Нигелла сатива

Нигелла сатива (қора зира ёки калонжи номи билан ҳам танилган)[1][2] Ранунcулаcеаэ оиласига мансуб бир йиллик гуллайдиган ўсимлик. Ватани Шарқий Европа (Болгария ва Руминия) ва Ғарбий Осиё (Кипр, Туркия, Эрон ва Ироқ). Европанинг бошқа ҳудудлари, Шимолий Африка ва Мянмагача бўлган ҳудудларда табиийлаштирилган[3].

Этимология

Нигелла туркумининг лотинча номи нигер „қора“ сўзидан олинган[4]. Сатива бинар номи „ўстирилган“ деган маънони англатади.

Инглиз тилида Н. сатива ва унинг уруғи қора зира, арпабодиён гули, нигелла, мускат ёнғоғи гули, рим кориандри, калонжи деб ҳам аталади[5].

Тавсиф

Н. сативанинг бўйи 20–30 cм (7.9–11.8 ин) гача ўсади. Гуллар нозик ва одатда оч кўк ва оқ рангга эга, бешдан ўнтагача гулбарглари бор. Мева уч-етти дона бирлашган фолликуладан иборат катта ва шишган кўсак шаклида бўлиб, уларнинг ҳар бирида зиравор сифатида ишлатиладиган кўплаб уруғлар мавжуд.

Пазандачиликда фойдаланиш

Америка Қўшма Штатларида Озиқ- овқат ва фармацевтика идораси Нигелла сативани табиий зиравор сифатида фойдаланиш учун хавфсиз (ГРАС) деб таснифлайди[6]. Н. сатива уруғлари кўплаб ошхоналарда зиравор сифатида фойдаланилади. Фаластинда уруғлар аччиқ қизҳа пастасини тайёрлаш учун майдаланган ҳолатда ишлатилади[7].

Нигелла сатива

Қуруқ қовурилган уруғлар мева, сабзавотлар, салатлар ва парранда гўштларига зиравор сифатида қўшилиши мумкин. Баъзи маданиятларда қора уруғлар нон маҳсулотларига таъм бериш учун ишлатилади.

Нигелла сатива уруғлари

Тарихи

Н. сативани етиштириш ҳақидаги археологик далиллари уч минг йил олдинга бориб тақалади. Н.сатива уруғлари қадимги Мисрнинг бир қанча жойларида, шу жумладан Тутанкҳамун қабрида топилган[8][9].

Н. сатива овқатни хушбўйлаш учун қадимги дунёда зиравор сифатида ишлатилган бўлиши мумкин[10]. Мусулмон форс шифокори Авиценна ўзининг "Тиббиёт қонунлари" асарида Н. сативани нафас қисилишини даволовчи восита сифатида тасвирлаган[11]. Н. сатива Яқин Шарқда анъанавий тиббиёт сифатида ишлатилган[12].

Кимё

Н. сатива уруғларининг таркибида 32% дан 40% гача ёғ мавжуд[13][14]. Н. сатива мойи таркибида линолеин кислота, олеин кислота, палмитин кислота ва транс - анетол ва нигеллицин, нигеллидин, нигеллимин ва нигеллимин ва бошқа моддалар мавжуд[13]. Хушбўй моддаларга тимокинон, диҳидротимокинон, п -симен, карвакрол, а-тужен, тимол, а-пинен, б-пинен ва транс - анетол киради[13]. Уруғларда оқсил ва турли хил алкалоидлар мавжуд[13].

Тадқиқот

Клиник тадқиқотларда Н. сатива систолик ва диастолик қон босимини пасайтиришда қисқа муддатли фойдаси борлиги аниқланган. Қора уруғ таркибидаги экстрактлар триглицеридлар, ЛДЛ ва умумий холестерин миқдорини камайтириши ва ҲДЛ холестеринини ошириши мумкинлиги ҳақида далиллар мавжуд[15]. Африка ва Осиёда анъанавий тиббиёт амалиётида Н. сатива қўлланилишига қарамай, уруғ ёки мойни истеъмол қилиш инсон саломатлигига бирон бир фойда келтиришини кўрсатадиган юқори сифатли клиник далиллар етарли эмас[13].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Ҳеисс, Андреас (2005-йил декабр). „Тҳе олдест эвиденcе оф Нигелла дамасcена Л. (Ранунcулаcеаэ) анд иц поссибле интродуcтион то cентрал Эуропе“. Вегетатион Ҳисторй анд Арчаэоботанй. 14-жилд, № 4. 562–570-бет. дои:10.1007/с00334-005-0060-4. ЖСТОР 23419312. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  2. ↑ „Калонжи“. Другс.cом. Қаралди: 16-июл 2021-йил.
  3. ↑ „Нигелла сатива Л.“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Роял Ботаниc Гарденс, Кеw. Қаралди: 11-ноябр 2020-йил.
  4. ↑ Ҳям, Р.. Планц анд тҳеир намес: а cонcисе диcтионарй. Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 1995. ИСБН 978-0-19-866189-4.  п. 341.
  5. ↑ „Калонжи“. Другс.cом. Қаралди: 16-июл 2021-йил.
  6. ↑ „Субстанcес генераллй реcогнизед ас сафе: Сеc. 182.10. Спиcес анд отҳер натурал сеасонингс анд флаворингс“. УС Фоод анд Друг Администратион, Cоде оф Федерал Регулатионс, 21CФР182.10 (1-апрел 2019-йил). Қаралди: 17-май 2020-йил.
  7. ↑ Бергер, Мириам. „Ис тҳе wорлд реадй фор тҳис Палестиниан диш?“ (инглизча). ББC Неwс - Травел (28-март 2019-йил). Қаралди: 28-март 2019-йил.
  8. ↑ „Калонжи“. Другс.cом. Қаралди: 16-июл 2021-йил.
  9. ↑ Зоҳарй, Даниэл. Доместиcатион оф Планц ин тҳе Олд Wорлд: Тҳе Оригин анд Спреад оф Доместиcатед Планц ин Соутҳwест Асиа, Эуропе, анд тҳе Медитерранеан Басин, Фоуртҳ, Охфорд: Университй Пресс, 2012 — 206-бет. ИСБН 9780199549061. 
  10. ↑ Зоҳарй, Даниэл. Доместиcатион оф Планц ин тҳе Олд Wорлд: Тҳе Оригин анд Спреад оф Доместиcатед Планц ин Соутҳwест Асиа, Эуропе, анд тҳе Медитерранеан Басин, Фоуртҳ, Охфорд: Университй Пресс, 2012 — 206-бет. ИСБН 9780199549061. 
  11. ↑ Авиcенна. Cанон оф Медиcине. Чиcаго: Кази Публиcатионс, 1999. 
  12. ↑ Ҳассаниэн, Минар М. М.; Абдел-Разек, Адел Г.; Рудзиńска, Магдалена; Сигер, Александер; Ратусз, Катарзйна; Прзйбйлски, Роман (15-июл 2014-йил). „Пҳйточемиcал cонтенц анд охидативе стабилитй оф оилс фром нон-традитионал соурcес“. Эуропеан Жоурнал оф Липид Сcиэнcе анд Течнологй (инглизча). 116-жилд, № 11. 1563–1571-бет. дои:10.1002/эжлт.201300475. ИССН 1438-7697.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 „Калонжи“. Другс.cом. Қаралди: 16-июл 2021-йил. Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "другс" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  14. ↑ „Чемиcал инвестигатион оф Нигелла сатива Л. сеэд оил“. Жоурнал оф тҳе Сауди Соcиэтй оф Агриcултурал Сcиэнcес. 14-жилд, № 2. 2015. 172–177-бет. дои:10.1016/ж.жссас.2013.12.001.
  15. ↑ „А сйстематиc ревиэw анд мета-аналйсис оф рандомизед cонтроллед триалс инвестигатинг тҳе эффеcц оф супплементатион wитҳ Нигелла сатива (блаcк сеэд) он блоод прессуре“. Жоурнал оф Ҳйпертенсион. 34-жилд, № 11. 2016. 2127–35-бет. дои:10.1097/ҲЖҲ.0000000000001049. ПМИД 27512971.