Neoplazmalarning radioqarshiligi

Неоплазмаларнинг радиоқаршилиги — радиоқаршиликка эга деб аталадиган зарарли ўсмаларнинг бутун синфи мавжуд бўлиб, уларнинг ҳужайраларида тикланиш жараёнлари, радиациявий зарарни тиклаш нормал тўқималар ҳужайраларига қараганда фаолроқ давом этади. Бундай ҳолатда, махсус усуллардан фойдаланилмаса радиация терапияси кучсиздир — бир хил дозаларда нормал ҳужайралар ўсимта ҳужайраларига қараганда тезроқ нобуд бўлади.

Зарарли ҳужайралардаги тузатиш жараёнлари эффективлигини ошириши туфайли ўсимталарнинг радиоқаршилигини келтириб чиқарадиган иккита асосий омил мавжуд: ҳужайра сиклининг бузилиши ва ўсимта тўқималарининг гипоксияси. Келинг, ушбу омилларнинг биринчисини кўриб чиқайлик — ҳужайра сиклининг дисрегуляцияси. Кўпгина радиобиологик тажрибалар шуни кўрсатдики, ҳужайраларнинг максимал нобуд бўлиши Г26 фазада ва М7 фазада нурланганда содир бўлади. Бу табиий кўринади, чунки хромосома аберрациясининг пайдо бўлишини аниқлайдиган асосий зарар етказувчи зарба — Г2 ва М фазаларида ДНКнинг шикастланиши унинг синтезидан кейин қўлланади.

Ҳужайра ривожланишининг бошқа сиклларида (Г18, С9) етказилган зарар ДНК ва бошқа критик тузилмаларнинг ионланиш шикастланиши ҳам унинг ўлимига олиб келиши мумкин, аммо бунинг эҳтимоли бироз пастроқ. Энг оддий шаклда, бу ҳодиса, шунингдек, иккинчи ҳолатда ҳужайра критик структурасининг шикастланишини тиклаш учун етарли вақт мавжудлиги ва митоз моментидан олдин зарар „тузатилиши“ билан изоҳланади; митоз нормал давом этади ва соғлом ҳужайраларнинг кўпайишига олиб келади.

Фаол бўлинадиган тўқималарда 12 дан 48 соатгача давом этадиган ҳужайра сиклининг нормал давомийлиги билан фраксияланган нурланиш (1-1,5 ой) давомида деярли барча хавфли ўсимта ҳужайралари бир неча марта радиосезгир Г2 ва М фазаларидан ўтади. Таъсир қилишнинг маълум дақиқалари (фраксиялар) муқаррар равишда ушбу фазаларда ҳужайраларни топади, бу эса ўсманинг резорбсияси эҳтимолини оширади. Биз ўсимтанинг фраксияланган (кўп) нурланишининг иккита асосий сабабини ажратиб кўрсатамиз — соғлом тўқималарни тиклаш учун вақт бериш ва барча ҳужайраларни радиосезгир фазаларда ушлаб туриш. Аммо буни аста-секин янгиланадиган тўқималарда (жигар, мушаклар ва бошқалар) амалга ошириш мумкин эмас, бу ерда кўпчилик ҳужайралар Г1 фазасида бўлиб, уларнинг давомийлиги ҳафталар ва ҳатто йиллар билан ўлчанади (масалан, марказий ҳужайралар, асаб тизими). Бир ярим ойлик фраксияланган нурланиш даврида ҳужайра\ соати „айланишга“\ вақт топа олмайди ва такрорий нурланиш Г2 ва М фазаларидаги ҳужайраларнинг фақат кичик бир қисмини йўқ қилишга ёки зарарлашга олиб келади. Бошқа фазаларда амалда стабил ҳолатдаги ҳужайралар омон қолиш имконияти юқори бўлиб, бу ўз навбатида о’симтанинг резорбсиясини камайтиради.

Зарарли ҳужайраларнинг жуда қисқа сикли ҳам ўсимта радиоқаршилиги билан тўла. Агар уларнинг тикланиш қобилияти яхши бўлганларга қараганда паст бўлса ҳам, уларнинг бўлиниши тез-тез содир бўлади ва нурланиш курсидан кейин янги туғилган ва омон қолган зарарли ҳужайраларнинг умумий сони даволашдан олдинги каби катта бўлиб чиқади.

Энди эса, неоплазмаларнинг радиоқаршилигини келтириб чиқарадиган иккинчи омилга — ўсимта тўқималарининг гипоксиясига ўтамиз. Ўсимта тўқималарида кислород етишмаслиги, айниқса катта ҳужайраларда, тез-тез содир бўлади. Таъминловчи қон томирлари бузилади ва нормал қон таъминотини амалга ошира олмайди, натижада шунга мос равишда тўқималарнинг ортиб бораётган ҳажмини кислород билан тўйинтиради. Шу билан бирга, кислороднинг зарарли ҳужайраларга сублетал ва потенсиал ўлимга олиб келадиган зарарни ўлдирадиганларга айлантиришдаги роли жуда катта.

Ионлашган молекулаларнинг ионланиш шикастланиши зонасида бўлаклари, кислород иштирокида эркин фаол радикаллар тезда кимёвий шерик — эркин кислород атомини топади. Кислород (гипоксия) бўлмаса, ионларнинг рекомбинацияси эҳтимоли, олдинги нормал ҳолатга тескари ўтиш — ионланган молекулани тиклаш — кескин ортади. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, кислород етишмаслиги билан ионлар уларнинг мавжудлиги ҳужайрага зарар етказмасдан олдин рекомбинация қилиш учун вақтга эга. Ионизация актига сарфланган энергия кўп ҳолларда натижага олиб келмайди. Ҳужайра шикастланишининг тўқималарнинг кислород билан тўйинганлигига боғлиқлиги кислород эффекти деб аталади.

Нисбий кислород эффекти (РCЕ) деганда, гипоксик шароитда ва яхши кислород билан таъминланган шароитда бир хил дозада нурланган ўлик ҳужайралар сонининг нисбати тушунилади. Ўзининг бир асрдан кўпроқ тарихи давомида нур терапияси ўсимталарнинг радиоқаршилигини бартараф этиш учун маълум чора-тадбирларни, масалан, ҳужайра сиклини синхронлаштириш ва тезлаштириш, соғлом тўқималарнинг сунъий гипоксияси ёки ўсимта тўқималарини қўшимча кислород билан таъминлаш кабиларни ишлаб чиқди.

Шунингдек қаранг

Радионуклидларнинг организмда тақсимланиши

Ионлаштирувчи нурланишнинг биологик та'сири

Манбалар

Жемал А, Брай Ф, Cентер ММ, Ферлай Ж, Wард Э, Форман Д. Глобал Cанcер Статистиcс. CА: Cанcер Ж Cлин (2011) 61:69-90. дои: 10.3322/cааc.20107
Берниэр Ж, Ҳалл Э, Гиаccиа А. Радиатион Онcологй: А Cентурй оф Ачиэвеменц. Нат Рев Cанcер (2004) 4:737-47. дои: 10.1038/нрc1451