Нетти Мария Стивенс (1861-йил 7-июл - 1912-йил 4-май)[1] - жинсий хромосомаларни кашф қилган америкалик генетик олима. 1905-йилда, 1900-йилда Менделнинг генетикага оид мақоласи қайта кашф этилганидан кўп ўтмай, у эркак ун қуртлари иккита турдаги бири катта хромосомали ва иккинчиси кичик хромосомали сперма ҳосил қилишини кузатади. Катта хромосомали сперматозоид тухумларни уруғлантирганда, улар урғочи авлодни, кичик хромосомали сперма тухумни уруғлантирганда эса, эркак авлодни ҳосил қилганини кузатган[2]. У ўрганган жинсий хромосомалар жуфтлиги кейинчалик Х ва Й хромосомалари деб номлана бошлади [2][2][3][4].

Неттиэ Стевенс
Таваллуди 7-июл 1861-йил
Cавендиш, Вермонт, Унитед Статес
Вафоти 4-май 1912-йил(1912-05-04)
(50 ёшда)
Балтиморе, Марйланд, Унитед Статес
Институтлар Брйн Маwр Cоллеге, Cарнегиэ Институтион оф Wашингтон
Таълими Wестфорд Аcадемй
Тезис сарлавҳаси Фуртҳер студиэс он тҳе cилиате Инфусориа, Лиcнопҳора анд Бовериа
Академик раҳбарлари Тҳомас Ҳунт Морган
Машҳур шогирдлари Алиcе Миддлетон Боринг
Машҳур ишлари ХЙ сех-детерминатион сйстем

Ҳаётининг бошланғич даври

Нетти Мария Стивенс 1861-йил 7-июлда Вермонт штатининг Кавендиш шаҳрида Жулиа (нияси Адамс) ва Эфраим Стивенс оиласида туғилган. 1863-йилда, онаси вафотидан сўнг, отаси яна турмуш қуради ва оиласи билан Массачусец штатининг Wестфорд шаҳрига кўчиб ўтади[2][5]. Унинг отаси дурадгор бўлиб ишлаган ва ўрта мактаб орқали Нетти ва унинг синглиси Эммага кучли та'лим бериш учун етарли пул ишлаб топган.

Та'лим

Ўқиш даврида Стивенс ўз синфининг энг юқори даражасига яқин эди. У ва унинг синглиси Эмма 1872-1883-йилларда Вестфорд академиясини тамомлаган 3 нафар аёлдан иккитаси эди. 1880-йилда ўқишни тугатгандан сўнг, Стивенс ўрта мактабда зоология, физиология, математика, инглиз ва лотин тилларидан дарс бериш учун Ню-Хемпширнинг Ливанга кўчиб ўтди. Уч йилдан сўнг у ўқишни давом эттириш учун Вермонтга қайтиб келди. Стивенс ўз та'лимини Wестфиэлд Нормал Счоол (ҳозирги Wестфиэлд Стате Университй ) да давом эттирди. У тўрт йиллик курсни икки йилда тугатди ва синфида энг юқори балл билан тамомлади[2]. 1896-йилда фанлар бўйича қўшимча та'лим олиш учун Стивенс янги ташкил этилган Стенфорд университетига ўқишга кирди ва у ерда 1899-йилда бакалавр даражасини ва 1900-йилда биология бўйича магистр даражасини олди[2]. У Оливер Пеэблес Женкинс ва унинг собиқ шогирди ва ассистент профессори Френк Мейс Макфарланд остида физиология бўйича бир йиллик аспирантура ишини тугатгандан сўнг гистологияга тобора кўпроқ э'тибор қаратди[5][2].

Стенфордда физиология ва гистологияни ўргангач, Стивенс ситология бўйича докторлик диссертациясини давом эттириш учун Брйн Маwр коллежига ўқишга кирди. Докторлик диссертациясини ибтидоий кўп ҳужайрали организмларда регенерация, бир ҳужайрали организмларнинг тузилиши, сперматозоид ва тухумларнинг ривожланиши, ҳашаротларнинг жинсий ҳужайралари, денгиз кирпи ва қуртларда ҳужайра бўлиниши каби мавзуларга қаратди. Брин Маврда аспирантурада ўқиётганда Стивенс Президентнинг Европалик стипендиати унвонига сазовор бўлди ва бир йил (1901–02) Италиянинг Неапол шаҳридаги зоологик стансияда ва у ерда денгиз организмлари билан ишлаган ва Вюрцбург университети зоология институтида ишлаган. Қўшма Штатларга қайтганда, унинг Пҳ.Д. маслаҳатчиси генетик Томас Хант Морган эди[2]. Бундан ташқари, Стивенснинг тажрибаларига 1891-йилда Колумбия университетига кўчиб келган биология бўлимининг аввалги мудири Эдмунд Бехер Уилсоннинг иши ҳам та’сир кўрсатди[2] Стивенс докторлик диссертациясини олди. 1903-йилда Брйн Маwр шаҳридан бўлиб, бир йил давомида коллежда биология бўйича илмий ходим сифатида қолди. У ерда яна бир йил экспериментал морфология бўйича ма'рузачи сифатида ишлади ва 1905-йилдан то вафотигача Брйн Маврда экспериментал морфология бўйича ҳамкор сифатида ишлади[5]. У узоқ вақтдан бери излаган лавозимни, Брйн Маwр коллежида тадқиқотчи профессори сифатида, саратон касаллиги унинг ҳаётига зомин бўлишидан олдин таклиф қилишди. У соғлиғи ёмонлашгани учун таклифни қабул қила олмади[2][5].

Докторлик диссертациясини Брйн Маwрдан олгач, Стивенс 1904-1905-йилларда Вашингтондаги Карнеги институтида илмий ёрдамчи лавозимига сазовор бўлди. Стивенснинг Карнеги Институтидаги докторликдан кейинги йили стипендия ёрдамини талаб қилди ва Уилсон ҳам, Морган ҳам унинг номидан тавсиялар ёздилар. У Мендел қонунлари[2] билан боғлиқ бўлган ирсият, хусусан, жинсни аниқлаш бўйича тадқиқотларни молиялаштириш учун ариза топширди. Грант олгандан сўнг, у икки жинс ўртасидаги хромосомалар тўпламидаги мумкин бўлган фарқларни ўрганиш учун шира жинсий ҳужайраларидан фойдаланган. 1905-йилда ёзилган бир мақола[6] Стивенсга аёл томонидан ёзилган энг яхши илмий мақола учун 1000 доллар[2] мукофотини қўлга киритди. Унинг жинсни аниқлаш бўйича асосий иши Вашингтондаги Карнеги институти томонидан "Сперматогенез бўйича тадқиқотлар"[7] номли икки қисмли монографияда нашр этилган бўлиб, у унинг жинсни аниқлаш ва хромосома ирсиятига борган сари истиқболли йўналишини та'кидлаган[2]. 1908-йилда Стивенс Коллеж битирувчилари ассоциациясидан, ҳозирда Америка Университет аёллари ассоциациясидан Элис Фриман Палмер стипендиясини олди[8]. Ўша стипендия йилида Стивенс яна Неапол зоология станциясида ва Вюрцбург университетида тадқиқот олиб борди, бундан ташқари бутун Европадаги лабораторияларга ташриф буюрди[9].

Карера

Нетти Стивенснинг микроскопи, Брйн Маwр коллежи

Стивенс фанга қўшган ҳиссаси учун э'тироф этилган биринчи америкалик аёллардан бири эди. Тадқиқотларининг аксарияти Брйн Маwр коллежида якунланган. У эришган энг юқори унвон экспериментал морфология бўйича доцент (1905–1912) эди[5]. Брйн Маwрда у генетика, ситология ва эмбриология соҳаларини кенгайтирди[2].

Стивенс университетда мавқега эга бўлмаса-да, у етакчи денгиз станциялари ва лабораторияларида тадқиқот олиб бориш орқали ўзи учун обро-э'тиборга эга бўлган. Унинг 38 та нашрдан иборат рекорди хромосома ирсиятининг пайдо бўлган концепцияларини янада ривожлантирувчи бир қанча муҳим ҳиссаларни ўз ичига олади. Жинсий ҳужайралар устида тажриба ўтказиб, Стивенс ўз ма'лумотларини хромосомалар ривожланиш жараёнида жинсни аниқлашда рол ўйнайди деган хулосага келди. Тадқиқотлари натижасида Стивенс ирсиятнинг Мендел ва хромосома назариялари учун муҳим далиллар келтирди[2].

Стивенс ҳашаротлар хромосомаларининг кузатувларидан фойдаланган ҳолда, ба'зи турларда хромосомалар жинслар ўртасида фарқ қилишини ва сперма шаклланишида хромосома ажратиш содир бўлганда, бу фарқ аёл ва эркак наслининг натижаларига олиб келишини аниқлади. Унинг кашфиёти хромосомаларнинг кузатилиши мумкин бўлган фарқларини фенотип ёки жисмоний хусусиятларда (я'ни, индивиднинг эркак ёки аёл бўлиши) кузатиладиган фарқи билан боғлаши мумкин бўлган биринчи марта эди. Бу асар 1905-йилда нашр этилган[6]. Унинг давом этган тажрибаларида бир қатор ҳашаротлардан фойдаланган[7]. У ҳозирда овқат қурти Тенебриодаги Й хромосомаси сифатида танилган кичик хромосомани аниқлади. У жинснинг хромосома асоси эркак томонидан олиб бориладиган кичик Й хромосомага боғлиқ деган хулосага келди. Кичик хромосомани ташувчи сперма томонидан уруғлантирилган тухум эркакка, каттароқ хромосомага эга бўлган сперма томонидан уруғлантирилган тухум эса аёлга айланади[7]. Тухум тўқимасини ва шира, ун қуртлари, қўнғизлар ва пашшалардаги уруғланиш жараёнини ўрганар экан, Стивенс кичик-катта жуфтликларда (ҳозир ХЙ хромосома жуфтлари деб номланади) мавжуд бўлган хромосомалар борлигини ва у жуфтлаштирилмаган ХО хромосомаларини ҳам кўрди[2][7]. Ҳерманн Хенкинг аввалроқ қўнғиз хромосомаларини ўрганган ва энди Х деб аталадиган хромосомани пайқаган эди, лекин ҳозир Й деб аталадиган кичик хромосомани топа олмади. Стивенс Кларенс Эрвин Макклунгнинг Х хромосомаси жинсни белгилайди, деган олдинги фикри нотўғри эканлигини ва бу жинсий алоқа эканлигини тушунди. Аниқланиши, аслида, кичик (Й) хромосоманинг мавжудлиги ёки йўқлиги билан боғлиқ[2][10][11]. Стивенс Х ёки Й хромосомаларини номламади. Уларнинг ҳозирги номлари кейинроқ пайдо бўлди. Эдмунд Уилсон Стивенснинг тадқиқотлари билан бир вақтда сперматогенез препаратлари устида ишлаган[12]. У фақат уруғ ҳужайралар устида ситологик текширув ўтказди, я'ни у ўз тадқиқотларида аёл жинсий ҳужайраларини (тухумларни) эмас, балки фақат эркак жинсий ҳужайраларини (сперма) текширди. Унинг мақоласида тухум унинг бўяш процедуралари учун жуда ёғли эканлиги айтилган. Стивенснинг кашфиётлари тасвирланган мақолаларни ўқиб чиққач, Уилсон ўзининг асл мақоласини қайта нашр этди ва изоҳда Стивенсни жинсий хромосомаларни топгани учун тан олди[2].

1905-06-йиллардаги нашрларидан кейин Брйн Маwрда Стивенс лабораторияда Дросопҳила меланогастер мева пашшаларини кўпайтирди ва ўрганди. Морган уларни ўзининг намунавий организми сифатида қабул қилгунга қадар у улар билан бир неча йил давомида тадқиқот мавзуси сифатида ишлади[13].

Жинсни аниқлаш

Стивенс ва Уилсон иккаласи ҳам хромосома жинсини аниқлаш устида ишлаган бўлса-да, кўплаб муаллифлар кашфиёт учун ёлғиз Уилсонни ҳисоблашган[2]. Бундан ташқари, Томас Хант Морган жинсий хромосомаларни кашф этгани учун ҳисобланган, гарчи бу ситологик кашфиётлар пайтида у Уилсон ва Стивенснинг талқинларига қарши чиққан. Морганнинг тан олиниши қисман мева пашшаларининг оқ мутант генининг жинсий алоқаси бўйича ишидан келиб чиқди ва айниқса 1933-йилда Нобел мукофоти билан тақдирланди. Стивенс кашфиётидан сўнг дарҳол тан олинмади. Мисол учун, Морган ва Уилсон 1906-йилда жинсни аниқлаш бўйича ўз назарияларини тақдим этиш учун конференцияда нутқ сўзлаш учун таклиф қилинган, аммо Стивенс нутққа таклиф қилинмаган[2].

Нетти Стивенснинг ўлимидан сўнг, Томас Хант Морган Сcиэнcе журнали учун кенг қамровли некролоқ ёзди[14]. Ушбу мақолада Морган "муҳим кашфиётда улуши борлигини" айтди[14]. У некролоқда ушбу ишнинг оқибатларини батафсил тасвирлаб беришни давом эттирди. Бироқ, Морган шунингдек, МакКлунгнинг жинсий хромосомалар ҳақидаги гипотезасини тасдиқлаганини[14] таъкидлади, чунки у унинг каттароқ (Х) хромосома ҳақидаги асосий даъвосини ҳақиқатда инкор этганида. аниқланган жинс[7] Морган Уилсоннинг параллел, аммо унчалик тўлиқ ва ишонарли бўлмаган тадқиқотларини[12] Стивенс билан “қўшма кашфиёт” сифатида тан олди[14]. Аммо Уилсон кейинги изоҳида бу кашфиётни ўзи қилганини айтди [9]. Бундан ташқари, Морганнинг та'кидлашича, Стивенс "ба'зида кенгроқ кўриш учун кашфиёт ҳақиқатидан фойдаланадиган бундай илҳомга муҳтож бўлиб кўринарди[14]. Кўринишидан, Морган кўпинча илмий мулоқотдан четлаштирилганлигини, масалан, Уилсон билан жинсий хромосомалар назариясини очиб берган йиғилишларда нутққа таклиф қилинмаганини унутган[2]. 1915-йилда нашр этилган "Генетика механизми" дарслигида у жинсий хромосомаларнинг кашфиёти билан на Стивенсни, на Уилсонни ҳурмат қилмаган[15]. У Стивенснинг натижаларини унинг исмини келтирмасдан тасвирлаган бўлимдан олдинги бобда оқ геннинг жинсий алоқасини тасвирлаб берди, бу унинг лабораториясида жинсий алоқа таҳлили жинсни аниқлашни тушуниш керак бўлган асос эканлигини англатади. Олдинги тавсия хатида у шундай деб ёзган эди: "Сўнгги ўн икки йил давомида мен эга бўлган аспирантлар орасида Мисс Стивенс каби тадқиқотда қобилиятли ва мустақил бўлган ҳеч ким йўқ эди"[10].

Ўлим

50 ёшида ва докторлик диссертациясини тамомлагандан атиги 9 йил ўтгач, Стивенс 1912-йил 4-майда Балтиморда, Мериленд штатида кўкрак бези саратонидан вафот этди. Унинг карераси қисқа эди, лекин у 40 га яқин мақола чоп этди[13]. У ҳеч қачон турмушга чиқмаган ва фарзанд кўрмаган[16]. У Массачусец штатидаги Вестфорд қабристонига отаси Эфраим ва синглиси Эмма қабрлари ёнига дафн қилинди[11][17].

Иқтибос

Ҳер сингле-миндеднесс анд девотион, cомбинед wитҳ кеэн поwерс оф обсерватион; ҳер тҳоугҳтфулнесс анд патиэнcе, унитед то а wелл-баланcед жудгмент, аccоунт, ин парт, фор ҳер ремаркабле аccомплишмент.

— Тҳомас Ҳунт Морган, ин ан обитуарй ноте фоллоwинг Стевенс'с деатҳ ин 1912[18]

Модерн cйтологиcал wорк инволвес ан интриcаcй оф детаил, тҳе сигнифиcанcе оф wҳич cан бе аппреcиатед бй тҳе спеcиалист алоне; бут Мисс Стевенс ҳад а шаре ин а дисcоверй оф импортанcе, анд ҳер wорк wилл бе ремемберед фор тҳис, wҳен тҳе минутиаэ оф детаилед инвестигатионс тҳат ше cарриэд оут ҳаве беcоме инcорпоратед ин тҳе генерал бодй оф тҳе субжеcт.

— Тҳомас Ҳунт Морган, фоллоwинг Стевенс'с деатҳ ин 1912 (Тҳе Сcиэнтифиc Wорк оф Мисс Н. М. Стевенс. Сcиэнcе, Вол. 36 (Но. 928), Оcтобер, 1912)[18]

Мерос

1994-йилда Стивенс Миллий аёллар шон-шуҳрат залига киритилди[19].

2016-йил 7-июл куни Гоогле ўзининг 155 ёшини нишонлаш учун Стивенснинг ХЙ хромосомаларини микроскоп орқали кўриб чиқаётгани акс этган дудл яратди.

2017-йил 5-май куни Вестфилд штат университети доктор Нетти Мария Стивенс илмий ва инновациялар маркази номини бериш маросими орқали Стивенсни шарафлади. Марказ университетнинг ҳамширалик иши ва иттифоқдош соғлиқни сақлаш, кимё ва физика фанлари, биология, атроф-муҳит фанлари бўйича СТЕМ билан боғлиқ бўлган даража дастурлари ва яқинда ишга тушириладиган шифокор ёрдамчиси бўйича магистрлик дастурига асосланган[20].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Неттиэ Стевенс | Америcан биологист анд генетиcист“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2019-йил 12-август.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 Бруш, Степҳен Г. (Жуне 1978). "Неттиэ М. Стевенс анд тҳе Дисcоверй оф Сех Детерминатион бй Чромосомес". Исис 69 (2): 162–172. дои:10.1086/352001. ПМИД 389882. 
  3. ↑ „Неттиэ Мариа Стевенс – ДНА фром тҳе Бегиннинг“. www.днафтб.орг. Қаралди: 2016-йил 7-июл.
  4. ↑ Жоҳн Л. Ҳеилброн (эд.), Тҳе Охфорд Cомпанион то тҳе Ҳисторй оф Модерн Сcиэнcе, Охфорд Университй Пресс, 2003, "генетиcс".
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 МБ Огилвиэ, CЖ Чоқуэтте (1981) "Неттиэ Мариа Стевенс (1861–1912): ҳер лифе анд cонтрибутионс то cйтогенетиcс. Проc Амер Пҳил Соc УС 125(4):292–311.
  6. ↑ 6,0 6,1 НМ Стевенс. (1905) “А Студй оф тҳе Герм Cеллс оф Апҳис росаэ анд Апҳис оэнотҳераэ.” Жоурнал оф Эхпериментал Зоологй 2 (3):313–334.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 НМ Стевенс, (1905) “Студиэс ин Сперматогенесис, wитҳ Эспеcиал Референcе то тҳе ‘Аccессорй Чромосоме,’” Wашингтон, ДC, Cарнегиэ Институтион оф Wашингтон, Публиcатион 36, НМ Стевенс, (1906) “Студиэс ин Сперматогенесис Парт ИИ, А Cомпаративе Студй оф Ҳетерочромосомес ин cертаин Спеcиэс оф Cолеоптера, Ҳемиптера, анд Лепидоптера wитҳ Эспеcиал Референcе то Сех Детерминатион,” Wашингтон, ДC, Cарнегиэ Институтион оф Wашингтон, Публиcатион 36, Парт ИИ, (1906).
  8. ↑ Гилгенкрантз, Симоне (Оcтобер 15, 2008). "Неттиэ Мариа Стевенс (1861–1912)" (фр). Мéдеcине/Сcиэнcес 24 (10): 874–878. дои:10.1051/медсcи/20082410874. ПМИД 18950586. Арчивед фром тҳе оригинал он Аугуст 17, 2013. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20130817221844/ҳттп://www.медеcинесcиэнcес.орг/артиcлес/медсcи/фулл_ҳтмл/2008/11/медсcи20082410п874/медсcи20082410п874.ҳтмл. Қаралди: Аугуст 18, 2013. Нетти Стивенс]]
  9. ↑ 9,0 9,1 Малтбй, Маргарет. Ҳисторй оф тҳе Феллоwшипс Аwардед бй тҳе Америcан Ассоcиатион оф Университй Wомен. Америcан Ассоcиатион оф Университй Wомен, 1929 — 41–42-бет. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Wессел, Гарй М. (Септембер 13, 2011). "Й доэс ит wорк тҳис wай?". Молеcулар Репродуcтион анд Девелопмент 78 (9): Фм и. дои:10.1002/мрд.21390. ПМИД 22095870. 
  11. ↑ 11,0 11,1 „Неттиэ Стевенс: А Дисcоверер оф Сех Чромосомес“. Натуре. 2016-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 6-июл.
  12. ↑ 12,0 12,1 Э Wилсон. (1905) “А студй оф тҳе идеочромосомес ин Ҳемиптера." Жоурнал оф Эхпериментал Зоологй 2(3):371–405.
  13. ↑ 13,0 13,1 Лоис Н. Магнер, А Ҳисторй оф тҳе Лифе Сcиэнcес, 3рд эд., Марcел Деккер, 2002, п. 346.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Морган, Т.Ҳ. (Оcтобер 12, 1912). "Тҳе Сcиэнтифиc Wорк оф Мисс Н. М. Стевенс". Сcиэнcе 36 (298): 468–70. дои:10.1126/сcиэнcе.36.928.468. ПМИД 17770612. ҳттпс://зенодо.орг/реcорд/1448094. 
  15. ↑ Морган, ТҲ, Стуртевант, АҲ Му(УМЛАУТ)ллер, ҲЖ, анд Бридгес, C. (1915). Тҳе Мечанисм оф Менделиан Генетиcс. Неw Ёрк, Ҳенрй Ҳолт анд Cомпанй.
  16. ↑ „Неттиэ Стевенс – Биограпҳй, Фаcц анд Пиcтурес“ (эн-УС). Қаралди: 2020-йил 5-ноябр.
  17. ↑ „СТ17но1.пдф“. Гоогле Доcс.
  18. ↑ 18,0 18,1 „Неттиэ Мариа Стевенс (1861–1912)“. Тҳе Марине Биологиcал Лабораторй. 2013-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-август.
  19. ↑ Натионал Wомен'с Ҳалл оф Фаме, Неттиэ Стевенс
  20. ↑ „Wестфиэлд Стате Университй Неwс“ (2017-йил 5-май). 2018-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 14-август.

Адабиётлар

Ҳаволалар