Neyrofan
Нейрофан (ёки Нейробиология) (неуросcиэнcе) У нейрофизиология, нейроанатомия, молекуляр Нейрофан, нейроонтогенез, ҳужайравий ва компютерли Нейрофан ҳамда психология фанларини бирлаштириб, нейронлар (неуронс) ва уларнинг биологик тармоқларининг асосий ва орттирилган хусусиятларини тушунишга хизмат қилади.
Вақт о'тиши билан Нейрофаннинг ко'лами кенгайиб, асаб тизимини турли миқёсларда о'рганишда қо'лланиладиган турлича ёндашувларни о'з ичига олди. Нейробиологлар томонидан қо'лланиладиган техникалар сезиларли даражада ривожланиб, битта нейроннинг молекуляр ва ҳужайравий даражадаги тадқиқотларидан бошлаб, миядаги сенсор ва мотор вазифаларнинг нейровизуализациясигача (неуроимагинг) бо'лган соҳаларни қамраб олди.
Тарихи
Асаб тизимини о'рганиш бо'йича илк қадамлар Қадимги Мисрга бориб тақалади. Трепанация (бош ог'риг'и, руҳий бузилишлар ёки калла суяги ичидаги босимни пасайтириш мақсадида бош суягида тешик очиш жарроҳлик амалиёти) ҳақидаги илк ма'лумотлар Неолит даврига тегишли. Милоддан аввалги 1700-йилларга оид қо'лёзмалар мисрликларнинг мия шикастланиши белгилари ҳақида ма'лум тасаввурга эга бо'лганлигидан далолат беради. Миянинг функсияси ҳақидаги дастлабки қарашлар уни шунчаки «калла суяги то'лдирувчиси» деб ҳисоблаган. Мисрда О'рта подшолик давридан бошлаб мо'миёлашга тайёргарлик ко'риш жараёнида мия мунтазам равишда олиб ташланган, чунки у пайтда юрак интеллект маркази деб ишонилган. Ҳеродотнинг ёзишича, мо'миёлашнинг биринчи босқичи «эгилган темир парчасини олиб, у билан бурун тешиги орқали миянинг бир қисмини чиқариб олиш ва қолган қисмини доривор моддалар билан ювиш» бо'лган.
Юрак онг манбаи деган қарашга қарши фикрлар фақат юнон шифокори Гиппократ даврига келиб пайдо бо'лди. У мия нафақат сезги органи (чунки ко'з, қулоқ ва тил каби органлар бошда, мия яқинида жойлашган), балки интеллект маркази эканлигига ҳам ишонган. Платон ҳам мияни руҳнинг оқилона қисми жойлашган жой деб тахмин қилган. Бу қараш римлик шифокор Гален (Гиппократ издоши ва гладиаторлар табиби) мияси шикастланган беморларнинг ақлий қобилиятларини ё'қотганини кузатмагунча умумий қабул қилинган эди.
О'рта асрларда ислом олимлари Аз-Заҳравий, Ибн Рушд, Ибн Сино, Ибн Зуҳр ва Мусо ибн Маймун мия билан бог'лиқ бир қатор тиббий муаммоларни тавсифлаб беришган. Уйг'ониш даврида Европада Везалий (1514–1564), Рене Декарт (1596–1650), Томас Виллис (1621–1675) ва Ян Сваммердам (1637–1680) Нейрофанга ко'плаб ҳисса қо'шдилар.
ХВИИИ аср охирида Луижи Галвани томонидан олиб борилган кашшофлик ишлари мушаклар ва нейронларнинг электр қо'зг'алувчанлигини о'рганишга ё'л очди. ХИХ асрнинг биринчи ярмида Жан Пер Флуренс тирик ҳайвонлар миясининг ма'лум қисмларини шикастлаш орқали ушбу шикастланишларнинг ҳаракат, сезги ва хулқ-атворга та'сирини о'рганувчи экспериментал усулни ишлаб чиқди. 1843-йилда Эмил Реймон асаб сигналининг электр табиатини исботлади, унинг тезлигини эса Ҳерманн вон Ҳелмҳолтз о'лчашни бошлади. кейинчалик (1890-йилда) Адолф Бек қуён ва итлар миясидаги спонтан электр фаоллиги ҳақида шунга о'хшаш кузатишларни нашр этди. Мияни о'рганиш микроскоп ихтироси ва ХИХ аср охирида Камилло Голжи томонидан бо'яш усуллари ишлаб чиқилгандан кейин янада мураккаблашди. У алоҳида нейронларнинг мураккаб тузилишини очиб бериш учун кумуш хромати тузидан фойдаланган. Сантяго Рамон-и-Кахал ушбу усулдан фойдаланиб, нейронлар миянинг функсионал бирлиги эканлиги ҳақидаги нейрон та'лимотини (неурон доcтрине) шакллантирди. 1906-йилда Голжи ва Рамон-и-Кахал бутун мия бо'йлаб нейронларни батафсил кузатишлари, тавсифлари ва таснифлари учун Физиология ёки тиббиёт бо'йича Нобел мукофотига сазовор бо'лишди.
Ушбу тадқиқотлар билан бир қаторда, Паул Броcанинг мияси шикастланган беморлар устидаги ишлари миянинг ма'лум соҳалари муайян функсиялар учун жавобгар эканлигини ко'рсатди. Броcанинг натижалари Франц Жозеф Галлнинг тил ма'лум бир жойга эга эканлиги ва ба'зи психик функсиялар (когнитивлик) мия по'стлог'ида (cеребрал cортех) аниқ соҳаларга эга эканлиги ҳақидаги назариясини тасдиқлади.Функционал ихтисослашув гипотезаси Жон Хиглз Жексон томонидан эпилепсия билан ог'риган беморларда о'тказилган кузатишлар билан қувватланди; у тана бо'йлаб талвасаларнинг тарқалишини кузатиб, мотор по'стлог'ининг (мотор cортех) тузилишини то'г'ри хулоса қилди. Кейинчалик Карл Wерниcке миянинг ма'лум тузилмалари тилни тушуниш ва шакллантиришга ихтисослашгани ҳақидаги назарияни ишлаб чиқди. Замонавий тадқиқотлар ҳали ҳам нейровизуализация усулларидан ва Бродман харитасининг цитоархитектоник (ҳужайравий тузилиш) та'рифларидан фойдаланиб, по'стлоқнинг турли соҳалари муайян вазифаларни бажаришда фаоллашишини ко'рсатишда давом этмоқда.
ХХ асрда Нейрофан шунчаки бошқа фанлар таркибидаги асаб тизими бо'йича тадқиқотлар йиг'индиси эмас, балки алоҳида академик соҳа сифатида тан олина бошлади. Эрик Кандел ва унинг ҳамкасблари ушбу соҳанинг шаклланишида Девид Риох, Френсис Шмитт ва Стивен Куффлер муҳим рол о'йнаганини та'кидлашган. Риох 1950-йилларда Валтер Рид номидаги армия тадқиқот институтида фундаментал анатомик ва физиологик тадқиқотларни клиник психиатрия билан интеграция қилди. Худди шу даврда Шмитт Массачусец технология институтининг (МИТ) биология бо'лимида Нейрофан тадқиқот дастурини ташкил этиб, биология, кимё, физика ва математикани бирлаштирди. 1964-йилда Калифорния университетида Жеймс Макго томонидан биринчи мустақил Нейрофан бо'лими (о'ша пайтда биологик психология деб аталган) ташкил этилди. Бунинг ортидан 1966-йилда Стивен Куффлер томонидан Гарвард тиббиёт мактабида Нейрофан бо'лимига асос солинди.
ХХ аср давомида нейронлар ва асаб тизими функсияси ҳақидаги молекуляр тушунчалар ортиб борди. Масалан, 1952-йилда Алан Ҳодгкин ва Эндрю Хаксли калмарнинг гигант аксонларида электр сигналлари узатилишининг математик моделини Хожкин-Хаксли моделини тақдим этдилар. 1962-йилда Бернард Кац нейронлар орасидаги бо'шлиқ синапслар (сйнапсес) орқали нейротрансмиттернинг о'тишини тавсифлади. 1966-йилдан бошлаб Эрик Кандел о'рганиш ва хотира билан бог'лиқ бо'лган нейронлардаги биокимёвий о'згаришларни тадқиқ қила бошлади. Бундай миқдорий тадқиқотлар ко'плаб биологик нейрон моделларнинг пайдо бо'лишига олиб келди.
ХХ асрда асаб тизимига бо'лган қизиқиш ортиши натижасида бир қанча нуфузли Нейрофан ташкилотлари тузилди. Масалан, 1960-йилда Халқаро мия тадқиқотлари ташкилоти (ИБРО), 1963-йилда Халқаро нейрокимё жамияти, 1968-йилда Европа мия ва хулқ-атвор жамияти ва 1969-йилда Нейрофан жамияти (СфН) ташкил топди. Со'нгги пайтларда Нейрофан тадқиқотлари натижалари нейроиқтисодиёт, та'лим Нейрофани,</реф> ва нейроҳуқуқ каби амалий соҳаларнинг пайдо бо'лишига олиб келди.
Замонавий Нейрофан
Одам асаб тизими ХХ асрнинг иккинчи ярмида асаб тизимининг илмий о'рганилиши молекуляр биология, электрофизиология ва компютерли Нейрофан соҳаларидаги ютуқлар туфайли кескин ривожланди. Бу эса нейробиологларга асаб тизимини барча жиҳатлардан: унинг тузилиши, ишлаши, ривожланиши, бузилиши ва о'згаришини о'рганиш имконини берди. Алоҳида нейрон ичида содир бо'ладиган мураккаб жараёнларни батафсил тушуниш мумкин бо'лди. Нейронлар сигналларни о'тказишга ихтисослашган ҳужайралар бо'либ, улар бошқа нейронлар ёки ҳужайра турлари билан синапслар деб аталадиган ихтисослашган алоқа нуқталари орқали мулоқот қиладилар. Нейронлардан аксонлар (ахонс) деб аталадиган узун ва ингичка толалар чиқиб, улар тананинг узоқ қисмларига чо'зилиши ва электр сигналларини тезкорлик билан о'тказиши мумкин.
Умуртқали ҳайвонларда асаб тизими икки қисмга: марказий асаб тизими (мия ва орқа миядан иборат) ҳамда периферик асаб тизимига бо'линади. Одам миясининг о'зи тахминан 100 миллиард нейрон ва 100 триллион синапсдан иборат бо'либ, минглаб асосий тузилмаларни о'з ичига олади. Одам геномидаги ҳар учинчи ген (тахминан 20 000 тадан) асосан мияда ифодаланади.Миллийл нейрологик бузилишлар ва инсулт институти. Браин Басиcс: Генес ат Wорк ин тҳе Браин. Охирги о'згариш: 2018-12-27. Миянинг пластиклиги туфайли синапсларнинг тузилиши ва функсияси ҳаёт давомида о'згариб туради.АҚСҲ Сог'лиқни сақлаш вазирлиги.
Молекуляр ва ҳужайравий Нейрофан
Асаб тизими молекуляр ва ҳужайравий даражадан тортиб, тизимли ва когнитив даражагача о'рганилади. Молекуляр Нейрофан даражасида нейронлар молекуляр сигналларни қандай ифодалаши ва уларга қандай жавоб бериши, аксонлар қандай қилиб мураккаб алоқа шаклларини ҳосил қилиши каби саволлар о'рганилади. Бу даражада нейронларнинг ривожланиши ва генетик о'згаришларнинг биологик функсияларга та'сирини тушуниш учун молекуляр биология ва генетика асбобларидан фойдаланилади.
Ҳужайравий Нейрофан нейронлар асаб сигналларини физиологик ва электрокимёвий усулда қандай қайта ишлаши билан шуг'улланади. Бунда нейрон о'симталари (нейритлар) сигналларни қандай ишлаши, нейромедиаторлар (неуротрансмиттерс) ва электр сигналлари ахборотни қайта ишлашда қандай қо'лланилиши о'рганилади.
Нейрон занжирлари ва тизимлари
Тизимли Нейрофан (сйстемс неуросcиэнcе) нейрон тармоқларининг анатомик ва физиологик жиҳатдан қандай шаклланиши ва рефлекслар, сенсор интеграция, мушаклар синергияси, сиркад маромлар, ҳиссий жавоблар, о'рганиш ва хотира каби функсияларни қандай бажаришини о'рганади. Бошқача айтганда, у ушбу занжирлар кенг миқёсли мия тармоқларида қандай ишлашини ва хулқ-атвор қандай юзага келишини таҳлил қилади. Масалан, тизимли таҳлил ко'риш қандай ишлаши, қушлар қо'шиқларни қандай таниши ёки ко'ршапалаклар ултратовуш ёрдамида жойни қандай аниқлаши каби саволларга жавоб излайди. Нейроэндокринология ва нейропсихоиммунология асаб тизимининг эндокрин ва иммун тизимлари билан о'заро та'сирини о'рганади.
Хулқ-атвор ва когнитив Нейрофан
Когнитив Нейрофан (cогнитиве неуросcиэнcе) когнитив функсияларнинг нейрон занжирлари орқали қандай амалга ошишини о'рганади. Тизимли нейровизуализация (фМРТ, ПЕТ, СПЕCТ), электрофизиология ва генетик таҳлил каби янги ва кучли техникаларнинг пайдо бо'лиши нейробиологлар ва психологларга инсон идроки ва ҳис-туйг'улари муайян нейрон тузилмаларига қандай бог'ланишини о'рганиш имконини берди. Масалан, эмпатия бо'йича тадқиқотлар фалсафа, психология ва психопатология о'ртасида қизиқарли фанлараро муҳокамаларни келтириб чиқарди.
Нейрофан шунингдек, бихевиорал ва ижтимоий фанлар билан, шунингдек, нейроиқтисодиёт, қарорлар назарияси, ижтимоий Нейрофан каби янги соҳалар билан бог'ланиб, миянинг атроф-муҳит билан о'заро та'сири ҳақидаги мураккаб саволларни ҳал қилади.
Тадқиқотлар ва трансляцион тиббиёт
.gif)
Неврология, психиатрия, нейрохирургия, анестезиология, нейропатология, офталмология, оториноларингология каби тиббиёт соҳалари асаб тизими касалликларини ташхислаш ва даволаш билан шуг'улланади. Неврология марказий ва периферик асаб тизими касалликларини (масалан, амётрофик латерал склероз ва инсулт) даволашга ихтисослашган. Психиатрия эса ҳиссиёт, хулқ-атвор ва когнитив бузилишларга э'тибор қаратади. Ушбу соҳалар о'ртасидаги чегаралар со'нгги пайтларда Нейрофандаги фундаментал тадқиқотлар та'сири остида яқинлашиб бормоқда. Мия визуализацияси руҳий касалликлар ҳақида об'эктив биологик тушунчалар бериб, аниқроқ ташхис қо'йиш ва даволаш самарасини баҳолашга ёрдам бермоқда.
Асосий тармоқлар
Нейрофан соҳасидаги замонавий та'лим ва илмий тадқиқотларни қуйидаги асосий тармоқларга ажратиш мумкин:
| Тармоқ | Тавсиф |
|---|---|
| Аффектив Нейрофан | Ҳиссиётларнинг (эмоцияларнинг) нейрон механизмларини, ко'пинча ҳайвонлар моделларида о'рганадиган соҳа. |
| Хулқ-атвор Нейрофан | Биология тамойилларини одамлар ва ҳайвонлардаги хулқ-атвор, генетик ва физиологик механизмларни о'рганишда қо'ллаш. |
| Ҳужайравий Нейрофан | Нейронларни ҳужайра даражасида, жумладан уларнинг морфологияси ва физиологик хусусиятларини о'рганиш. |
| Клиник Нейрофан | Асаб тизими бузилишлари ва касалликлари асосида ётган биологик механизмларни илмий о'рганиш. |
| Когнитив Нейрофан | Идрок ва когнитив жараёнлар асосида ётган биологик механизмларни о'рганиш. |
| Компютерли Нейрофан | Асаб тизимини назарий жиҳатдан математик моделлар орқали о'рганиш. |
| Маданий Нейрофан | Маданий қадриятлар, амалиётлар ва э'тиқодлар онг, мия ва генлар томонидан қандай шаклланишини о'рганиш. |
| Ривожланиш Нейрофани | Асаб тизимини шакллантирадиган ва қайта шакллантирадиган жараёнларни о'рганиш. |
| Эволюцион Нейрофан | Асаб тизимининг эволюциясини о'рганади. |
| Молекуляр Нейрофан | Асаб тизимини молекуляр биология, молекуляр генетика ва оқсил кимёси нуқтайи назаридан о'рганиш. |
| Нейромуҳандислик | Нейрон тизимлари билан о'заро та'сир қилиш, уларни тушуниш ёки тиклаш учун муҳандислик усулларини қо'ллаш. |
| Нейроанатомия | Асаб тизимининг тузилишини (анатомиясини) о'рганиш. |
| Нейрокимё | Нейрокимёвий моддаларнинг нейронлар функсиясига та'сирини о'рганиш. |
| Нейроэтология | Ҳайвонлар хулқ-атворининг нейрон асосларини о'рганиш. |
| Нейрогастрономия | Та'м (наза) ҳамда унинг сезги, идрок ва хотирага та'сирини о'рганиш. |
| Нейрогенетика | Асаб тизими ривожланиши ва функсиясининг генетик асосларини о'рганиш. |
| Нейровизуализация | Мия тузилиши ва функсиясини бевосита ёки билвосита тасвирлаш усулларини о'з ичига олади. |
| Нейроиммунология | Асаб тизими ва иммун тизими о'ртасидаги о'заро та'сирлар билан шуг'улланади. |
| Нейроинформатика | Нейрофан ма'лумотларини тартибга солиш ва таҳлилий воситаларни қо'ллаш. |
| Нейролингвистика | Тилни тушуниш ва шакллантиришни бошқарадиган мия механизмларини о'рганиш. |
| Нейрофизика | Мия ҳақида ма'лумот олиш учун физик экспериментал асбобларни ишлаб чиқиш. |
| Нейрофизиология | Асаб тизимининг ишлашини физиологик усуллар ёрдамида о'рганиш. |
| Нейропсихология | Психология ва Нейрофан чорраҳасидаги соҳа бо'либ, мия тузилиши ва психик жараёнлар о'ртасидаги бог'лиқликни о'рганади. |
| Ижтимоий Нейрофан | Биологик тизимлар ижтимоий жараёнлар ва хулқ-атворни қандай амалга оширишини о'рганувчи фанлараро соҳа. |
| Тизимли Нейрофан | Нейрон занжирлари ва тизимлари функсиясини о'рганиш. |
Нейрофан ташкилотлари
- Нейрофан жамияти (Соcиэтй фор Неуросcиэнcе): Дунёдаги энг йирик Нейрофан ташкилоти бо'либ, АҚСҲда жойлашган. 1969-йилда ташкил этилганидан буён доимий ривожланиб келмоқда.
- Халқаро мия тадқиқотлари ташкилоти (ИБРО): Дунё миқёсида Нейрофан тадқиқотларини мувофиқлаштиради.
- Европа Нейрофан жамиятлари федерацияси (ФЕНС): Ҳар икки йилда бир марта Европанинг турли шаҳарларида учрашувлар о'тказади.
- Африка нейробиологлар жамияти (СОНА): 1993-йилда Найробида (Кения) ро'йхатга олинган нотижорат ташкилот бо'либ, Африкадаги Нейрофан гуруҳларини бирлаштиради.
Шунингдек қаранг
Манбалар
Арабча Википедиядаги ар:علوم عصبية мақоласидан таржима қилинган.(ва барча манбалар шу ерда)