Nepotizm
Непотизм (лотинча: непос, жинс. н. непотис "набира; жиян", шунингдек, қариндош-уруғчилик) — қариндошларга[1][2] ёки дўстларга[3] касбий кўникма ва қобилиятларидан қат’и назар (масалан, ишга қабул қилишда) имтиёзлар беришдан иборат бўлган фаворитизм тури.
Бу атама Ўрта асрларда пайдо бўлган ва дастлаб папалар томонидан фойдали мавқеларни, юқори черков мартабаларини ёки ерларни яқин қариндошларига ўз кучини мустаҳкамлаш учун тақсимланишини билдирган. Непотизмнинг гуллаган даври ХВ—ХВИ асрларга тўғри келади
Тарихи
Католик черковида
Ўрта асрларда папалар ўз кучларини мустаҳкамлаш борасида қайғуриб, энг юқори черков лавозимларини, биринчи навбатда, кардинал қалпоқларини қариндошларига тарқата бошладилар. Биринчи навбатда улар орасида жиянлар бўлган, "непотизм" атамаси ҳам айнан шундан келиб чиққан. Кейинчалик, айниқса ХВ—ХВИ асрларда уларнинг ўрнини ноқонуний туғилган фарзандлар эгаллай бошлади[4]. Мисол учун, Александр ВИ ўз ўғли Чезарни кардинал этиб тайинлади, Рим папаси Павел ИИИ невараларига шундай мақом берди. Непотизм Уйғониш даврида, Рим папалари италян князларига айланиб, ўзларининг кўплаб авлодлари учун князлик ва князликларга эга бўлишга интилишганда ўзининг энг юқори чўққисига чиқди. Бутун "папа" сулолалари пайдо бўлди. Масалан, Орсини, Конти, делла Ровере, Медиcи, Боржиа, Пикколомини, Савелли оилалари. Кейинчалик "қора зодагонлар" атамаси ҳам шаклланиб, улар орасидан непотларнинг авлодлари ҳисобланган, кейинчалик княз ва герсоглик фамилияларига айланган Бонкомпагни, Боргезе, Барберини, Памфили, Чиги, Одескалчи, Лудовиси, Албани, Русполи, Руффо ва бошқалар ўрин олдилар.
Непотизм ХВИИИ асрга келиб, суриб чиқарила бошланди. Папа Иннокентий ХИИ фармони билан Кардиналлар коллегиясида фақат битта непот бўлиши мумкинлиги белгилаб қўйилди. ХИХ асрга келиб, черков иэрархиясидаги қариндош-уруғчилик аста-секин йўқолиб борди[5].
Замонавий сиёсатда
Бугунги дунёда мутахассислар у ёки бу шаклда кўпчилик мамлакатларга хос бўлган қариндош-уруғчиликнинг мавжудлигини ҳам қайд этишмоқда. Қонунларга мувофиқ, юқори амалдорлар ўз ваколатларини бевосита фарзандларига ўтказа олмайдилар; бироқ улар лавозим имкониятларидан ва норасмий шахсий алоқалардан ўзларининг яқин қариндошларини, масалан, йирик бизнес тузилмаларида бошқарув лавозимлари билан таъминлаш учун фойдаланадилар. Непотизмнинг зарари шундаки, маълум бир номзод янги лавозимга касбий саралашдан ўтмасдан тайинланади ва кўпинча яхши мутахассис бўлмайди. БМТнинг тегишли конвенсиясида қариндош-уруғчилик коррупсиянинг бир тури ҳисобланади.