Ziyosfera

Nezihe Muhiddin

Незиҳе Муҳиддин Тепеделенгил (1889 — 10-феврал 1958-йил [1]) — турк Аёллар ҳуқуқлари фаоли, Суфражист аёл, журналист, ёзувчи ва сиёсий етакчи.

Незиҳе Муҳиддин
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 1889
Константинопол, Усмонийлар давлати
Вафоти 1958
Истанбул, Туркей
Фуқаролиги Туркиялик
Касби Ижтимоий фаол аёл, журналист, ёзувчи

20-аср Усмонли империясида Незиҳе Муҳиддин аёллар ҳаракатининг кашшофи бўлиб, республика тузуми эълон қилингандан кейин аёлларнинг сиёсий ҳуқуқлари тан олиниши учун курашган. У биринчи тўлқин республикачи феминистларининг етакчи номларидан бирига айланди[2]. Незиҳе Муҳиддин Жумҳурият Халқ партияси ташкил этилишидан олдин ҳам 1923-йилда Аёллар Халқ партияси (КҲФ) ташкил этишни якунлади[2] ва Туркиядаги биринчи сиёсий партиянинг асосчиси бўлди. У 1924-1927-йилларда[2] аёллар иттифоқининг президенти бўлиб ишлаган ва „Турк Кадин Йўлу“ номли журнални ташкил этиш жараёнига ёрдам берган.

У 20 та роман, 300 та ҳикоя, песалар, ссенарийлар, оперетталар ёзган ёзувчи.

Ҳаёти

Ёшлиги ва таълими

У 1889-йилда Истанбулнинг Қандилли шаҳрида туғилган. У прокурор ва жиноят ишлари бўйича судя Муҳиддин жанобнинг қизи[3]. У хусусий ўқитувчилардан сабоқ олиб, ўқишни тугатган ва олий маълумот олмаган[2]. У уйда якка тартибда ўқиган ва форс, араб, немис, франсуз тилларини ўрганган. У ёшлигиданоқ сиёсий ва ижтимоий масалаларга, аёллик ҳолатига мас’ул бўлиб улғайган[4]. Незиҳе Муҳиддиннинг амакиваччаси ва унинг онасининг адабиёт ва ижтимоий муаммолар ҳақидаги баҳс-мунозаралари, мунозаралари Муҳиддин мафкураси йўлини бошлаб берди[5].

У таълим соҳасида энг катта ҳиссани амакиваччаси Накие Ҳанимдан кўришини билдиради. Унинг сўзларига кўра, Накие Ҳаним замонавий аёл турини бошидан кечирган намунали турк аёли бўлгани учун унинг фикрлари ундан кўп излар олиб боради[2].

У ўзининг адабий асарларида иккинчи эрининг фамилияси ўрнига отасининг Муҳиддин фамилиясини ишлатиб келган[5].

Фаолияти ва адабий асарлар

У 1923-йил июл ойида Туркия Республикасининг биринчи партияси „Кадıнлар Ҳалк Фıркасı“ (Аёллар учун Халқ партияси ёки Аёллар Халқ партияси) асосчисидир. КҲФ аёлларнинг сиёсий ва ижтимоий ҳуқуқлари учун ташкил этилган. Ўша даврдаги сиёсий вазият туфайли ҳозирги Туркия давлати томонидан расман тан олинмаган.

Муҳиддин кейин Латифе Бекир Çэйрекбаşı билан Турк Кадıнлар Бирлиги (Турк аёллар иттифоқи) ташкилотига асос солган. Турк Кадıнлар Бирлиги сиёсий тенглик учун босимни давом эттирди. 1927-йилда Иттифоқ парламентда аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун Феминизм эркак номзодни илгари суриш тўғрисида қарор қабул қилди, аммо у муваффақияцизликка учради.

У бутун умрини турк аёлларининг ҳаёт сифатини яхшилашга сарфлади.

Незиҳе Муҳиддин хотин-қизлар муаммоларини ўрганувчи, эркакларнинг никоҳдаги муносабатларини танқид қилувчи романлар ёзди[6]. Унинг биринчи романи „Шебâб-и Тебаҳ“ (Йўқолган ёшлик) 1911-йилда нашр этилган. Муҳиддин ижодини йигирма ёшида бошлаган ва кўплаб вазифаларни бажарган.[2] У энг муҳимларидан бири бўлган журнал ва газеталарда мақолалар ёзган. 1925-1926-йиллар орасида „Кадıн йўли дергиси“ асари бўлди. У бутун умри давомида 20 та роман, 300 та ҳикоя, песа, оперетта, сценарийлар ёзган. Гёте ва Эдгар Аллан Поэ каби жаҳон ёзувчиларининг асарларини таржима қилган.

1913-йилда „Туркия аёлларини ҳимоя қилиш жамияти“ номли хайрия ташкилотининг ташкил этилишида иштирок этган ва уюшманинг котибияти ҳам бўлган, бундан ташқари, „Донанма Cемиети“ Аёллар бўлимининг асосчиларидан бири бўлган. Усмонли денгиз флотини қўллаб-қувватлади[6]. Бироқ, у хайрия ишлари билан шуғулланаётганда, унинг ўй ҳаёллари аёлларнинг бирлиги ва уларнинг сиёсий ҳаётдаги иштироки эди.

Муҳиддин „Турк аёллари“ номли асарида аёллик тушунчасини худди шу муҳитда улғайган аёллардан ўрганганлигини ва унинг ҳаракатлари уларнинг ғоялари асосида шаклланганини таъкидлайди[2].

У „Иттиҳад ве Теракки Кıз Санайи Меҳтеб“ мудирлигида ишлаган ва кўплаб роман ва ҳикояларни нашр этган. У аёллар томонидан ташкил этилган уюшмалар, жамоатлар ва жамоаларда муҳим лавозимларни эгаллади. 1927-йилда Иттифоқ парламентга эркак даъвогарни илгари суришни танлади, бу эса самарасиз бўлди. Айнан ўша йили Незиҳе Муҳиддин иттифоқ қароргоҳи сифатида таҳқирлашда айбланиб, ўз лавозимини тарк этишга мажбур бўлди. 1935-йилда Турк аёллари иттифоқи тарқаб кетди ва у ҳам шунга ўхшаш кўплаб автоном ташкилотлар сингари ярим расмий Халқ уйларига таклиф қилинди[7].

Незиҳе Муҳиддин ҳам давлат ҳокимияти органлари, ҳам унинг аёл ҳамроҳлари томонидан бир қатор таъқиблар билан таҳдид қилинган, эътиборсиз қолган ва рад этилган[7]. Ўша даврдаги қўрқитиш ва йўқ қилиш сиёсати натижасида у 1930-йиллардан кейин сиёсий фаолият билан шуғуллана олмади (қора олмади) ва асосий эътиборини ўзининг муаллифлик шахсига қаратди. У кўплаб ҳикоялар ва романлар ёзган.

1958-йил 10-февралда у Истанбулдаги руҳий касалхонада вафот этди[2].

Нашрлари

Китоблар

  • Şэбаб-ı Тебаҳ (Тҳе Лост Ёутҳ)
  • Бенлиğим бенимдир (Мй Эго ис Мине)
  • Гüзеллик Кралиçэси (Тҳе Беаутй Қуээн)
  • Боз Курт (Тҳе Грей Wолф)
  • İстанбул’да Бир Ландру (А Ландру ин Истанбул)
  • Атеş Бöcеклери (Фире Флиэс)
  • Бир Аşк Бöйле Битти (Тҳис ис Ҳоw А Лове Эндед)
  • Çıплак Модел (Тҳе Накед Модел)
  • İзмир Çоcуğу (Тҳе Чилд оф Измир)
  • Аваре Кадıн (Wастрел Wоман)
  • Бир Яз Геcесийди (Ит Wас а Суммер Нигҳт)
  • Çıнгıраклı Йıлан (Тҳе Раттлеснаке)
  • Калбим Сениндир (Мй Ҳеарт Белонгс То Ёу)
  • Сабаҳ Олуёр (Турнинг Оут то бе Морнинг)
  • Гене Гелеcексин (Ёу Wилл Cоме Баcк)
  • Сус Калбим Сус! (Шуш, Мй Ҳеарт, Шуш!)
  • Тüрк Кадıнı (Туркиш Wоман)

Манбалар

  1. ↑ Тариҳçэ/Тüзüк ин wебсите оф Тüрк Кадıнлар Бирлиğи. (туркча)
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Эркмен Гüнгöрдü, Седеф (2019). "НЕЗİҲЕ МУҲİДДİН АНД ҲЕР ИДЕАЛ". Тҳирд Сеcтор Соcиал Эcономиc Ревиэw 54: 1496–1510. дои:10.15659/3.сектор-сосял-экономи.19.09.1169. ҳттп://тисеж.cом//?МСИД=20190701135213067539. 
  3. ↑ „Китап Яйıневи“ (тр-ТР). www.китапяйиневи.cом. Қаралди: 2020-йил 28-декабр.
  4. ↑ АЙ, Др. İлкнур (2015-06-14). "СЕВİНÇ ÇОКУМ'УН "ЕНİДЕН БАҲАР ОЛСА" ҲİКÂЕСİНДЕ ЗАМАН КУРГУСУ". Тüрклüк Билими Араşтıрмаларı (37). дои:10.17133/тба.57699. ИССН 1300-7874. 
  5. ↑ 5,0 5,1 „Кадıн ҳакларıна аданмış бир öмüр: Незиҳе Муҳиддин | Öрнек Кадıнлар | Лаcиверт Дерги“. www.лаcивертдерги.cом. Қаралди: 2020-йил 28-декабр.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Йıлдıрай Оğур - Татава япıнcа üзерине басıлıп геçилмиş бир кадıнıн ҳикâеси... - #ТГ“ (тр). www.туркиегазетеси.cом.тр. Қаралди: 2020-йил 28-декабр.
  7. ↑ 7,0 7,1 Öзтüркмен, Арзу (2013). "Тҳе Wомен'с Мовемент ундер Оттоман анд Републиcан Руле: А Ҳисториcал Реаппраисал" (эн). Жоурнал оф Wомен'с Ҳисторй 25 (4): 255–264. дои:10.1353/жоwҳ.2013.0039. ИССН 1527-2036. ҳттп://мусе.жҳу.эду/cонтент/cроссреф/жоурналс/жоурнал_оф_wоменс_ҳисторй/в025/25.4.озтуркмен.ҳтмл. 

Қўшимча ўқиш учун

  • „ Незиҳе Муҳитин ве Тüрк Кадини, бй Айşэгüл Байкан & Белма Öтüş Баскетт. Публишед бй Илетисим, 1999
  • Незиҳе Муҳиддин: ан Оттоман Туркиш wоменъс ригҳц дефендер“ бй Япрак Зиҳниоглу.
  • Кадıнсıз İнкıлап/ Незиҳе Муҳиддин, Кадıнлар Ҳалк Фıркасı, Кадıн Бирлиğи. бй Япрак Зиҳниоğлу, Метис Яйıнларı 2003
  • Незиҳе Муҳиддин кüллиятı бй Япрак Зиҳниоğлу
  • Османлı Кадıн Ҳарекети бй Серпил Çакıр

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Nezihe_Muhiddin" dan olindi