Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Neyroestetika

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Тадқиқотчилар инсон мияси нима сабабдан Леонардо да Винчининг „Мона Лиза“си каби санъат асарларини шу қадар жозибадор деб билишининг сабабларига жавоб топиш учун нейрофан соҳасига мурожаат қилмоқдалар[1].

Нейроэстетика — амалий эстетиканинг тармоғи. Эмпирик эстетика санъат, мусиқа ёки Эстетикаэстетик баҳолашга асос бўла оладиган ҳар қандай обектни идрок этиш жараёнини илмий нуқтаи назардан ўрганади[2]. Нейроэстетика терминини биринчи марта 1999-йилда Семир Зеки фанга киритган бўлиб[3], унга 2002-йилда санъат асарини идрок этиш ва яратишнинг нейрон асосларини илмий жиҳатдан ўрганувчи соҳа сифатида расмий таъриф берилган[4]. Антропологлар ҳамда эволуцион биологлар инсониятнинг санъатга бўлган қизиқиши ва уни яратиши бутун тарих давомида ва барча маданиятларда яшаб қолиш учун эволуцион жиҳатдан зарур механизм сифатида шаклланганини кўрсатувчи кўплаб далилларни тўплашган[5]. Нейроэстетика эстетик тажрибаларни неврологик даражада тушунтириш ва англаш учун нейроилм фанидан фойдаланади. Ушбу соҳа кўплаб йўналиш вакилларини, жумладан, нейробиологлар, санъацҳунослар, рассомлар, арт-терапевтлар ва психологларни ўзига жалб қилиб келмоқда.

Умумий тавсиф

Нейроэстетика (нейро-)психологик тадқиқотларни эстетика билан бирлаштиришни мақсад қилган экспериментал фан соҳаси бўлиб, у „санъатни идрок этиш, яратиш ва унга нисбатан муносабат билдириш жараёнларини, шунингдек, кўпинча ҳузур-ҳаловат бағишлайдиган кучли ҳис-туйғуларни уйғотувчи обектлар ҳамда саҳналар билан ўзаро таъсирни“ ўрганади[6]. Яқин даврда шаклланган ушбу соҳа, бошқа масалалар қатори, эстетик баҳолаш ва ижодкорликнинг нейрон корреляцияларини ҳамда булар инсонга мулоқот қилиш ва ўзаро алоқа ўрнатишда қандай ёрдам беришини аниқлашга интилади[7][8].

Соҳанинг асосий саволларидан бири — санъат ёки эстетик афзалликлар муайян илмий қонуниятлар ёки принсиплар асосида бошқариладими-йўқми деган масаладир. Бундан ташқари, ушбу принсипларнинг шаклланиши ва ўзига хос хусусиятларининг эволуцион асослари изланмоқда. Эстетик баҳолашда иштирок этадиган мия занжирларини аниқлаш (масалан, мияни визуаллаштириш — нейровизуализация усулларидан фойдаланиш орқали) ушбу реаксияларнинг келиб чиқиш манбасини аниқ кўрсатишга ёрдам беради деб ишонилади[9]. Шунга қарамай, кўплаб олимлар, жумладан, айрим нейробиологлар ҳам нейроэстетика таянаётган редуксионистик ёндашувга шубҳа билан қарайдилар.

Ҳисоблаш нейроэстетикаси деб номланган кичик соҳа нейротасвирлаш маълумотлари билан биргаликда машина ўрганиш алгоритмларидан фойдаланиб, инсонлар нимани эстетик жиҳатдан энг ёқимли деб топишини башорат қилишни мақсад қилган. Ушбу йўналишга 1933-йилда Фечнер ва Биркҳофф асос солган. Бироқ уларнинг эстетика математик усулда ўлчаниши мумкинлиги ҳақидаги гипотезаларини синовдан ўтказиш ва тасдиқлаш учун технологиялар етарли даражада ривожланиши учун яна кўп йиллар керак бўлди[10]. Ушбу моделларнинг амалий қўлланилишига интернет рекламаси орқали маҳсулотларни тавсия этиш киради. Бироқ моделлаштиришнинг кенгроқ мақсади қарор қабул қилиш ва бошқа когнитив жараёнларнинг асосида ётувчи механизмларни, уларда иштирок этувчи нейрон архитектураларни моделлаштириш орқали илмий жиҳатдан тушунтириш ва улар ҳақидаги билимларни кенгайтиришдан иборатдир[11].

Тадқиқот ёндашувлари

Ушбу соҳада фаолият юритаётган тадқиқотчилар санъатнинг моҳиятини ташкил этиши мумкин бўлган гўзалликнинг эволюцион маъносини тушунтириш мақсадида персептив психология, эволюцион биология, неврологик нуқсонлар ва миянинг функсионал анатомияси тамойилларини бирлаштирадилар[12]. Илгари фақат хаёл суриш жараёнида иштирок этади деб ҳисобланган мия фаолиятининг пассив режим тармоғи ҳамда миянинг мукофотлаш маркази инсонларнинг санъатни томоша қилиш ва яратишдан нега завқ олишини тушунтиришда муҳим омиллар сифатида кўрилмоқда[13]. Нейроилм санъатни миқдорий баҳолаш мезонларини излашда жуда истиқболли йўналиш деб ҳисобланади[14]. Эстетика бўйича умумий қонуниятларни аниқлаш мақсадида қўлланиладиган ёндашувлардан бири санъат асарларини кузатаётган субектларни ўрганиш ҳамда кўриш жараёнининг механизмларини таҳлил қилишдир. Ёқимли ҳиссиётлар горизонтал ва вертикал чизиқлар каби содда визуал стимуллар таъсирида нейронларнинг такрорий фаоллашуви натижасида юзага келиши тахмин қилинади[14]. Рамачандран томонидан илгари сурилган қонунлар мажмуаси каби назарияларни яратиш билан бир қаторда, нейроилм ёрдамида ушбу жараёнларда иштирок этувчи неврологик механизмларни аниқлаш ва тушуниш ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Манбалар

  1. ↑ Висион анд арт: тҳе биологй оф сеэинг. Неw Ёрк: Ҳаррй Н. Абрамс, 2002. ИСБН 978-0-8109-0406-4. 
  2. ↑ "Cроссинг боундариэс: тоwард а генерал модел оф неуроаэстҳетиcс". Фронтиэрс ин Ҳуман Неуросcиэнcе 9: 443. 7 Аугуст 2015. дои:10.3389/фнҳум.2015.00443. ПМИД 26300762. ПМC 4528177. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4528177. 
  3. ↑ Иннер Висион: ан эхплоратион оф арт анд тҳе браин. Охфорд Университй Пресс, 1999. ИСБН 978-0-19-850519-8. ОCЛC 186405236. 
  4. ↑ "Неуроаэстҳетиcс: неуросcиэнтифиc тҳеорй анд иллустратион фром тҳе арц". Интердисcиплинарй Сcиэнcе Ревиэwс 33 (4): 357–368. Деcембер 2008. дои:10.1179/174327908Х392906. 
  5. ↑ "Ёур Браин он Арт: Тҳе Cасе фор Неуроаэстҳетиcс.". Cеребрум 2019. Жулй 2019. ПМИД 32206171. ПМC 7075503. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7075503. 
  6. ↑ "Неуроаэстҳетиcс: а cоминг оф аге сторй". Жоурнал оф Cогнитиве Неуросcиэнcе 23 (1): 53–62. Жануарй 2011. дои:10.1162/жоcн.2010.21457. ПМИД 20175677. ҳттпс://репоситорй.упенн.эду/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=1061&cонтехт=неуроэтҳиcс_пубс. 
  7. ↑ "Ёур Браин он Арт: Тҳе Cасе фор Неуроаэстҳетиcс.". Cеребрум 2019. Жулй 2019. ПМИД 32206171. ПМC 7075503. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7075503. 
  8. ↑ "Нехт степс ин неуроаэстҳетиcс: Wҳич проcессес анд проcессинг стагес то студй?". Псйчологй оф Аэстҳетиcс, Cреативитй, анд тҳе Арц 7: 27–37. 2013. дои:10.1037/а0031585. 
  9. ↑ "Тҳе Сcиэнcе оф Арт: А Неурологиcал Тҳеорй оф Аэстҳетиc Эхпериэнcе". Жоурнал оф Cонсcиоуснесс Студиэс 6 (6–7): 15–51. 1999. Арчивед фром тҳе оригинал он 2012-03-02. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20120302011954/ҳттп://www.импринт.cо.ук/рама/арт.пдф. Қаралди: 2026-06-21. Нейроэстетика]]
  10. ↑ "Ревиэw оф cомпутатионал неуроаэстҳетиcс: бридгинг тҳе гап бетwеэн неуроаэстҳетиcс анд cомпутер сcиэнcе". Браин Информатиcс 7 (1). Новембер 2020. дои:10.1186/с40708-020-00118-w. ПМИД 33196915. ПМC 7669983. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7669983. 
  11. ↑ "Неуроаэстҳетиcс анд тҳе троубле wитҳ беаутй". ПЛОС Биологй 11 (3). Марч 19, 2013. дои:10.1371/жоурнал.пбио.1001504. ПМИД 23526878. ПМC 3601993. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3601993. 
  12. ↑ "Перспеcтивес: неуросcиэнcе. Ис арт лаwфул?". Сcиэнcе 285 (5428): 673–4. Жулй 1999. дои:10.1126/сcиэнcе.285.5428.673. ПМИД 10454922. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_1999-07-30_285_5428/паге/673. 
  13. ↑ "Ёур Браин он Арт: Тҳе Cасе фор Неуроаэстҳетиcс.". Cеребрум 2019. Жулй 2019. ПМИД 32206171. ПМC 7075503. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7075503. 
  14. ↑ 14,0 14,1 "Течносcиэнcе арт: А бридге бетwеэн неуроэстҳетиcс анд арт ҳисторй?". Ревиэw оф Генерал Псйчологй 12 (2): 147–158. 2008. дои:10.1037/1089-2680.12.2.147. ҳттп://оаи.cwи.нл/оаи/ассет/12500/12500Б.пдф. 

Қўшимча ўқиш учун

  • Неуроэстéтиcа (эс). Мадрид: Санед, 2010. ОCЛC 733594918.  (Тҳе фирст боок он Неуроэстҳетиcс, wриттен ин Спаниш).
  • Ле тҳéâтрал cомме лиэу д'эхпéриэнcе дес неуросcиэнcес cогнитивес: à ла речерче ду принcипе д'адҳéсион (фр). Парис: л'Ҳарматтан, 2013. ИСБН 978-2-343-00232-3. ОCЛC 862952144. 
  • Неуроэстетиcа: Л'арте дел cервелл. (ит). Рома: Эдитори Латерза, 2009.  (Тҳе фирст боок он Неуроэстҳетиcс, wриттен ин Италиан).
  • Тҳе аэстҳетиc браин: ҳоw wе эволвед то десире беаутй анд энжой арт, Фирст иссуэд ас ан Охфорд Университй Пресс папербаcк, Охфорд, Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2015. ИСБН 978-0-19-981180-9. 
  • Неуро-Эстҳетиcс: мапологиcал фоундатионс анд апплиcатионс (Мап 2003), 1ст, Мüнчен: Меиденбауэр, 2005. ИСБН 978-3-89975-507-7.  (Тҳе фирст диссертатион он Неуроэстҳетиcс, wриттен бй ан арт ҳисториан).
  • Билингуал анд Мултиcултурал Перспеcтивес он Поэтрй, Мусиc, анд Нарративе: Тҳе Сcиэнcе оф Арт.. Лехингтон Боокс, Аугуст 2017. ИСБН 978-1-4985-5184-7. 
  • Арт, аэстҳетиcс, анд тҳе браин, Фирст публишед ин папербаcк, Охфорд; Неw Ёрк, НЙ: Охфорд Университй Пресс, 2019. ИСБН 978-0-19-967000-0. 
  • Ан интродуcтион то неуроаэстҳетиcс: тҳе неуросcиэнтифиc аппроач то аэстҳетиc эхпериэнcе, артистиc cреативитй анд арц аппреcиатион. Cопенҳаген: Мусеум Тусcуланум Пресс, Университй оф Cопенҳаген, 2014. ИСБН 978-87-635-4140-4. 
  • Тҳе Охфорд ҳандбоок оф эмпириcал аэстҳетиcс, Фирст, Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2022. ИСБН 978-0-19-882435-0. 
  • Неуроаэстҳетиcс. Амитйвилле, Н.Й: Байwоод Публишинг Cомпанй, Инc., 2009. ИСБН 978-0-89503-336-9. 
  • Тонони, Фабио, „Аэстҳетиc Респонсе то тҳе Унфинишед: Эмпатҳй, Имагинатион анд Имитатион Леарнинг“, Аистҳесис: Пратиче, лингуагги э сапери делл’эстетиcо, 13: 1 (2020), пп. 135–153.
  • Сплендорс анд Мисериэс оф тҳе Браин. Лове, Cреативитй, анд тҳе Қуэст фор Ҳуман Ҳаппинесс. Охфорд: Блаcкwелл, 2008. ИСБН 978-1-4443-5947-3. 
  • Неуроэстетиcа. Беллезза, арте э cервелло. Палермо (Италй): Нуова ИПСА, 2020. ИСБН 978-88-7676-752-4. 
  • (а cура ди), НеурАрт 3.0 - Неуроэстетиcа, ун понте тра Арте э Сcиэнза. Роме (Италй): Университалиа, 2024. ИСБН 978-88-3293-740-4.