Ziyosfera

Nepal Qirolligi

Непал Қироллиги (Горкҳа империяси номи билан танилган, шунингдек, Асаи Ҳиндустан (таржимаси Ҳақиқий Ҳиндулар ери) деб ҳам юритилган) – Жанубий Осиёдаги ҳинд қироллиги бўлиб, 1768-йилда Непалнинг бирлашиши натижасида ташкил топган[1].

Непал Қироллиги (Горкҳа империяси)
Асаи Ҳиндустан (таржимаси Ҳақиқий Ҳиндулар ери)
1768–2008
1962-йилдан олфинги Непал қироллиги байрог`и (wитҳ спаcинг, аспеcт ратио 4-3)
Location of Nepal
Location of Nepal
Мақом 1990-йилга қадар мутлоқ монархия, 1990—2008-йилллар мобайнида чекланган конституциявий монархия
Пойтахт Катманду шашри
Расмий тил(лар) непал тили
Бошқа тиллар непал тили, ҳинд тили, мандарин тили
Дин
Ҳиндуизм
Тарих  
• Асос солинган
1768-йил
• Тугатилган
2008-йил 28-май

Келиб чиқишини Ражпутдан деб даъво қилган Горкҳа монархи қирол Притҳви Нараян Шоҳ томонидан асос солинган[2]. Бу қироллик 2008-йилда Непал монархияси тугатилгунга қадар 240 йил мавжуд бўлган. Бу даврда Непал расмий равишда шоҳ сулоласи ҳукмронлиги остида бўлган, монархлар қироллик мавжуд бўлган даврда турли даражадаги ҳокимиятни амалга оширган.

1792-йилда шаҳзода Регент Баҳодур Шоҳ бошчилигидаги Непал қўшинлари Тибетга бостириб кирганидан ва Дигарчани талон-торож қилгандан сўнг, Далай Лама ва Хитой элчиси Хитой маъмуриятига ҳарбий ёрдам сўраб мурожаат қилишди. Фук'ангган бошчилигидаги Хитой ва Тибет кучлари Непалга ҳужум қилишди, аммо Нувакот яқинида муваффақияцизликка учраганидан кейин музокаралар олиб боришди[3]. Тўртта Кажи (ҳарбий унвон номи) орасида энг нуфузли бўлган Мулкажи Дамодар Панде Баҳодиршоҳ лавозимидан четлатилгандан сўнг қўмондор сифатида тайинланди. Бош Кажи (Мулкажи) Киртиман Сингх Баснят[4] қирол Гирван Юддҳа Шоҳни ҳимоя қилишга ва собиқ қирол Рана Баҳодуршоҳни Непалдан узоқлаштиришга ҳаракат қилди. Бироқ, 1804-йил 4-мартда собиқ подшоҳ қайтиб келди ва Мухтиёр (бош вазир) лавозимини эгаллади. Кейин Тҳанкотда Дамодар Панденинг боши кесилади. 1806-йилда Бҳандаркҳал қирғини Рана Баҳодур Шоҳнинг ўлимидан сўнг қўзғатилган бўлиб, 1806-йилдан 1837-йилгача Непалнинг амалда ҳукмдори бўлган обрўли Мухтияр Бҳимсен Тҳапа[5] томонидан кўтарилди[6].

Қисқа тавсиф

Бироқ, ХИХ аср бошларида, Ҳиндистонда Шарқий Ҳиндистон компанияси ҳукмронлигининг кенгайиши Англия-Непал урушига (1814-1816) олиб келди, бу эса ўз навбатида Непалнинг мағлубиятига олиб келди. Сугаули шартномасига кўра, қироллик ўзининг ички мустақиллигини сақлаб қолди, аммо ҳудудий имтиёзлар эвазига Мечи ва Шарда дарёларини Непал ҳудудлари чегараси сифатида белгилади. Сугаули шартномасидан олдинги қиролликнинг ҳудуди баъзан Катта Непал деб аталади. Сиёсий ссенарийда Мухтияр Матҳбар Сингх Тҳапанинг ўлимидан сўнг Тҳапа гегемониясини тугатди ва Кот қирғини учун замин яратди[5]. Бу эса Рана сулоласининг Хас (Чхетри) ҳукмронлигига олиб келди ва кейинги асрда, 1843-йилдан 1951-йилгача Непал Бош вазири лавозимини уларнинг оиласида мерос қилиб олди. Биринчи Рана ҳукмдори Жунг Баҳодурдан бошлаб, Рана сулоласи Шоҳ монархини бош ролдан туширди. Рана сулоласи ҳукмронлиги зулм, бузуқлик, иқтисодий эксплуатация ва диний таъқиблар билан ажралиб турарди[7][8].

1950-йил июл ойида янги мустақил Ҳиндистон Республикаси билан дўстлик шартномасини имзоланди, унда иккала халқ бир-бирининг суверенитетини ҳурмат қилишга рози бўлди. Ҳиндистоннинг асосан Непал Конгрессидан ташкил топган янги ҳукуматни қўллаб-қувватлаши асносида қирол Трибҳуван 1951-йилда Рана сулоласи (бош вазир лавозимида ишлаб амалда давлани бошариш) режимини тугатди.

1960—1970-йилларда ислоҳотларни амалга ошириш ва конституцияни қабул қилиш бўйича муваффақияциз уринишлар бўлди. 1980-йиллар охиридаги иқтисодий инқироз парламент сайловлари ва 1990-йилда конституциявий монархиянинг қабул қилинишига олиб келган халқ ҳаракатига олиб келди. 1990-йилларда Непалда фуқаролар уруши (1996-2006) бошланган, ҳукумат кучлари ва Непал Коммунистик партияси (Маоист) қўзғолончи кучлари ўртасидаги можаролар бўлиб ўтди. Непал монархиясининг аҳволи 2001-йил Непал қироллик қирғини билан янада беқарорлашди.

Қирғин натижасида қирол Гянендра яна тахтга ўтирди. Унинг 2005-йилда тўғридан-тўғри бошқарувни ўрнатиши маоист исёнчи ва демократия тарафдорларини бирлаштирган норозилик ҳаракатига сабаб бўлди. Охир-оқибат у 2007-йилда Непал монархиясининг ваколатларини сезиларли даражада чекловчи вақтинчалик конституцияни қабул қилган Вакиллар палатасини тиклашга мажбур бўлди. Келгуси йилда бўлиб ўтган сайловдан сўнг, Непал Таъсис Ассамблеяси 2008-йил 28-майда ўзининг биринчи сессиясида қиролликни расман бекор қилди ва унинг ўрнига Непал Федерал Демократик Республикасини эълон қилди.

Непал монархия тугатилгунга қадар ҳиндуизмни давлат дини сифатида қабул қилган дунёдаги ягона давлат эди. Республикага айланганидан бери мамлакат расмий равишда дунёвий давлат ҳисобланади[9][10].

Тарихи

ХВИИИ аср

Келиб чиқиши

Непал Қироллиги герби (1962-2008)

Мамлакат Горха қироллиги деб номланган Чаубисе князлигидан кенгайтирилди[11]. Горхали халқи орасида Парбате Браҳминс ва ҳукмрон Шоҳ сулоласи, шунингдек, Чхетри (Кшатрия) аристократик уруғлари, масалан, Панде оиласи, Баснят оиласи, Тҳапа сулоласи ва Кунвар оиласи[12] (кейинроқ Рана сулоласи) ўзларининг аждодларини ҳиндулар билан боғлайдилар. Мусулмон тараққиёти ортидан Ғарбдан замонавий Непалга Шимолий Ҳиндистоннинг Ражпутлари ва Браҳминлари кириб келган. Бироқ, бу миграция содир бўлган тарихий жараён ва Горхалиларнинг Непални якуний забт этиш тарихи бир неча асрларни ўз ичига олади ва Чаухандан кескин фарқ қилади.

Непалда жангчи халқ „Гурхалар“ деб эмас, „Горхаликлар“ деб аталади (Горха аҳолиси). Уларнинг машҳур жанговар қичқириғи "Жаи Кали, Жаи Горахнатҳ, Жаи Манакамана " бўлган[13].

„Горкҳа“ географик номининг этимологияси ҳақиқатан ҳам ҳиндларнинг авлиё Горахнатҳ номи билан боғлиқ. Горха қишлоғида Горахнатга бағишланган маъбад (ибодатхона тури), шунингдек, унга мос келадиган аёл худоси Горахкалига бағишланган бошқа ибодатхона жойлашган. Непал географик энсиклопедияси "Мечи дехи Маҳакали" (Мечидан Маҳакалигача) 2013-йилда (милодий 1974-75) авторитар Панчаят ҳукумати томонидан қирол Бирендра Шоҳнинг тож кийишини нишонлаш учун нашр этилган[14]. Ибодатхоналарнинг қачон қурилгани ва авлиё номи билан аталган жой ҳақидаги фактлар замоннинг аро йўқолиб бормоқда. Биз тахмин қилишимиз мумкинки, бу ўзгаришлар милодий эрамизнинг иккинчи минг йилликнинг бошларида Натҳ сектасининг пайдо бўлишидан кейин содир бўлган. Дарҳақиқат, Ҳиндистоннинг шимолий қитъаси бўйлаб мазҳабнинг зиёрат қилиш даври Непалнинг катта қисмини, шу жумладан Катманду водийсини ҳам қамраб олади. Ўрта асрларда Непалда асосий Натҳ ўқитувчиларига бағишланган бир нечта муҳим ибодатхоналар ва фестиваллар мавжуд. Горханинг шоҳлар томонидан ҳукмронлигидан олдин, Горхада ҳам арий, ҳам мўғулоид этник гуруҳлари яшаган ва хадкалар томонидан бошқарилган. Милодий 1559-йилда Дравя Шоҳ хадкаларни мағлуб этиб, князлик устидан шоҳ ҳукмронлигини бошлади[14]. Притҳви Нараян Шоҳ Горхадаги шоҳларнинг тўққизинчи авлодига мансуб эди. У 1742-йилда ҳокимиятнинг тўлиқ тизгинини ўз қўлига олди[15].

Кенгайиш

Горхадаги тепаликдаги қирол саройи

Горкҳа кичик князлıгıнıнг ҳукмдори подшоҳ Притҳви Нараян Шоҳ, дастлаб Горкҳали армиясини чақирди(фуқаролик армияси)[16]. Горхали армиясининг бошлиқлари Рана сулоласи ҳукмронлигидан олдин Панде оиласи, Баснят оиласи ва Тҳапа сулоласи каби Горханинг Чхетри зодагон оилаларидан бўлган[16]. Бироқ, биринчи фуқаролик армияси бошлиғи Непал бирлашишида муҳим рол ўйнаган Кажи Калу Панде эди[16]. У армиянинг бурч ва масъулиятини ўз зиммасига олгани учун армия бошлиғи ҳисобланган, аммо унвоннинг расмийлаштирилмаган[16].

Нувакот жанги

Кажи Вамшидхар „Калу“ Панде Панде сулоласи; Горханинг Кажи (Бош вазирга тенг); Нувакотдаги ғалабали жангда Горхали қўшинлари қўмондони

Шоҳ Притҳви Нараян Шоҳ бошчилигида бирлашган Горхали кучларининг биринчи жанги Нувакот жанги эди. Биринчи армия қўмондони Горха зодагонларининг Панде оиласидан Кажи Калу Панде эди. Панде Катманду қироли Малланинг стратегик қал’аси бўлган Нувакотга кутилмаганда бир неча томондан ҳужум қилиш тактикасини ўрнатди. 1744-йил 26-сентябрда Панде аскарлари контингенти билан Нувакот шаҳрининг шимолий томонидан Маҳамандалга кўтарилди. У кутилмаган ҳужумни "Жаи Кали, Жаи Горахнатҳ, Жаи Манакамана " деган Горхали уруш ҳайқириғи билан бошлаган[13].. Қўмондон Шанха Мани бошчилигидаги Нувакотнинг ваҳима тушган аскарлари ҳудудни мудофаа қилмоқчи бўлдилар, аммо уларнинг қўмондони қиролнинг укаси 13 ёшли шаҳзода Дал Мардан Шоҳ томонидан ўлдирилганидан кейин жангни бой беришди[17]. Чаутария Маҳоддам Кирти Шоҳ (шунингдек, қиролнинг укаси) бошчилигидаги Горхали кучларининг иккинчи юриши ҳам Дхарампанидан ўтиб, кучли курашга дуч келди, аммо охир-оқибат ҳимоячилар устидан ғалаба қозонди[18]. Қиролнинг ўзи бошчилигидаги кучларнинг учинчи қисми Маҳамандални қўлга киритганидан сўнг Нувакотгадхи қал’асига йўл олди. Қўмондонининг ўлимидан ваҳимага тушган аскарлар Нувакот қал’асидан Белкотга қочиб кетишди ва Нувакот Горха томонидан қўшиб олинди[18].

Киртипур жанги

Горхали аскарлари Катманду водийсига қарши уруш тайёрламоқда

Водий қироллари яхши тайёргарлик кўрган ва Горхалилар тайёр эмаслигидан дастлабки норозилигига қарамай, Кажи Калу Панде қиролнинг талабига биноан Катманду водийсида Киртипур қироллигига қарши жанг қилишга рози бўлди. Горхалилар Киртипурга ҳужум қилиш учун Наикапда база қурдилар. Улар қиличлар, камон ва ўқлар ва мушкетлар билан қуролланган эди[19]. Икки куч Киртипур шимоли-ғарбидаги Тянгла Пҳант текислигида жанг қилди. Подшоҳнинг укаси Сурапратапшоҳ шаҳар деворини ҳимоя қилаётганида ўқдан ўнг кўзини йўқотди. Горхали қўмондони Кажи Калу Панде қуршовга олинди ва ўлдирилди ва Горхали шоҳининг ўзи авлиё қиёфасида атрофдаги тепаликларга қочиб кетди[20][21]. 1767-йилда қирол Притҳви Нараян Шоҳ ўз қўшинини Сурапратап қўмондонлиги остида учинчи марта Киртипурга ҳужум қилиш учун юборди. Бунга жавобан, водийнинг учта шоҳи бирлашиб, ўз қўшинларини Киртипур релефига жўнатишди, аммо улар Горхалиларни ўз позицияларидан қувиб чиқара олмадилар. Лалитпурнинг Дануванта исмли зодагони Шоҳ томонига ўтиб, хоинлик билан Горхалиларни шаҳарга киритди[22][23].

Макванпур ва Ҳарихарпурни қўшиб олиш

Қирол Дигбардхан Сен ва унинг вазири Канак Сингх Бания ўзларининг қал’аларини ўраб олишдан олдин ўз оилаларини хавфсизроқ жойларга жўнатган эди. Горхалилар 1762-йил 21-августда ҳужум бошладилар. Жанг саккиз соат давом этди. Қирол Дигбардхан ва Канак Сингх Харихарпургадҳига қочиб кетишди. Шундай қилиб, Макаванпур Горхали кучлари томонидан қўшиб олинди[18].

Макаванпургадҳи қал’асини эгаллаб олгандан сўнг, Горхали қўшинлари Катманду жанубидаги Маҳабҳарат тоғ тизмасидаги стратегик қал’а бўлган Ҳарихарпургадҳига ҳужум қилишни режалаштира бошладилар. У Катманду водийсига борадиган йўлни назорат қилган. 1762-йил 4-октябр оқшомида Горхалилар ҳужумга ўтишди. Ҳарихарпургадхидаги аскарлар Горхали кучларига қарши мардонавор курашдилар, аммо охир-оқибат ярим тундан кейин Гадҳи (қал’ани) бўшатишга мажбур бўлишди. Жангда Ҳарихарпурнинг 500 га яқин аскари ҳалок бўлди[18]. Бенгалиялик Наваб Мир Қосим Горхали кучларига ҳужум қилиш учун Катманду водийси подшоҳларига ўз кучлари билан ёрдам берди. 1763-йил 20-январда Горхали қўмондони Вамшарай Панде[24]. Худди шундай, Британия Шарқий Ҳиндистон компанияси капитани Кинлоч ҳам Горхалисга қарши юришларни юбориш орқали ўз ёрдамини кенгайтирди. Қирол Притҳви Нараян Макванпурда Гургин Хон қўшинларини мағлуб этиш учун Кажи Вамшараж Панде, Нааҳар Сингх Баснят, Жеэва Шоҳ, Рам Кришна Кунвар ва бошқаларни юборди.[25].

Катманду водийсининг забт этилиши ва Непал Қироллиги тузилиши

Киртипур жангидаги ғалаба Шоҳнинг Катманду водийсини эгаллаб олиш учун йигирма йил давом этган саъй-ҳаракатларини энг юқори чўққига олиб чиқди. Киртипур қулагандан кейин Шоҳ 1768-йилда Катманду ва Лалитпур, 1769-йилда Бҳактапур шаҳарларини эгаллаб, водийни забт этишни якунлади[22]. Рам Кришна Кунварга ёзган мактубида қирол Притҳви Нараян Шоҳ Киртипурда Кажи Калу Панденинг ўлимидан ўз тазиясини билдирди ва Калу Панде ўлимидан кейин Катманду водийсини босиб олишнинг иложи йўқ деб ўйлади[25]. Катманду водийси қўшиб олингандан сўнг қирол Притҳви Нараян Шоҳ ўз мактубида Кунварни Катманду, Лалитпур ва Бҳактапурни (ўша пайтда умумий номи Непал водийси деб аталган) қўшиб олишда кўрсатган жасорати ва донолиги ҳақида мақтади[26]. Калу Панденинг тўнғич ўғли Вамшарай Панде 1769-йил 14-апрелда Бҳактапур жангида ҳужумга бошчилик қилган Горхали қўшинлари қўмондони эди[25].

Киратанинг забт этилиши

Абҳиман Сингх Баснят, ҳарбий қўмондон ва кейинчалик Мулкажи

Қирол Притҳви Нараян Шоҳ Сардар Рам Кришна Кунварни Кирата минтақавий ҳудудларига бостириб кириш учун юборган эди[25] Кейин у Арун дарёсидан ўтиб, Чаинпурга (Лимбуван етиб келди[25] ва у ерда кейинчалик Кираталар устидан ғалаба қозонди[13]. Қирол Притҳви Нараян Шоҳ Кирата минтақаси устидан қозонилган ғалабадан сўнг Рам Кришна Кунварга миннатдорчилик сифатида 22 жуфт Ширпау (махсус бош кийим) совға қилди[13].

Тибет можароси

Притҳви Нараян Шоҳ вафотидан сўнг, Шоҳ сулоласи ўз қироллигини ҳозирги Шимолий Ҳиндистонга кенгайтира бошлади. 1788—1791-йилларда Непал Тибетга бостириб кирди ва Шигаце шаҳридаги Таши Лхунпо монастирини талон-торож қилди. Тибет Хитойдан ёрдам сўради ва Хитой Син сулоласининг Қианлонг императори Фук’ангганни Тибет ҳимоясинингбош қўмондони этиб тайинлади. Иккала томонга ҳам катта зарар етказилди. Непал кучлари Хитой-Тибет кучларини ноқулай тарзда чўзиш учун Нувакотга қадам-бақадам орқага чекинди. Хитойликлар кундузи тепаликка ҳужум уюштирди ва Нувакотда хукури билан кучли қарши ҳужум уюштиргани учун муваффақият қозона олмади[27]. Хитой армияси Нувакотдаги Горхали саройи яқинидаги муссон суви босган Бетраватини кесиб ўтишга уриниб, катта муваффақияцизликка учради[28]. Фук’ангган ўз қўшинларини ҳимоя қилишга интилган ва Нувакотда музокаралар олиб бормоқчи бўлганида, бироз муддат турғунлик юзага келди. Шартнома Хитой томонига кўпроқ фойда келтирди, бунда Непал Хитой императорига солиқлар юбориши керак эди[27].

ХИХ аср

Дамодар Панденинг устунлиги

Дамодар Панде, Непаллик Мулкажи, Панде аристократлар оиласидан

Дамодар Панде 1794-йилда Чаутария Баҳодуршоҳ ҳокимиятдан четлатилганидан сўнг қирол Рана Баҳодуршоҳ томонидан тўрт кажидан бири этиб тайинланган[4]. Панде Мулкажи лавозимини Киртиман эгаллаб турганига қарамай, сарой фраксиялари орасида энг таъсирлиси ва ҳукмрони эди. Сингх Баснят[4] Пандес энг устун зодагон оила эди. Кейинчалик қирол Рана Баҳодиршоҳнинг узлуксиз мантиқсиз хатти-ҳаракатлари туфайли фуқаролар уруши ҳолати юзага келди[5].

Ҳарбийлар нуфузли Кажи Дамодар Панде билан хайрлашганидан кейин 1800-йил май ойида у Британия назоратидаги Варанаси шаҳрига қочишга мажбур бўлди[5]. Қиролича Ражражешвари ниҳоят 1802-йил 17-декабрда ҳокимиятни ўз зиммасига олишга муваффақ бўлгач[4], кечроқ феврал ойида у Дамодар Пандени Мулкажи этиб тайинлади[5].

Рана Баҳодир ҳокимиятга қайта тикланганидан сўнг, у Дамодар Панде билан бирга бутунлай айбсиз бўлган икки катта ўғлини 1804-йил 13-мартда қатл қилишни буюрган. Ҳиндистонга қочишга муваффақ бўлганлар орасида Дамодар Панденинг ўғиллари Карбир Панде ва Рана Жанг Панде ҳам бор[29].. Дамодар Панде қатл этилгандан сўнг унинг амакиваччаси Ранажит Панде Мулкажи ва Бҳимсен Тҳапа билан бирга иккинчи Кажи, Шер Баҳодур Шоҳ Мул Чаутария ва Ранганат Паудел Раж Гуру (Қироллик мураббийи) этиб тайинланди[29].

Тҳапа Сулоласи режими

Мухтияр Бҳимсен Тҳапа, Хас Тҳапа сулоласининг асосчиси

Кшатрия бўлган Тҳапа сарой аъзолари 1806-йилда қирол Рана Баҳодуршоҳ унинг ўгай укаси Шер Баҳодуршоҳ томонидан ўлдирилганида ҳокимият тепасига кўтарилди[30]. Бҳимсен Тҳапа (1775-1839) ва етакчи Тҳапа Кажи фурсатдан фойдаланиб, 55 га яқин ҳарбий ва фуқаролик зобитларини қирғин қилди ва Тҳапасни ҳокимиятга келтиришди[30]. У Рана Баҳодурдан кейин Мухтияр унвонини олди ва унинг жияни қиролича Трипурасундари кичик қирол Гирван Юдда Бикрам Шоҳнинг қиролича этиб тайинланди[31].

Англия-Гурха уруши

Сугаули шартномасидан кейин Непал томонидан йўқотилган ҳудудлар

Непал ва Шарқий Ҳиндистон компанияси ўртасидаги Непал ва Ҳиндистон билан чегарадош князлик штатлари учун рақобат охир-оқибат Англия-Непал урушига (1814-16) олиб келди. Сугаули шартномаси 1816-йилда имзоланган бўлиб, Непал автономияси эвазига мамлакатнинг деярли учдан бир қисмини ташкил этувчи Терай ва Сикким ҳудудларининг катта қисмини инглизларга берди. Британия Ҳиндистон халқига эркинлик берилганда ҳудудлар Непалга инглизлар томонидан қайтарилмаганлиги сабабли, бу ерларнинг аксарияти кейинчалик Ҳиндистон Республикаси таркибига қолди. Сикким 1975-йилда Ҳиндистонга қўшилгунга қадар мустақил бўлиб қолди ва у Ҳиндистон Республикасининг 22-штатига айланди. Бироқ, 1860-йилда инглизлар Сепой қўзғолони каби турли хил ҳинд қўзғолонлари пайтида Британияни қўллаб-қувватлаганликлари учун миннатдорчилик ҳаракати сифатида Непалнинг Тераидаги баъзи эрлари устидан ҳокимиятни Непалга (Ная Мулук, янги мамлакат деб номланади) қайтариб бердилар.

Рана оиласи режими

Каски ва Ламжунг Маҳаражаси ва Непал Бош вазири Чандра Шамшер Жанг Баҳадур Рана ва унинг 8 ўғли Непал Ранасининг энг кучли фракцияларидан бири эди.

Қирол оиласидаги фраксиячилик уруши беқарорлик даврига олиб келди. 1846-йилда қиролича Ражя Лакшми Деви ўз ҳокимиятига таҳдид солаётган тез ўсиб бораётган ҳарбий раҳбар Жанг Баҳодур Ранани ағдариш учун фитна уюштирди. Ҳарбий хизматчилар ва қироличага содиқ маъмурлар ўртасидаги қуролли тўқнашувдан сўнг фитна фош қилинди ва қиролича бир неча юз шаҳзода ва бошлиқларни қатл этди. Бу Кот қирғини деб номлана бошлади. Бироқ, Жунг Баҳодир охир-оқибат ғалаба қозонди ва Рана сулоласига асос солди. Монарх титулли шахсга айлантирилди ва Бош вазир лавозими энг кучли лавозим бўлиб мерос тариқасида ўтадиган бўлди. уб лавозим Раналар томонидан эгаллаб олинган эди.

Учинчи Непал-Тибет уруши

Жунг Баҳодур Рана ўзининг акалари Бам Баҳодур Кунвар ва Дҳир Шамшер Рана бошчилигидаги қўшинларни тўлиқ ғалабага эришиш учун Тибетга яна ҳужум қилиш учун юборди. Унинг қўшинлари Тибет қўшинларини икки томондан мағлуб этишга муваффақ бўлишди. Тибет жамоаси 1856-йил январда шартнома имзолаш учун келди. Бир ой ўтгач, Непал учун қулайроқ бўлган Тҳапатҳали шартномаси имзоланди[27].

ХХ аср

Непалнинг Рани (қироличаси) хонимлари қуршовида, 1920-йил

Непал ва Британия муносабатлари

Қаттиқ марказлашган автократия бўлган Рана режими Непални ташқи таъсирлардан изоляция қилиш сиёсатини олиб борди. Бу сиёсат Непалга Британия мустамлакачилик даврида миллий мустақиллигини сақлаб қолишга ёрдам берди, аммо бу мамлакатнинг иқтисодий ривожланиши ва модернизациясига ҳам тўсқинлик қилди. Раналар Британия тарафдори бўлган ва 1857-йилги Ҳиндистон қўзғолони пайтида ва кейинчалик иккала жаҳон урушида ҳам инглизларга ёрдам берган. Шу билан бирга, Хитойнинг даъволарига қарамай, инглизлар ХХ аср бошларида Непалнинг мустақиллигини қўллаб-қувватладилар[32].

1923-йил декабр ойида Буюк Британия ва Непал расмий равишда 1816-йилги Сугаули шартномасини бекор қилувчи ва Катмандудаги инглиз резидентини элчи даражасига кўтарадиган абадий тинчлик ва дўстлик шартномасини имзоладилар. 1924-йилда Непалда қуллик бекор қилинган[33].

Демократик ислоҳотлар

Раналарнинг оилавий бошқарувидан халқ норозилиги ҳинд мактаблари ва коллежларида ўқиган оз сонли ўқимишли одамлар орасида, шунингдек, Раналарнинг кўпчилиги ҳукмрон Рана иерархиясида четга сурилган Раналар ичидан пайдо бўла бошлади. Сургундаги непалликларнинг аксарияти Ҳиндистон мустақиллиги учун курашда фаол қатнашган ва Непални ички автократик Рана истилосидан озод қилишни хоҳлашган. Пража Паришад ва Непал Конгресси каби сиёсий партиялар БП Коирала, Ганеш Ман Сингх, Субарна Шамшер Рана, Кришна Прасад Бҳаттараи, Гирижа Прасад Коирала ва бошқа кўплаб ватанпарварлик руҳидаги сулола аъзолар томонидан қувғинда тузилган бўлиб, улар ҳарбийларни ёрдамга чақиришди. Непалда автократик Рана режимини ағдариш учун халқ сиёсий ҳаракати бошланди. Раналар қўлида қатл этилган шахслар орасида Дҳарма Бҳакта Матҳема, Шукрараж Шастри, Гангалал Шрестҳа ва Дашаратҳ Чанд бор эди. Бу ғалаён Притҳви Нараян Шоҳнинг бевосита авлоди бўлган қирол Трибхуваннинг 1950-йилда ўзининг „сарой қамоқхонасидан“ янги мустақил Ҳиндистонга қочиб, Рана маъмуриятига қарши қуролли қўзғолонга тегиши билан якунланди. Бу охир-оқибат Шоҳ оиласининг ҳокимиятга қайтиши ва Рана бўлмаган шахснинг бош вазир этиб тайинланиши билан якунланди. Квазиконституциявий бошқарув даври бошланди, бу даврда монарх янги шаклланган сиёсий партиялар раҳбарларининг ёрдами билан мамлакатни бошқарди. 1950-йилларда Непал учун Британия моделига асосланган вакиллик бошқарув шаклини ўрнатадиган конституцияни шакллантиришга ҳаракат қилинди.

1959-йил бошида Трибхуваннинг ўғли Қирол Маҳендра янги конституцияни эълон қилди ва миллий ассамблеяга биринчи демократик сайловлар ўтказилди. Сайловда мо''тадил социалистик гуруҳ бўлган Непал Конгресси сезиларли ғалаба қозонди. Унинг раҳбари Коирала ҳукумат тузди ва бош вазир лавозимида ишлади. Қирол ва сайланган ҳукумат ўртасидаги ҳокимият тортишувларидан сўнг, Маҳендра 1960-йилда демократик экспериментни бекор қилди.

Қирол Маҳендранинг янги конституцияси

Замонавий парламентни муваффақияциз деб эълон қилган қирол Маҳендра 1960-йилда Коирала ҳукуматини истеъфога чиқарди, Непални „партияларсиз“ Панчаят тизими бошқаради, деб эълон қилди ва 1962-йил 16-декабрда яна бир янги конституцияни эълон қилди.

Шундан сўнг Бош вазир, парламент аъзолари ва юзлаб демократик фаоллар ҳибсга олинди. Аслида, сиёсий фаоллар ва демократик тарафдорларни ҳибсга олиш тенденсияси қирол Маҳендра ва кейин унинг ўғли Қирол Бирендра даврида партиясиз Панчаят тизимининг бутун 30 йиллик даврида давом этди.

Қирол Маҳендра ҳокимияти 1972-йилда унинг 27 ёшли ўғли қирол Бирендрага ўтди. 1979-йилда талабалар намойишлари ва режимга қарши фаолиятлар чоғида қирол Бирендра Непал ҳукуматининг моҳиятини ҳал қилиш ва демократик ислоҳотлар билан панчаят тизимини давом эттириш ёки кўппартиявийлик тизимини ўрнатиш учун миллий референдум ўтказишга чақирди. Референдум 1980-йил май ойида бўлиб ўтди ва Панчаят тизими кичик ғалабага эришди. Қирол ваъда қилинган ислоҳотларни амалга оширди, шу жумладан Раштрия Панчаят томонидан бош вазирни сайлади.

Панчаят тизимининг тугаши

Авторитар тузумга ва сиёсий партиялар эркинлигини чеклашга нисбатан норозилик билдирилди. Айниқса, Марич Ман Сингх ҳукумати 1998-йил август ойида зилзила қурбонлари учун ажратилган маблағларни ўзлаштирганликда айбланиб, сиёсий жанжалларга дуч келганида, саройнинг халқ вакили эмаслиги ҳақидаги туйғу кенг тарқалган эди. Шунингдек, Ҳиндистон-Непал савдо муносабатларининг кескинлашиши Сингх ҳукуматининг машҳурлигига таъсир қилди.

1987-йил апрел ойида Непал ўзининг учта туманида ҳинд ишчилари учун ишлашга рухсат берди ва 1989-йил бошида Непал хитойлик товарларга 40 % божхона имтиёзларини берди. Бу 1988-йилда Непал томонидан Хитой қуролларини сотиб олгани сабабли аллақачон кескинлашган муносабатларнинг кескинлашишига олиб келди. Ҳиндистон Савдо ва транзит бўйича иккита алоҳида шартномани янгилашдан бош тортди ва Непал учун мақбул бўлмаган иккита муаммони ҳал қилувчи ягона шартномани талаб қилди. Вазият боши берк кўчага кирди ва Савдо ва транзит шартномалари 1989-йил 23-мартда бекор қилинди. Савдо ва транзит пунктларининг ёпилишининг асосий қийнчилиги истеъмол товарлари ва бензин, авиация ёқилғиси ва керосин каби нефт маҳсулотларининг чекланганлиги сабабли Непалда асосан қуйи табақаларга дуч келди. Непал ҳукумати вазиятни АҚШ, Буюк Британия, Австралия ва Хитойнинг ташқи ёрдамига таяниб ҳал қилишга ҳаракат қилди. Бироқ, ҳукуматнинг инқирозни бошқариш стратегияси ечим сифатида ташқи ёрдамга қарам бўлишдан кўра Ҳиндистон билан музокаралар олиб боришни истаган одамларни қониқтира олмади.

Непал Конгресси (НC) ва чап қанот партиялар ҳукуматга қарши баъзи одамлар ўртасидаги безовталик ва кескинлашган Ҳиндистон-Непал муносабатларидан фойдаланган ҳолда ҳукуматни инқирозни давом эттиришда ва уни ҳал қилиш учун жиддий чоралар кўрмаганликда айбладилар. 1989-йил декабр ойида Коирала юбилейидан фойдаланишга ҳаракат қилиб, одамларни хабардор қилиш дастурини ишга туширди. Бирлашган чап фронт (УЛФ) деб номланувчи чап қанот иттифоқи партиявий тизим учун кампаниясида НCни қўллаб-қувватлади. 1990-йил 18-19-январда Миллий конференсия бўлиб ўтди, унда турли мамлакатлар раҳбарлари ва хорижий матбуот вакиллари таклиф этди. Конференсияда Ҳиндистон етакчилари ҳам иштирок этди. Германия, Япония, Испания, Финландия ҳаракатни қўллаб-қувватлади. АҚШ ва Ғарбий Германия элчихоналари маросимда ҳозир бўлди. 1989-йилда Совет Иттифоқи парчаланганишни бошлаганидан кейин бутун дунёда рўй бераётган халқаро қўллаб-қувватлаш ва демократик ҳаракатлардан илҳомланиб, НК ва УЛФ 18-февралда Панчаят режимини тугатиш ва турли хил ҳукуматлар вакилларидан иборат муваққат ҳукуматни ўрнатиш учун оммавий ҳаракат бошлади.

6-апрелда Марич Ман Сингх ҳукумати ишдан бўшатилди ва ўша куни Локендра Баҳодур Чанд Бош вазир бўлди. Бироқ, қўзғатувчи оломон ҳукуматнинг ўзгаришидан қониқмади, чунки улар Сингх ҳукуматига қарши эмас, балки партиясиз тизимга қарши эдилар. 16-апрелда Чанд ҳукумати ҳам истеъфога чиқарилди ва эртаси куни Миллий Панчаят, Панчаят сиёсати ва баҳолаш қўмитаси ва синф ташкилотларини тарқатиб юборган Қироллик декларацияси эълон қилинди. Декларацияда „сиёсий партияларнинг фаолияти“ эълон қилинди ва „барча сиёсий партиялар ўзларининг сиёсий мафкурасига кўра ўзларини ташкил қилишда миллий манфаатларни доимо энг юқори даражада сақлашлари“ таъкидланди. 

Ушбу норозилик пайтида кўплаб тинч аҳоли ҳалок бўлди: Панчаят ҳукмронлиги тугаганидан кейин уларни „эълон қилинмаган шаҳидлар“ сифатида эълон қилишди. Ўша шаҳидлардан бири Непал Конгресси аъзоси ва қамоқда ўлдирилган Рам Чандра Ҳамалдир[34].

1990-йилги Халқ ҳаракати

Қишлоқ аҳолиси 1990-йилда парламент демократияси қабул қилингандан сўнг ўз манфаатлари яхшироқ ифодаланишини кутишган эди. Непал Конгресси „Чап партиялар алянси“ кўмагида монархияни конституциявий ислоҳотларни қабул қилишга ва кўппартиявий парламент тузишга мажбур қилган Жана Андолан номли ҳал қилувчи ташвиқот ҳаракатини бошлашга қарор қилди. 1991-йил май ойида Непалда деярли 50 йил ичида биринчи парламент сайловлари бўлиб ўтди. Непал Конгресси 205 ўриндан 110 тасини қўлга киритди ва 32 йил ичида биринчи сайланган ҳукуматни тузди.

Фуқаролар низоси

1992-йилда иқтисодий инқироз ва тартибсизлик шароитида, янги Конгресс ҳукумати сиёсатидаги ўзгаришларни амалга ошириш натижасида нархларнинг кескин ўсиши билан радикал чаплар сиёсий ташвиқотни кучайтирдилар. Турли гуруҳлар томонидан қўшма халқ тарғибот қўмитаси тузилди[35]. 6-апрелда умумий иш ташлаш эълон қилинди.

Зўравонликлар иш ташлашдан бир кун олдин содир бўла бошлади. Бирлашган Халқ тарғибот қўмитаси пойтахтда 30 дақиқалик „чироқларни ўчириш“га чақирган эди ва фаоллар „чироқларни ўчирмоқчи“ бўлганда, Бир касалхонаси олдида зўравонлик авж олди. 6-апрел куни тонгда Пулчок (Патан) шаҳридаги полиция бўлими олдида иш ташлаш фаоллари билан полиция ўртасидаги тўқнашувда икки фаолни ўлдирилди.

Кечқурун пойтахт Катмандудаги Тундихелда ташвиқот қўмитасининг оммавий митинги полиция кучлари томонидан ҳужумга учради. Натижада тартибсизликлар бошланиб, Непал Телекоммуникациялари биноси ёндирилди, полиция оломонга қарата ўқ узди, бир неча киши ҳалок бўлди. Непал Инсон Ҳуқуқлари Ташкилотининг ҳисоб-китобларига кўра, полиция отишмаси оқибатида 14 киши, жумладан бир неча томошабин ҳалок бўлган[36].

Ваъда қилинган ер ислоҳоти амалга ошмай қолгач, баъзи туманларда аҳоли ўзлари ер ислоҳотини ўтказиш ва судхўр мулкдорлар қаршисида ўз ҳаётларида қандайдир ҳокимиятга эга бўлиш учун кўтарилишди. Бироқ, бу ҳаракат Непал ҳукумати томонидан „Ромео“ операцияси ва „Кило Сера ИИ“ операциясида қатағон қилинди, бу курашнинг кўплаб етакчи фаолларининг ҳаётига зомин бўлди.

Непал фуқаролар уруши

1996-йил феврал ойида Маоист партиялардан бири Непалда фуқаролар урушига олиб келган халқ уруши деб номланувчи маоистик инқилобий стратегия орқали парламент монархиясини янги халқ демократик республикаси билан алмаштириш ташаббусини бошлади. Доктор Бабурам Бҳаттараи ва Пушпа Камал Даҳал („Прачанда“ номи билан машҳур) бошчилигидаги қўзғолон Непалнинг бешта туманида бошланди: Ролпа, Рукум, Жажаркот, Горкха ва Синдхули. Маочилар бир неча жойларда туман даражасида муваққат „халқ ҳукумати“ мавжудлигини эълон қилдилар.

ХХИ аср

Сарой қирғини

Қироллик қирғини содир бўлган Нараянҳити саройи

2001-йил 1-июнда валиаҳд шаҳзода Дипендра отишма уюштириб, қироллик оиласининг 9 аъзосини, жумладан қирол Бирендра ва қиролича Аишварияни ўлдириб, ўзини отиб ташлаган. Омон қолганига қарамай, у жароҳатлари туфайли ўлишидан олдин вақтинча қирол бўлди, шундан сўнг анъанага кўра, тахтни шаҳзода Гянендра (Бирендранинг укаси) мерос қилиб олди. Бу қирғин қироллик оиласини қуршаб олган мифологияни бузди ва уларнинг ҳаддан ташқари инсоний интригаларини фош қилди.

Шу билан бирга, маочилар қўзғолони авж олди ва 2002-йил октябр ойида қирол ҳукуматни вақтинча ағдариб, уни тўлиқ назоратга олди[37].

Ҳукумат фаолиятини тўхтатиб турилиши

2004-йил августида Катманду водийсидаги беқарор ҳукуматлар ва маочилар қамалига қарамай, халқнинг монархияни қўллаб-қувватлаши пасайишни бошлади. 2005-йил 1-февралда Гянендра бутун ҳукуматни истеъфога чиқарди ва вазирнинг маслаҳатисиз ўзининг ижро этувчи ваколатларини амалга оширишга киришди, маоистик ҳаракатни бостириш учун " фавқулодда ҳолат " эълон қилди. Сиёсатчилар уй қамоғига олинди, телефон ва интернет линиялари узилди, матбуот эркинлиги кескин чекланди.

2006-йил демократия ҳаракати

Қиролнинг янги тузуми қўзғолончиларни бостириш мақсадига эриша олмади. Европа Иттифоқи 2006-йил феврал ойида бўлиб ўтган муниципал сайловларни „демократия учун қолоқ қадам“ деб таърифлади, чунки асосий партиялар сайловни бойкот қилди ва армия баъзи номзодларни сайловга чиқишга мажбур қилди[38]. 2006-йил апрел ойида Катмандудаги иш ташлашлар ва кўча намойишлари қиролни парламентни қайта тиклашга мажбур қилди. Етти партиядан иборат коалиция ҳукумат устидан назоратни тиклади ва қиролни ваколатларининг катта қисмидан маҳрум қилди. 2007-йил 15-январдан бошлаб Непални вақтинчалик конституцияга мувофиқ бир палатали қонун чиқарувчи орган бошқарди.

Монархиянинг бекор қилиниши

Таъсис мажлиси 2007-йил 24-декабрда монархия 2008-йилда Таъсис мажлисига сайловлардан сўнг бекор қилиниши эълонди[39] ва 2008-йил 28-майда Непал Федерал Демократик Республикаси деб эълон қилинди.

Непал маъмурий тузилиши

Непал маъмурий тузилиши

Непал 14 та зонага ва 75 та туманга бўлинган, 5 та ривожланиш минтақасига бўлинади. Ҳар бир туманга қонун ва тартибни сақлаш ва турли давлат вазирликларининг соҳа идоралари ишини мувофиқлаштириш учун мас’ул бўлган доимий бош округ ходими бошчилик қилди. 14 та зона қуйидагилар эди:

Ҳукумат ва сиёсат

1990-йилгача Непал мутлақ монархия бўлиб, қиролнинг ижроия назорати остида эди. Мутлақ монархияга қарши халқ ҳаракати билан тўқнаш келган қирол Бирендра 1990-йилда қирол давлат бошлиғи, бош вазир эса ҳукумат бошлиғи бўлган парламент монархиясини яратиш орқали кенг кўламли сиёсий ислоҳотларга рози бўлди.

Непалнинг қонун чиқарувчи органи Вакиллар палатаси ва Миллий кенгашдан иборат икки палатали эди. Вакиллар палатаси бевосита халқ томонидан сайланадиган 205 аъзодан иборат. Миллий кенгашнинг олтмиш нафар аъзоси бор эди, улардан ўн нафари қирол томонидан тайинланган, ўттиз беш нафари Вакиллар палатаси томонидан сайланадиган ва қолган ўн беш нафари қишлоқ ва шаҳарлар раисларидан ташкил топган сайлов комиссияси томонидан сайланган. Қонун чиқарувчи орган беш йиллик муддатга эга эди, аммо унинг муддати тугагунга қадар қирол томонидан тарқатиб юборилиши мумкин эди. 18 ёш ва ундан катта барча Непал фуқаролари овоз бериш ҳуқуқига эга бўлди.

Ижро этувчи ҳокимият қирол ва Вазирлар Кенгашидан (вазирлар маҳкамаси) иборат эди. Сайловда максимал ўринларни қўлга киритган коалиция ёки партия раҳбари Бош вазир этиб тайинланди. Вазирлар Маҳкамаси бош вазирнинг тавсиясига биноан қирол томонидан тайинланган. Непалдаги ҳукуматлар жуда беқарор бўлишган. 1991-йилдан буён ҳеч бир ҳукумат икки йилдан ортиқ вақт давомида омон қолмаган.

2006-йил апрел ойидаги ҳаракат мамлакатда ўзгаришларга олиб келди. Автократик қирол ҳокимиятдан воз кечишга мажбур бўлди. Тарқатиб юборилган Вакиллар палатаси қайта тикланди. Вакиллар палатаси маоист исёнчилар билан муваффақиятли тинчлик музокараларини олиб борган ҳукуматни тузди. Муваққат конституция эълон қилинди ва маочилар аъзоларидан иборат муваққат Вакиллар палатаси тузилди. Ўринлар сони ҳам 330 тага кўпайтирилди. Непалдаги тинчлик жараёни 2007-йил апрел ойида Непал Коммунистик партияси (Маоист) Непалнинг муваққат ҳукуматига қўшилганида улкан сакрашни амалга оширди.

Манбалар

Ҳаволалар

  1. ↑ Киркпатриcк, Cолонел. Ан Аccоунт оф тҳе Кингдом оф Непаул. Лондон: Wиллиам Миллер, 1811 — 382–386-бет. Қаралди: 17-октабр 2012-йил. 
  2. ↑ Карл Ж. Счмидт. Ан Атлас анд Сурвей оф Соутҳ Асиан Ҳисторй. Роутледге, 20-май 2015-йил — 138–-бет. ИСБН 978-1-317-47681-8. Қаралди: 5-феврал 2017-йил. 
  3. ↑ „Непал анд Тибетан cонфлиcт“. Оффиcиал wебсите оф Непал Армй. 20-декабр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-апрел 2017-йил.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Прадҳан 2012.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Ачаря 2012.
  6. ↑ Wҳелптон 1991.
  7. ↑ Диэтрич, Ангела. „Буддҳист Монкс анд Рана Рулерс: А Ҳисторй оф Персеcутион“. Буддҳист Ҳималая: А Жоурнал оф Нагаржуна Институте оф Эхаcт Метҳодс. 1-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-сентабр 2013-йил.
  8. ↑ Лал, C. К.. „Тҳе Рана ресонанcе“. Непали Тимес (16-феврал 2001-йил). 28-сентабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-сентабр 2013-йил.
  9. ↑ „Wҳй Монарчй ис неcессарй ин Непал?“. 12-апрел 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-ноябр 2009-йил.
  10. ↑ Георге Cонгер. „Непал мовес то беcоме а сеcулар републиc“. Религиоус Интеллигенcе (18-январ 2008-йил). 30-январ 2009-йилда асл нусхадан архивланган.
  11. ↑ Wҳелптон, Жоҳн. А Ҳисторй оф Непал. Cамбридге Университй Пресс, 2005. ИСБН 0-521-80470-1. 
  12. ↑ „Булбуддер анд тҳе Бритиш“. Катҳманду пост. Экантипур (31-январ 2012-йил). 12-апрел 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-ноябр 2018-йил.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Ҳамал 1995.
  14. ↑ 14,0 14,1 'Мечи-декҳи Маҳакали, Вол. 3, Пасчиманчал Бикас Кшетраъ п. 70
  15. ↑ Шарма, Деви Прасад, Адҳуник Непал-ко Итиҳас (1742-1961 АД).
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 Адҳикари 2012.
  17. ↑ „Арчивед cопй“. 31-август 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-ноябр 2018-йил.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 „Арчивед cопй“. 31-август 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-ноябр 2018-йил.
  19. ↑ Ванситтарт, Эден (1896).
  20. ↑ Мажупуриа, Трилок Чандра. „Киртипур: Тҳе Анcиэнт Тоwн он тҳе Ҳилл“. Непал Травеллер (2011-йил 1-март). 17-ноябр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
  21. ↑ Wригҳт, Даниэл. Ҳисторй оф Непал. Неw Делҳи: Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990. Қаралди: 7-ноябр 2012-йил. 
  22. ↑ 22,0 22,1 Киркпатриcк, Cолонел. Ан Аccоунт оф тҳе Кингдом оф Непаул. Лондон: Wиллиам Миллер, 1811 — 382–386-бет. Қаралди: 17-октабр 2012-йил. 
  23. ↑ „Тҳе cитй оф гоод деэдс“. Непали Тимес (24–30-ноябр 2000-йил). 1-март 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-октабр 2012-йил.
  24. ↑ „Ҳисторй оф тҳе Непалесе Армй“. Непалесе Армй. 7-июн 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-октабр 2016-йил.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 Ваидя 1993.
  26. ↑ Регми 1972.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 „Непал анд Тибетан cонфлиcт“. Оффиcиал wебсите оф Непал Армй. 20-декабр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-апрел 2017-йил.
  28. ↑ Стиллер, Л.Ф., „Тҳе Рисе оф тҳе Ҳоусе оф Горкҳа.“
  29. ↑ 29,0 29,1 Непал 2007.
  30. ↑ 30,0 30,1 Прадҳан, Кумар Л.. Тҳапа Политиcс ин Непал: Wитҳ Спеcиал Референcе то Бҳим Сен Тҳапа, 1806–1839. Неw Делҳи: Cонcепт Публишинг Cомпанй, 2012 — 278-бет. ИСБН 9788180698132. 
  31. ↑ Ачаря, Бабурам (2012), Ачаря, Шри Кришна (муҳ.), Жанарал Бҳимсен Тҳапа : Йинко Уттҳан Татҳа Паттан (непал), Катҳманду: Эдуcатион Боок Ҳоусе, 228-бет, ИСБН 9789937241748
  32. ↑ Маттео Миэле (Оcтобер 2017). „Бритиш Дипломатиc Виэwс он Непал анд тҳе Финал Стаге оф тҳе Ч'инг Эмпире (1910–1911)“ (ПДФ). Прагуэ Паперс он тҳе Ҳисторй оф Интернатионал Релатионс. № 1. 90–101-бет. 10-октабр 2017-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 10-октабр 2017-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  33. ↑ Туccи, Гиусеппе. (1952).
  34. ↑ „Непал – Тҳе Панчаят Сйстем“. cоунтрйстудиэс.ус. 3-ноябр 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-август 2017-йил.
  35. ↑ Тҳе органисерс оф тҳе Cоммиттеэ wере тҳе Самюкта Жанаморча Непал, тҳе Cоммунист Партй оф Непал (Унитй Cентре), Cоммунист Партй оф Непал (Масал), тҳе Непал Cоммунист Леагуэ анд тҳе Cоммунист Партй оф Непал (Мархист-Ленинист-Маоист).
  36. ↑ Ҳофтун, Мартин, Wиллиам Раэпер анд Жоҳн Wҳелптон.
  37. ↑ Маҳендра Лаwоти анд Ануп К. Паҳари, муҳ. (2012), Тҳе Маоист Инсургенcй ин Непал, Роутледге, ИСБН 9780415777179
  38. ↑ „Тҳе Гуардиан“. 19-август 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-декабр 2016-йил.
  39. ↑ „Непалесе монарчй то бе аболишед“. ББC (24-декабр 2007-йил). 25-декабр 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-декабр 2007-йил.

Манбалар

 

Қўшимча ўқиш учун

  • Гарзилли, Энриcа, "Силвен Леви томонидан 1923-йилда Ҳемаража Сармага ёзган санскрит мактуби, шу пайтгача номаълум биографик эслатмалар (ХХИ асрнинг биринчи ярмида маданий миллатчилик ва интернационализм: Машҳур ҳиндологлар Непал Гурусига ёзадилар) 1), Непал-Германия қўлёзмаларини сақлаш лойиҳасининг 30 йиллиги хотира жилдида. Непал тадқиқот маркази журнали, ХИИ (2001), Катманду, эд. А. Wезлер томонидан Ҳ. Ҳаффнер, А. Мичаэлс, Б. Кöлвер, МР Пант ва Д. Жексон билан ҳамкорликда, 115-149-бетлар.
  • Гарзилли, Энриcа, „Страге а палаззо, Мовименто деи Маоисти э cриси ди говернабилитà ин Непал“, Осиёда 2002-йил, с. 143-160.
  • Гарзилли, Энриcа, „Ил нуово Стато дел Непал: ил диффиcиле cаммино далла монарчиа ассолута алла демоcразиа“, Осиёда 2005-2006, с. 229-251.
  • Гарзилли, Энриcа, „Ил Непал да монарчиа а стато федерале“, Осиёда 2008-йил, с. 163-181.
  • Гарзилли, Энриcа, „Ла фине делл’исоламенто дел Непал, ла cострузионе делла суа идентитà политиcа э делле суэ аллеанзе регионали“ ИСПИ: Иституто пер гли Студи ди Политиcа Интерназионали, CВИИ (ноябр 2008), пп. 1–7;
  • Гарзилли, Энриcа, „Ле элезиони делл’Ассемблеа Cоституэнте эи прими меси ди говерно делла Репубблиcа Демоcратиcа Федерале дел Непал“, Осиё Маиор 2010, пп. 115–126.
  • Гарзилли, Энриcа, „Непал, ла диффиcиле cострузионе делла назионе: ун паэсе сенза Cоститузионе э ун парламенто сенза примо министро“, Асиа Маиор 2011, пп. 161–171.
  • Гарзилли, Энриcа, „Гендер, дин ва сиёсат ўртасидаги ўзаро таъсир ва Непалда аёлларга нисбатан янги зўравонлик“, Ж. Драгсбæк Шмидт ва Т. Роэдел Берг (таҳрирлар.), Гендер, ижтимоий ўзгариш ва оммавий ахборот воситалари: Непалдан истиқбол, Аалборг университети ва Раwат нашрлари, Аалборг-Жаипур: 2012, с. 27-91.
  • Гарзилли, Энриcа, „Непал, сталло политиcо э лентеззе нелла реализзазионе дел проcессо ди паcе э ди риcонcилиазионе“, Осиё Маиор 2012, пп. 213–222.
  • Гарзилли, Энриcа, „Силвен Леви томонидан 1925-йилда Ҳемаражя Сармага ёзилган санскрит мактуби ва ҳозиргача номаълум биографик ёзувлар (ХХ асрнинг биринчи ярмидаги маданий миллатчилик ва интернационализм — Машҳур ҳиндологлар Непал Раж Но Гуруга ёзадилар). 2)“, Индологик тадқиқотлар тарихида. 12-Жаҳон санскрит конференсиясининг маърузалари жилд. 11.2, нашр. К. Карттунен, П. Коскикаллио ва А. Парпола, Мотилал Банарсидасс ва Хелсинки университети, Деҳли 2015, бет. 17-53.
  • Гарзилли, Энриcа, „Непал 2013-2014: Сиёсий бўшлиқдан чиқиш“, Асиа Маиор 2014, с. 87-98.
  • Райт, Даниэл, Непал тарихи. Ню-Деҳли-Мадрас, Осиё таълим хизматлари, 1990-йил
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Nepal_Qirolligi" dan olindi