиятлардан айниқса хавотирда эди.

Ирвинг Кристол 1965–2005 йилларда чоп этилган Тҳе Публиc Интерест журналини таҳрир қилган. Унда иқтисодчилар ва сиёсацҳунослар давлат режалаштиришининг либерал иқтисодиётга киритилиши кутилмаган салбий оқибатларга олиб келиши мумкинлигини танқид қилган.

Илк неоконсерваторлар орасида Демократик партиядан кўнгли қолган сиёсатчилар ва зиёлилар ҳам кўп бўлган. Масалан, Дениэл Патрик Мойнихан (Ричард Никсон ма’муриятида ишлаган) ҳамда Жин Киркпатрик (Роналд Рейган президентлиги даврида АҚШнинг БМТдаги элчиси бўлган) шу қаторда тилга олинади.

Тарихи

Дастлаб “неоконсерваторлар” атамасини америкалик либераллар ўзларининг собиқ ҳамфикрларига нисбатан қўллаган. Бу шахслар 1960–1970-йилларда ташқи сиёсат масалаларида ўнгроқ қарашларга ўта бошлаган, бироқ айрим ички сиёсий масалаларда чап позицияларни сақлаб қолган эди. Неоконсерваторлар “юмшаш сиёсати” (СССР билан кескинликни камайтириш йўли)га қарши чиқиб, Совет Иттифоқи билан қарама-қаршиликни давом эттириш зарурлигини та’кидлаган.

Илк неоконсерваторлар асосан кичик гуруҳга мансуб, кўпинча яҳудий келиб чиқишли либерал зиёлилар эди. Улар 1960–1970-йилларда АҚШ чап қаноти сиёсатини ҳаддан ташқари ижтимоий харажатларга мойил деб ҳисоблаб танқид қилган ва ҳарбий харажатларнинг қисқартирилишига қарши чиққан. Уларнинг кўпчилиги Демократик партия сенатори Генри Жексон билан яқин алоқада бўлган.

1980-йилларга келиб неоконсерваторларнинг аксарияти Республика партиясига ўтди ва президент Роналд Рейганнинг ҳарбий харажатларни ошириш ҳамда СССРга нисбатан қат’ий сиёсат юритиш ташаббусларини қўллаб-қувватлади. Неоконсерваторларнинг ёш авлоди эса чап қарашларни умуман бўлишмаган — улар бошидан “рейганча” республикачилар сифатида шаклланган.

СССР парчалангач, неоконсерваторлар АҚШ ҳарбий харажатларининг камайиши ва мамлакатнинг глобал ролининг сусайиши хавфи ҳақида огоҳлантириб, улар “ҳаддан ташқари хотиржамлик” деб ҳисоблаган кайфиятларга қарши чиқди.

2001 йил 11 сентябрдаги террорчилик ҳужумларидан сўнг неоконсерваторлар президент Жорж Буш (кичик) э’лон қилган “терроризмга қарши уруш” сиёсатини фаол қўллаб-қувватлади. Улар АҚШ қўшинларининг Афғонистонга юборилиши ва Ироққа бостириб кириш қарорини ҳам ма’қуллаган.

Неоконсерваторларнинг кўпчилиги Исроилни АҚШнинг Яқин Шарқдаги энг ишончли иттифоқчиси ва минтақадаги демократия таянчи сифатида кўриб, уни қат’ий қўллаб-қувватлайди.

Принсиплари

Файласуф Френсис Фукуяма (В. Сендеров талқинига кўра) неоконсерватизмнинг тўртта асосий тамойилини ажратиб кўрсатади:

• Ҳар бир давлатнинг ички сиёсий тузуми унинг ташқи сиёсатига та’сир қилади, деган ишонч. Шу сабабли либерал-демократик жамиятлар бошқа мамлакатларнинг ички жараёнларига қизиқиш билдириш ва уларга босим ўтказиш ҳуқуқига эга, деб қаралади. Бу қараш неоконсерваторларни “реалистлар”дан ажратади. Реалистлар одатда бошқа давлатларнинг ички ишларига аралашмаслик тарафдори бўлади.

• АҚШ қудрати — жумладан ҳарбий салоҳияти — ахлоқий мақсадлар йўлида қўлланиши керак, деган қараш. Дунёнинг етакчи давлати сифатида АҚШ алоҳида мас’улиятга эга деб ҳисобланади. Шу орқали мамлакатнинг “жаҳон полициячиси” сифатидаги роли мустаҳкамланади.

• Кенг кўламли ижтимоий муҳандислик лойиҳаларига ишончсизлик. Давлат томонидан режалаштирилган ижтимоий дастурлар кутилмаган салбий оқибатларга олиб келиши мумкинлиги ҳақида хавотир мавжуд.

• Халқаро ҳуқуқ механизмлари ва халқаро институтларнинг хавфсизлик ва адолатни та’минлашдаги самарадорлиги ҳамда легитимлигига нисбатан шубҳа.

Замонавий неоконсерватив дастур асосий ғоялари 1996 йилда Уилям Кристол ва Роберт Каган томонидан баён қилинган. Уларнинг фикрича, АҚШ ўзининг халқаро нуфузи ва аввалги ташқи ҳамда мудофаа сиёсати натижасида шаклланган мавқеи асосида дунёда “инсонпарвар глобал гегемонлик”ни амалга ошириши керак.

Муаллифлар учта асосий “императив”ни илгари суради:

• ҳарбий бюджетни сезиларли даражада ошириш;

• фуқаролар орасида ватанпарварлик ва ҳарбий қадриятларни тарғиб қилиш, жамият ва армия ўртасидаги бирликни кучайтириш ҳамда кўпроқ кўнгиллиларни хизматга жалб этиш;

• “ахлоқий аниқлик” тамойилига амал қилиб, таҳдидлар юзага келишини кутмасдан, дунё бўйлаб АҚШнинг сиёсий қадриятлари — демократия, бозор иқтисодиёти ва эркинликка ҳурматни фаол тарғиб этиш.

Демократиянинг америка моделини зарур бўлса ҳарбий воситалар орқали ҳам кенг ёйиш “неоконлар” э’лон қилган асосий вазифалардан бири ҳисобланган. Уилям Кристол бу ҳақда шундай ёзган: фавқулодда вазиятларда АҚШ ҳар доим демократик давлатни нодемократик кучларнинг ички ёки ташқи таҳдидидан ҳимоя қилиш мажбуриятини ҳис қилади.

Тадқиқотчилар та’кидлашича, неоконсерватив сиёсий бурилиш даврида Яқин Шарқ мамлакатлари масаласи мафкуравий жиҳатдан ҳам, сиёсий сафарбарлик воситаси сифатида ҳам муҳим ўрин тутган.

Асосий шахслар

• Ирвинг Кристол — неоконсерватизмнинг асосий назариётчиларидан бири ҳисобланади. У журналист ва сиёсий шарҳловчи сифатида бу йўналиш мафкурасини шакллантиришда катта рол ўйнаган, Тҳе Публиc Интерест журналини таҳрир қилган.

• Уилям Кристол — сиёсий таҳлилчи ва публицист, Ирвинг Кристолнинг ўғли. У неоконсерватив ташқи сиёсат ғояларини фаол тарғиб қилган ва Роберт Каган билан бирга АҚШнинг глобал етакчилик ролини асословчи консепсияларни ишлаб чиққан.

• Норман Подгорец — Cомментарй журналининг узоқ йиллар бош муҳаррири бўлган. У неоконсерватив қарашларни оммалаштириш ва либерал сиёсатни танқид қилиш орқали йўналишнинг интеллектуал етакчиларидан бирига айланган.

• Лео Штраусс — сиёсий файласуф бўлиб, бевосита неоконсерватор бўлмаганига қарамай, унинг ғоялари кейинчалик бу йўналиш вакилларига сезиларли та’сир кўрсатган деб ҳисобланади.

• Доналд Каган — қадимги тарих бўйича олим ва сиёсий шарҳловчи. У кучли ташқи сиёсат ва АҚШнинг глобал етакчилик ролини қўллаб-қувватлаган неоконсерватив қарашлари билан танилган.

• Нил Фергюсон — британиялик тарихчи ва публицист. У ба’зан неоконсерватив қарашларга яқин позициялари, хусусан Ғарбнинг глобал сиёсий ролини ҳимоя қилгани сабаб шу доира билан боғлаб тилга олинади.