Нептун орти обектлари

Нептун орти обектлари(шунингдек, Транс-Нептун обекти деб ҳам аталади)[1] — Қуёш тизимидаги ҳар қандай кичик сайёра бо'либ, у Қуёш атрофида 30,1 астрономик бирлик (а.б.) бўлган Нептунга қараганда каттароқ о'ртача масофада айланади.

Одатда, Нептун орти обектлари Койпер белбог'ининг классик ва резонансли обектларига бо'линади, шунингдек тарқоқ диск, ажратилган обектлар ва седноидлар каби қисмлари мавжуд. 2020-йил октябр ҳолатига кўра, кичик сайёралар каталогда 678 та рақамланган ва 2000 дан ортиқ рақамланмаган Нептун орти обектлари мавжуд[2][3].

Биринчи транс-Нептун обекти 1930-йилда кашф этилган бо'либ, у митти сайёра Плутон эди. Қуёш атрофида то'г'ридан-то'г'ри айланадиган иккинчи транс-Нептун обектини кашф қилиш 1992-йилда амалга оширилди ва у 15760 Албион деб номланди. Ҳозирги кунда бизга ма'лум бўлган энг массив Нептун орти обекти - Эрида, ундан кейин Плутон, Ҳаумеа, Макемаке ва Гун-гунлардир. Транс-Нептун обектлари орбитасида 80 дан ортиқ табиий ё'лдошлар топилган. ТНО лар ко'риниши рангларда фарқланади ва кулранг-ко'к ёки жуда қизил бо'лади. Улар толинлар билан қопланган бо'либ, тош, аморф, углерод, сув ва метан каби учувчи музларнинг аралашмаларидан ҳамда бошқа органик бирикмалардан иборат деб тахмин қилинади.

Ярим катта о'қи 150 а.б. дан ва перигелийси 30 а.б. дан катта бўлган 12 та кичик сайёралар ма'лум бо'либ, улар экстремал транс-Нептун об'эктлари (ЭТНО) деб аталади.

Тарихи

Плутоннинг кашф этилиши

Плутон Неw Ҳоризонс томонидан суратга олинган

Ҳар бир сайёранинг орбитаси бошқа сайёраларнинг тортишиш кучига та'сир қилади. 1900-йилларнинг бошларида Уран ва Нептуннинг кузатилган ҳамда кутилган орбиталари о'ртасидаги тафовутлар Нептундан ташқарида бир ёки бир нечта қо'шимча сайёралар мавжудлигини ко'рсатди. Буларни излаш 1930-йил феврал ойида Плутоннинг кашф этилишига олиб келди. Плутонни топиш нисбатан осон бўлган, чунки у барча маълум бўлган транс-Нептун обектлари ичида энг ёрқин кўринадиган катталикка эга. Бундан ташқари, эклиптикага нисбатан пастроқ мойиллиги мавжуд.

Кейинги кашфиётлар

Плутон кашфиётидан со'нг, америкалик астроном Клайд Томбау бир неча йиллар давомида шунга о'хшаш обектларни қидиришни давом эттирди, аммо тополмади. Узоқ вақт давомида ҳеч ким бошқа ТНО ларни қидирмади, чунки 2006-йил августигача сайёра деб таснифланган Плутон Нептундан кейинги ягона асосий обект эканлигига барча ишонган. Фақат 1992-йилда иккинчи ТНО, 15760 Албион кашф этилгандан со'нг, бундай обектлар учун тизимли қидирувлар бошланди. Эклиптика атрофида осмоннинг кенг чизиг'и суратга олинди ва секин ҳаракатланувчи обектлар диққат билан кузатилди. Диаметрлари 50 дан 2500 километргача бўлган юзлаб ТНО лар топилди. Эрида, энг массив ТНО 2005-йилда кашф этилган бо'либ, у йирик ТНО ларни таснифлаш ва Плутон каби обектларни сайёралар деб ҳисоблаш мумкинми ёки ё'қ каби баҳсларни о'ртага ташлади ва илмий ҳамжамиятдаги узоқ давом этган баҳсни қайта ко'риб чиқишга ундади. Плутон ва Эрида охир-оқибат Халқаро Астрономия Иттифоқи томонидан митти сайёралар сифатида таснифланди. 2018-йил декабр ойида "Фароут" лақабли 2018 ВГ 18 кашф этилгани э'лон қилинди. Фарут Қуёш тизимининг ҳозиргача кузатилган энг узоқдаги обекти бо'либ, у қуёшдан тахминан 120 а.б. масофада жойлашган. О'з орбитасини бир мартаайланиб чиқиши учун 738 йил керак бо'лади.

Таснифи

Транс-Нептун жисмларининг тарқалиши
Қуёш тизимидаги жисмларнинг турларини ко'рсатадиган Эйлер диаграммаси.

Қуёшдан узоқлиги ва орбитал параметрларига ко'ра, ТНОлар иккита катта гуруҳга бо'линади: Койпер белбог'и обектлари (КБО лар) ва тарқалган дискли обектлар (ТДО лар). Ма'лумот учун о'нгдаги диаграммада Койпер белбог'и сайёралар ва кентаврларнинг орбиталарига нисбатан ма'лум транс-Нептун обектлари (70 а.б. гача) тақсимоти ко'рсатилган. Турли синфлар турли хил рангларда ифодаланади. Резонансли обектлар (шу жумладан Нептун троянлари) қизил рангда, классик Койпер белбог'и обектлари ко'к рангда тасвирланган. Тарқалган диск о'нгда, диаграммадан анча узоқроқда, ма'лум обектлар билан о'ртача 500 а.б. дан ортиқ масофада жойлашган.

КБО лар

Эдгеwортҳ-Койпер белбог'и Қуёшдан о'ртача масофаси 30 а.б. дан 55 а.б. гача бўлган обектларми о'з ичига олиб, улар одатда эклиптикадан кичик мойиллик билан айланага яқин орбиталарда ҳаракатланадилар. Эдгеwортҳ-Койпер белбог'и обектлари Нептун билан орбитал резонансда қулфланган резонансли транс-Нептун обектига ҳамда айланага яқин орбиталарда ҳаракатланадиган бундай резонансга эга бо'лмаган "кубеванолар" деб номланган классик Койпер белбог'и обектларига бо'линади (Улар Нептун томонидан та'сирга учрамайди). Ко'п сонли резонансли кичик гуруҳлар мавжуд, энг каттаси иккитатинолар (1:2 резонанс) ва плутинолар (2:3 резонанс) бо'либ, уларнинг энг ко'зга ко'ринган а'зоси номи билан аталган. Классик Эдгеwортҳ-Койпер белбог'ига 15760 Албион, 50000 Квавар ва Макемаке киради.

ТДО лар

Тарқалган дискда Қуёшдан узоқроқда жойлашган, жуда эксантрик ва қия орбиталарга эга бўлган обектлар мавжуд. Бу орбиталар резонанссиз ва сайёра орбиталарини кесиб о'тмайди. Оддий мисол - энг машҳур Нептун орти обекти Эридани келтириш мумкин. Нептунга нисбатан Тиссеранд параметрига асосланиб, тарқоқ дискдаги обектларни яна "одатий" тарқоқ диск обектларига (ОТДО) ва ажратилган обектлар (АТДО, Тарқалган-кенгайтирилган). Бундан ташқари, ажратилган обектлар вақт бо'йича о'ртача 0,2 дан катта экссентрикликка эга Седноидлар перигелияга эга бўлган алоҳида жисмларнинг яна бир экстремал кичик гуруҳи бо'либ, уларнинг орбиталарини гигант сайёраларнинг бузилишлари[4] ва галактик то'лқинлар билан о'заро та'сири билан изоҳлаб бо'лмаслиги тасдиқланади.

Хусусиятлари

Плутон ҳозиргача космик аппаратлар етиб борган энг катта КБО

Энг катта транс-Нептун обектларидан ташқари барча жисмларнинг ко'ринадиган катталигини (>20) ҳисобга олган ҳолда, физик тадқиқотлар қуйидагилар билан чекланади:

  • энг катта об'эктлар учун иссиқлик эмиссияси
  • ранг индекслари, я'ни турли филтрлар ёрдамида ко'ринадиган катталикларни таққослаш
  • спектрларни таҳлил қилиш, визуал ва инфрақизил

Ранглар ва спектрларни о'рганиш об'эктларнинг келиб чиқиши ва бошқа обектлар синфлари, хусусан, Кентаврлар ва Койпер белбог'ида пайдо бўлган деб гумон қилинган ба'зи улкан сайёраларнинг табиий ё'лдошлари (Тритон, Фиби) билан потенциал бог'лиқлигини тушунишга ёрдам беради. Бироқ, талқинлар одатда ноаниқ, чунки спектрлар сирт таркибининг бир нечта моделларига мос келиши ва нома'лум заррача ҳажмига бог'лиқ бо'лиши мумкин. Энг муҳими, кичик жисмларнинг оптик сиртлари кучли радиация, қуёш шамоли ва микрометеоритлар та'сирида о'згарган бо'лиши эҳтимоли мавжуд.

Ранг индекслари

Ба'зи йирик ТНО ларнинг нисбий о'лчамлари, албедолари ва ранглари тасвири

Ранг индекслари ко'к (Б), ко'ринадиган (В), я'ни яшил-сариқ ва қизил (Р) филтрлар орқали обектнинг ко'ринадиган катталигидаги фарқларнинг оддий о'лчовидир. Диаграммада энг катта обектлардан ташқари ҳамма учун ма'лум ранг индекслари тасвирланган (бир оз яхшиланган рангда)[5]. Маълумот учун, ёндаги расмда иккита йўлдош: Тритон ва Фиби, кентавр Фолус ва Марс сайёраси чизилган (сариқ ёрлиқлар, ўлчами масштабга мос келмайди). Турли динамик синфларнинг келиб чиқиши ҳақидаги назарияларни тасдиқлаш учун ранглар ва орбитал характеристикалар о'ртасидаги бог'лиқлик о'рганилди:

  • Классик Койпер белбог'и обекти (cубеwано) икки хил рангдаги популяциядан иборат бо'либ ко'ринади: совуқ деб аталадиган популяция (қиялик <5 °) ва фақат қизил рангларни акс эттирувчи иссиқ популяция ва бутун диапазонни акс эттирувчи иссиқ (юқори мойиллик) популяцияси ко'кдан жуда қизил ранггача. Деэп Эcлиптиc Сурвей маълумотларига асосланган яқинда ўтказилган таҳлил паст мойиллик (Cоре деб номланган) ва юқори мойиллик (Ҳало деб номланган) ўртасидаги бу фарқни тасдиқлайди. Ядро обектларининг қизил ранглари ва уларнинг безовталанмаган орбиталари бу обектлар белбог'ининг асл популяциясининг қолдиқлари бо'лиши мумкинлигини ко'рсатади.
  • Тарқалган диск обектлари умумий келиб чиқишига ишора қилувчи иссиқ классик обектлар билан ранг о'хшашлигини ко'рсатади.

Нисбатан хира жисмлар, шунингдек, бутун популяция қизил рангга эга бо'лса-да (В−И=0,3-0,6), каттароқ обектлар ко'пинча нейтрал рангга эга (инфрақизил индекс В−И <0,2). Бу фарқ энг катта жисмларнинг юзаси муз билан қопланган, остидаги қизилроқ, қоронг'и жойларни яширган деган фикрга олиб келади.

Ташқи Қуёш системасидаги динамик гуруҳларнинг ўртача ранг индекслари 
Ранг Плутинолар Cубеwанолар Кентаврлар Тарқалган диск обектлари Кометалар Юпитер троянлари
Б–В 0.895±0.190 0.973±0.174 0.886±0.213 0.875±0.159 0.795±0.035 0.777±0.091
В–Р 0.568±0.106 0.622±0.126 0.573±0.127 0.553±0.132 0.441±0.122 0.445±0.048
В–И 1.095±0.201 1.181±0.237 1.104±0.245 1.070±0.220 0.935±0.141 0.861±0.090
Р–И 0.536±0.135 0.586±0.148 0.548±0.150 0.517±0.102 0.451±0.059 0.416±0.057

Манбалар

  1. ↑ „Транснептуниан обжеcт 1994 ТГ2“.
  2. ↑ „Лист Оф Транснептуниан Обжеcц“. Минор Планет Cентер.
  3. ↑ „Лист Оф Cентаурс анд Сcаттеред-Диск Обжеcц“. Минор Планет Cентер. 8 Оcтобер 2018. Қаралди: то'рт.
  4. ↑ Броwн, Мичаэл Э.; Тружилло, Чадwиcк А., Рабиноwитз, Давид Л. (2004) „Дисcоверй оф а Cандидате Иннер Оорт Cлоуд Планетоид“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 2006-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-июн.
  5. ↑ Ҳаинаут, О. Р., Делсанти, А. C. (2002) „Cолор оф Минор Бодиэс ин тҳе Оутер Солар Сйстем“. Астрономй & Астропҳйсиcс.

Ҳаволалар