Neyrofan sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:PurkinjeCell.jpg|thumb|1899-yilda [[Santyago Ramon-i-Kaxal]] tomonidan chizilgan [[Kabutarsimonlar|kabutar]] [[Miyacha|miyachasidagi]] [[Purkinye hujayralari|Purkinye hujayralarining]] (Purkinje cells) tasviri.]]
'''Neyrofan (yoki Neyrobiologiya)''' (neuroscience) U [[neyrofiziologiya]], [[neyroanatomiya]], [[Molekulyar neyrofan|molekulyar Neyrofan]], [[neyroontogenez]], [[Hujayraviy neyrofan|hujayraviy]] va [[Kompyuterli neyrofan|kompyuterli Neyrofan]] hamda [[psixologiya]] fanlarini birlashtirib, [[Neyron|neyronlar]] (neurons) va ularning [[Biologik neyron tarmoqlari|biologik tarmoqlarining]] asosiy va orttirilgan xususiyatlarini tushunishga xizmat qiladi.

Vaqt o'tishi bilan Neyrofanning ko'lami kengayib, asab tizimini turli miqyoslarda o'rganishda qo'llaniladigan turlicha yondashuvlarni o'z ichiga oldi. [[Neyrobiolog|Neyrobiologlar]] tomonidan qo'llaniladigan texnikalar sezilarli darajada rivojlanib, bitta neyronning [[Molekulyar biologiya|molekulyar]] va [[Hujayra biologiyasi|hujayraviy]] darajadagi tadqiqotlaridan boshlab, [[Miya|miyadagi]] sensor va motor vazifalarning [[Neyrovizualizatsiya|neyrovizualizatsiyasigacha]] (neuroimaging) bo'lgan sohalarni qamrab oldi.

== Tarixi ==
[[Fayl:Gray739.png|thumb|Greying anatomiyasi (1918) kitobidan olingan odam miyasining lateral ko'rinishi bo'lib, unda gippokamp va boshqa neyroanatomik tuzilmalar ko'rsatilgan.]]
Asab tizimini o'rganish bo'yicha ilk qadamlar [[Qadimgi Misr|Qadimgi Misrga]] borib taqaladi. [[Trepanatsiya]] (bosh og'rig'i, [[ruhiy buzilishlar]] yoki kalla suyagi ichidagi bosimni pasaytirish maqsadida bosh suyagida teshik ochish jarrohlik amaliyoti) haqidagi ilk ma'lumotlar [[Neolit]] davriga tegishli. Miloddan avvalgi 1700-yillarga oid qo'lyozmalar misrliklarning [[miya shikastlanishi]] belgilari haqida ma'lum tasavvurga ega bo'lganligidan dalolat beradi. Miyaning funksiyasi haqidagi dastlabki qarashlar uni shunchaki «kalla suyagi to'ldiruvchisi» deb hisoblagan. Misrda [[Misrning o'rta podsholigi|O'rta podsholik]] davridan boshlab [[Mo'miyo|mo'miyolashga]] tayyorgarlik ko'rish jarayonida miya muntazam ravishda olib tashlangan, chunki u paytda [[yurak]] intellekt markazi deb ishonilgan. [[Herodot|Herodotning]] yozishicha, mo'miyolashning birinchi bosqichi «egilgan temir parchasini olib, u bilan burun teshigi orqali miyaning bir qismini chiqarib olish va qolgan qismini dorivor moddalar bilan yuvish» bo'lgan.
[[Fayl:GolgiStainedPyramidalCell.jpg|thumb|Golji usulida bo'yalgan namuna alohida neyronlarni ko'rishning birinchi usuli.]]
Yurak ong manbai degan qarashga qarshi fikrlar faqat [[Qadimgi yunon tibbiyoti|yunon shifokori]] [[Gippokrat]] davriga kelib paydo bo'ldi. U miya nafaqat sezgi organi (chunki ko'z, quloq va til kabi organlar boshda, miya yaqinida joylashgan), balki intellekt markazi ekanligiga ham ishongan. [[Platon]] ham miyani ruhning oqilona qismi joylashgan joy deb taxmin qilgan. Bu qarash rimlik shifokor [[Galen]] (Gippokrat izdoshi va [[Gladiator|gladiatorlar]] tabibi) miyasi shikastlangan bemorlarning aqliy qobiliyatlarini yo'qotganini kuzatmaguncha umumiy qabul qilingan edi.

O'rta asrlarda [[Islom oltin davri|islom olimlari]] [[Az-Zahraviy]], [[Ibn Rushd]], [[Ibn Sino]], [[Ibn Zuhr]] va [[Muso ibn Maymun]] miya bilan bog'liq bir qator tibbiy muammolarni tavsiflab berishgan. [[Uyg'onish davri|Uyg'onish davrida]] Yevropada [[Andreas Vezaliy|Vezaliy]] (1514–1564), [[Rene Dekart]] (1596–1650), [[Tomas Villis]] (1621–1675) va [[Yan Svammerdam]] (1637–1680) Neyrofanga ko'plab hissa qo'shdilar.  

XVIII asr oxirida [[Luiji Galvani]] tomonidan olib borilgan kashshoflik ishlari mushaklar va [[Neyron|neyronlarning]] [[Qo'zg'alish (fiziologiya)|elektr qo'zg'aluvchanligini]] o'rganishga yo'l ochdi. XIX asrning birinchi yarmida Jan Pyer Flurens tirik hayvonlar miyasining ma'lum qismlarini shikastlash orqali ushbu shikastlanishlarning harakat, sezgi va xulq-atvorga ta'sirini o'rganuvchi eksperimental usulni ishlab chiqdi. 1843-yilda Emil Reymon asab signalining elektr tabiatini isbotladi, uning tezligini esa [[Hermann von Helmholtz]] o'lchashni boshladi. keyinchalik (1890-yilda) Adolf Bek quyon va itlar miyasidagi spontan elektr faolligi haqida shunga o'xshash kuzatishlarni nashr etdi. Miyani o'rganish [[mikroskop]] ixtirosi va XIX asr oxirida [[Kamillo Golji]] tomonidan [[Bo'yash (biologiya)|bo'yash]] usullari ishlab chiqilgandan keyin yanada murakkablashdi. U alohida neyronlarning murakkab tuzilishini ochib berish uchun [[kumush xromati]] tuzidan foydalangan. [[Santyago Ramon-i-Kaxal]] ushbu usuldan foydalanib, neyronlar miyaning funksional birligi ekanligi haqidagi [[Neyron ta'limoti|neyron ta'limotini]] (neuron doctrine) shakllantirdi. 1906-yilda Golji va Ramon-i-Kaxal butun miya bo'ylab neyronlarni batafsil kuzatishlari, tavsiflari va tasniflari uchun [[Fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofoti|Fiziologiya yoki tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotiga]] sazovor bo'lishdi.

Ushbu tadqiqotlar bilan bir qatorda, [[Paul Broca|Paul Brocaning]] miyasi shikastlangan bemorlar ustidagi ishlari miyaning ma'lum sohalari muayyan funksiyalar uchun javobgar ekanligini ko'rsatdi. Brocaning natijalari Frants Jozef Gallning til ma'lum bir joyga ega ekanligi va ba'zi psixik funksiyalar ([[kognitivlik]]) [[Miya po'stlog'i|miya po'stlog'ida]] (cerebral cortex) aniq sohalarga ega ekanligi haqidagi nazariyasini tasdiqladi.Funktsional ixtisoslashuv gipotezasi Jon Xiglz Jekson tomonidan [[epilepsiya]] bilan og'rigan bemorlarda o'tkazilgan kuzatishlar bilan quvvatlandi; u tana bo'ylab talvasalarning tarqalishini kuzatib, [[Motor po'stlog'i|motor po'stlog'ining]] (motor cortex) tuzilishini to'g'ri xulosa qildi. Keyinchalik [[Karl Wernicke]] miyaning ma'lum tuzilmalari tilni tushunish va shakllantirishga ixtisoslashgani haqidagi nazariyani ishlab chiqdi. Zamonaviy tadqiqotlar hali ham [[neyrovizualizatsiya]] usullaridan va [[Brodman sohalari|Brodman xaritasining]] [[Tsitoarxitektonika|tsitoarxitektonik]] (hujayraviy tuzilish) ta'riflaridan foydalanib, po'stloqning turli sohalari muayyan vazifalarni bajarishda faollashishini ko'rsatishda davom etmoqda.

XX asrda Neyrofan shunchaki boshqa fanlar tarkibidagi asab tizimi bo'yicha tadqiqotlar yig'indisi emas, balki alohida akademik soha sifatida tan olina boshladi. Erik Kandel va uning hamkasblari ushbu sohaning shakllanishida Devid Riox, Frensis Shmitt va [[Stephen Kuffler|Stiven Kuffler]] muhim rol o'ynaganini ta'kidlashgan. Riox 1950-yillarda [[Valter Rid nomidagi armiya tadqiqot instituti|Valter Rid nomidagi armiya tadqiqot institutida]] fundamental anatomik va fiziologik tadqiqotlarni klinik psixiatriya bilan integratsiya qildi. Xuddi shu davrda Shmitt [[Massachusets texnologiya instituti|Massachusets texnologiya institutining]] (MIT) biologiya bo'limida Neyrofan tadqiqot dasturini tashkil etib, biologiya, kimyo, fizika va matematikani birlashtirdi. 1964-yilda Kaliforniya universitetida Jeyms Makgo tomonidan birinchi mustaqil Neyrofan bo'limi (o'sha paytda biologik psixologiya deb atalgan) tashkil etildi. Buning ortidan 1966-yilda Stiven Kuffler tomonidan [[Garvard tibbiyot maktabi|Garvard tibbiyot maktabida]] Neyrofan bo'limiga asos solindi.

XX asr davomida neyronlar va asab tizimi funksiyasi haqidagi molekulyar tushunchalar ortib bordi. Masalan, 1952-yilda [[Alan Hodgkin]] va [[Andrew Huxley|Endryu Xaksli]] [[Kalmar|kalmarning]] gigant aksonlarida elektr signallari uzatilishining matematik modelini  [[Hodgkin-Huxley modeli|Xojkin-Xaksli modelini]] taqdim etdilar. 1962-yilda [[Bernard Katz|Bernard Kats]] neyronlar orasidagi bo'shliq  [[Sinaps|sinapslar]] (synapses) orqali neyrotransmitterning o'tishini tavsifladi. 1966-yildan boshlab Erik Kandel o'rganish va xotira bilan bog'liq bo'lgan neyronlardagi biokimyoviy o'zgarishlarni tadqiq qila boshladi. Bunday miqdoriy tadqiqotlar ko'plab biologik neyron modellarning paydo bo'lishiga olib keldi.

XX asrda asab tizimiga bo'lgan qiziqish ortishi natijasida bir qancha nufuzli Neyrofan tashkilotlari tuzildi. Masalan, 1960-yilda Xalqaro miya tadqiqotlari tashkiloti (IBRO), 1963-yilda Xalqaro neyrokimyo jamiyati, 1968-yilda Yevropa miya va xulq-atvor jamiyati va 1969-yilda Neyrofan jamiyati (SfN) tashkil topdi. So'nggi paytlarda Neyrofan tadqiqotlari natijalari [[neyroiqtisodiyot]], [[Ta'lim neyrofani|ta'lim Neyrofani]],<nowiki></ref></nowiki> va neyrohuquq kabi [[Amaliy fanlar|amaliy sohalarning]] paydo bo'lishiga olib keldi.

== Zamonaviy Neyrofan ==
[[Fayl:Nervous_system_diagram-uz.svg| Odam [[asab tizimi]] ]] XX asrning ikkinchi yarmida asab tizimining ilmiy o'rganilishi [[molekulyar biologiya]], [[elektrofiziologiya]] va [[Kompyuterli neyrofan|kompyuterli Neyrofan]] sohalaridagi yutuqlar tufayli keskin rivojlandi. Bu esa neyrobiologlarga asab tizimini barcha jihatlardan: uning tuzilishi, ishlashi, rivojlanishi, buzilishi va o'zgarishini o'rganish imkonini berdi. Alohida neyron ichida sodir bo'ladigan murakkab jarayonlarni batafsil tushunish mumkin bo'ldi. Neyronlar signallarni o'tkazishga ixtisoslashgan hujayralar bo'lib, ular boshqa neyronlar yoki hujayra turlari bilan [[Sinaps|sinapslar]] deb ataladigan ixtisoslashgan aloqa nuqtalari orqali muloqot qiladilar. Neyronlardan [[Akson|aksonlar]] (axons) deb ataladigan uzun va ingichka tolalar chiqib, ular tananing uzoq qismlariga cho'zilishi va elektr signallarini tezkorlik bilan o'tkazishi mumkin.

Umurtqali hayvonlarda asab tizimi ikki qismga: [[markaziy asab tizimi]] (miya va orqa miyadan iborat) hamda [[Periferik asab tizimi|periferik asab tizimiga]] bo'linadi. Odam miyasining o'zi taxminan 100 milliard neyron va 100 trillion sinapsdan iborat bo'lib, minglab asosiy tuzilmalarni o'z ichiga oladi. Odam [[Genom|genomidagi]] har uchinchi gen (taxminan 20 000 tadan) asosan miyada ifodalanadi.Milliyl neyrologik buzilishlar va insult instituti. Brain Basics: Genes at Work in the Brain. Oxirgi o'zgarish: 2018-12-27. Miyaning [[Neyroplastiklik|plastikligi]] tufayli sinapslarning tuzilishi va funksiyasi hayot davomida o'zgarib turadi.AQSH Sog'liqni saqlash vazirligi.

=== Molekulyar va hujayraviy Neyrofan ===
[[Fayl:Neuron colored.jpg|thumb|Tovuq embrionidagi bo'yalgan neyron tasviri.]]
Asab tizimi molekulyar va hujayraviy darajadan tortib, tizimli va kognitiv darajagacha o'rganiladi. [[Molekulyar neyrofan|Molekulyar Neyrofan]] darajasida neyronlar molekulyar signallarni qanday ifodalashi va ularga qanday javob berishi, aksonlar qanday qilib murakkab aloqa shakllarini hosil qilishi kabi savollar o'rganiladi. Bu darajada neyronlarning rivojlanishi va genetik o'zgarishlarning biologik funksiyalarga ta'sirini tushunish uchun [[molekulyar biologiya]] va [[genetika]] asboblaridan foydalaniladi.

[[Hujayraviy neyrofan|Hujayraviy Neyrofan]] neyronlar asab signallarini fiziologik va elektrokimyoviy usulda qanday qayta ishlashi bilan shug'ullanadi. Bunda neyron o'simtalari (neyritlar) signallarni qanday ishlashi, [[Neyromediator|neyromediatorlar]] (neurotransmitters) va elektr signallari axborotni qayta ishlashda qanday qo'llanilishi o'rganiladi.

=== Neyron zanjirlari va tizimlari ===
[[Tizimli neyrofan|Tizimli Neyrofan]] (systems neuroscience) neyron tarmoqlarining anatomik va fiziologik jihatdan qanday shakllanishi va [[Refleks|reflekslar]], sensor integratsiya, mushaklar sinergiyasi, [[sirkad maromlar]], hissiy javoblar, o'rganish va xotira kabi funksiyalarni qanday bajarishini o'rganadi. Boshqacha aytganda, u ushbu zanjirlar keng miqyosli miya tarmoqlarida qanday ishlashini va xulq-atvor qanday yuzaga kelishini tahlil qiladi. Masalan, tizimli tahlil ko'rish qanday ishlashi, qushlar qo'shiqlarni qanday tanishi yoki ko'rshapalaklar ultratovush yordamida joyni qanday aniqlashi kabi savollarga javob izlaydi. [[Neyroendokrinologiya]] va neyropsixoimmunologiya asab tizimining [[Endokrin tizim|endokrin]] va [[Immun tizimi|immun tizimlari]] bilan o'zaro ta'sirini o'rganadi.

=== Xulq-atvor va kognitiv Neyrofan ===
[[Kognitiv neyrofan|Kognitiv Neyrofan]] (cognitive neuroscience) kognitiv funksiyalarning neyron zanjirlari orqali qanday amalga oshishini o'rganadi. [[Tizimli neyrovizualizatsiya]] (fMRT, PET, SPECT), elektrofiziologiya va genetik tahlil kabi yangi va kuchli texnikalarning paydo bo'lishi neyrobiologlar va psixologlarga inson idroki va his-tuyg'ulari muayyan neyron tuzilmalariga qanday bog'lanishini o'rganish imkonini berdi. Masalan, empatiya bo'yicha tadqiqotlar falsafa, psixologiya va psixopatologiya o'rtasida qiziqarli fanlararo muhokamalarni keltirib chiqardi.

Neyrofan shuningdek, [[Bixevioral fanlar|bixevioral]] va [[ijtimoiy fanlar]] bilan, shuningdek, [[neyroiqtisodiyot]], qarorlar nazariyasi, [[Ijtimoiy neyrofan|ijtimoiy Neyrofan]] kabi yangi sohalar bilan bog'lanib, miyaning atrof-muhit bilan o'zaro ta'siri haqidagi murakkab savollarni hal qiladi.

=== Tadqiqotlar va translyatsion tibbiyot ===
[[Fayl:Parasagittal MRI of human head in patient with benign familial macrocephaly prior to brain injury (ANIMATED).gif|thumb|Xavfsiz oilaviy makrosefaliya bilan og'rigan bemor boshining MRT tasviri]]
[[Nevrologiya]], [[psixiatriya]], [[neyroxirurgiya]], [[anesteziologiya]], [[neyropatologiya]], [[oftalmologiya]], [[otorinolaringologiya]] kabi tibbiyot sohalari asab tizimi kasalliklarini tashxislash va davolash bilan shug'ullanadi. Nevrologiya markaziy va periferik asab tizimi kasalliklarini (masalan, [[amyotrofik lateral skleroz]] va [[insult]]) davolashga ixtisoslashgan. Psixiatriya esa hissiyot, xulq-atvor va kognitiv buzilishlarga e'tibor qaratadi. Ushbu sohalar o'rtasidagi chegaralar so'nggi paytlarda Neyrofandagi fundamental tadqiqotlar ta'siri ostida yaqinlashib bormoqda. Miya vizualizatsiyasi ruhiy kasalliklar haqida ob'ektiv biologik tushunchalar berib, aniqroq tashxis qo'yish va davolash samarasini baholashga yordam bermoqda.

== Asosiy tarmoqlar ==
Neyrofan sohasidagi zamonaviy ta'lim va ilmiy tadqiqotlarni quyidagi asosiy tarmoqlarga ajratish mumkin:
{| class="wikitable"
|+Neyrofanning asosiy tarmoqlari ro'yxati
!Tarmoq
!Tavsif
|-
|[[Affektiv neyrofan|Affektiv Neyrofan]]
|Hissiyotlarning (emotsiyalarning) neyron mexanizmlarini, ko'pincha hayvonlar modellarida o'rganadigan soha.
|-
|[[Bixevioral neyrofan|Xulq-atvor Neyrofan]]
|Biologiya tamoyillarini odamlar va hayvonlardagi xulq-atvor, genetik va fiziologik mexanizmlarni o'rganishda qo'llash.
|-
|[[Hujayraviy neyrofan|Hujayraviy Neyrofan]]
|Neyronlarni hujayra darajasida, jumladan ularning morfologiyasi va fiziologik xususiyatlarini o'rganish.
|-
|[[Klinik neyrofan|Klinik Neyrofan]]
|Asab tizimi buzilishlari va kasalliklari asosida yotgan biologik mexanizmlarni ilmiy o'rganish.
|-
|[[Kognitiv neyrofan|Kognitiv Neyrofan]]
|Idrok va kognitiv jarayonlar asosida yotgan biologik mexanizmlarni o'rganish.
|-
|[[Kompyuterli neyrofan|Kompyuterli Neyrofan]]
|Asab tizimini nazariy jihatdan matematik modellar orqali o'rganish.
|-
|Madaniy Neyrofan
|Madaniy qadriyatlar, amaliyotlar va e'tiqodlar ong, miya va genlar tomonidan qanday shakllanishini o'rganish.
|-
|[[Neyroontogenez|Rivojlanish Neyrofani]]
|Asab tizimini shakllantiradigan va qayta shakllantiradigan jarayonlarni o'rganish.
|-
|Evolyutsion Neyrofan
|Asab tizimining [[Evolyutsiya|evolyutsiyasini]] o'rganadi.
|-
|[[Molekulyar neyrofan|Molekulyar Neyrofan]]
|Asab tizimini molekulyar biologiya, molekulyar genetika va oqsil kimyosi nuqtayi nazaridan o'rganish.
|-
|Neyromuhandislik
|Neyron tizimlari bilan o'zaro ta'sir qilish, ularni tushunish yoki tiklash uchun muhandislik usullarini qo'llash.
|-
|[[Neyroanatomiya]]
|Asab tizimining tuzilishini (anatomiyasini) o'rganish.
|-
|[[Neyrokimyo]]
|Neyrokimyoviy moddalarning neyronlar funksiyasiga ta'sirini o'rganish.
|-
|[[Neyroetologiya]]
|Hayvonlar xulq-atvorining neyron asoslarini o'rganish.
|-
|Neyrogastronomiya
|Ta'm (naza) hamda uning sezgi, idrok va xotiraga ta'sirini o'rganish.
|-
|Neyrogenetika
|Asab tizimi rivojlanishi va funksiyasining genetik asoslarini o'rganish.
|-
|[[Neyrovizualizatsiya]]
|Miya tuzilishi va funksiyasini bevosita yoki bilvosita tasvirlash usullarini o'z ichiga oladi.
|-
|[[Neyroimmunologiya]]
|Asab tizimi va immun tizimi o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar bilan shug'ullanadi.
|-
|[[Neyroinformatika]]
|Neyrofan ma'lumotlarini tartibga solish va tahliliy vositalarni qo'llash.
|-
|[[Neyrolingvistika]]
|Tilni tushunish va shakllantirishni boshqaradigan miya mexanizmlarini o'rganish.
|-
|[[Neyrofizika]]
|Miya haqida ma'lumot olish uchun fizik eksperimental asboblarni ishlab chiqish.
|-
|[[Neyrofiziologiya]]
|Asab tizimining ishlashini fiziologik usullar yordamida o'rganish.
|-
|[[Neyropsixologiya]]
|Psixologiya va Neyrofan chorrahasidagi soha bo'lib, miya tuzilishi va psixik jarayonlar o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganadi.
|-
|[[Ijtimoiy neyrofan|Ijtimoiy Neyrofan]]
|Biologik tizimlar ijtimoiy jarayonlar va xulq-atvorni qanday amalga oshirishini o'rganuvchi fanlararo soha.
|-
|[[Tizimli neyrofan|Tizimli Neyrofan]]
|Neyron zanjirlari va tizimlari funksiyasini o'rganish.
|}

== Neyrofan tashkilotlari ==

* Neyrofan jamiyati (Society for Neuroscience): Dunyodagi eng yirik Neyrofan tashkiloti bo'lib, AQSHda joylashgan. 1969-yilda tashkil etilganidan buyon doimiy rivojlanib kelmoqda.
* [[Xalqaro miya tadqiqotlari tashkiloti]] (IBRO): Dunyo miqyosida Neyrofan tadqiqotlarini muvofiqlashtiradi.
* Yevropa Neyrofan jamiyatlari federatsiyasi (FENS): Har ikki yilda bir marta Yevropaning turli shaharlarida uchrashuvlar o'tkazadi.
* Afrika neyrobiologlar jamiyati (SONA): 1993-yilda Nayrobida (Keniya) ro'yxatga olingan notijorat tashkilot bo'lib, Afrikadagi Neyrofan guruhlarini birlashtiradi.

== Shuningdek qarang ==

* [[Neyroplastiklik]]

== Manbalar ==
Arabcha Vikipediyadagi [[:ar:علوم عصبية]] maqolasidan tarjima qilingan.(va barcha manbalar shu yerda)

== Tashqi havolalar ==

* [https://web.archive.org/web/20070125124755/http://www.neuinfo.org/ Neyrofan ma'lumotlari tizimi (NIF)]
* [http://www.asneurochem.org/ Amerika neyrokimyo jamiyati]
* [http://www.bna.org.uk/ Britaniya Neyrofan assotsiatsiyasi (BNA)]
* [http://www.fens.org/ Yevropa Neyrofan jamiyatlari federatsiyasi]
* [http://nba.uth.tmc.edu/neuroscience/ Internetdagi Neyrofan (elektron darslik)]
* [http://faculty.washington.edu/chudler/neurok.html Bolalar uchun Neyrofan]