Nikolay Mallitskiy
| Николай Маллицкий | |
|---|---|
| Таваллуди |
18-сентябр 1873-йил |
| Вафоти |
30-октябр 1947-йил Тошкент, ЎзССР |
| Фуқаролиги |
|
Николай Гуревич Маллицкий (1873-йил 18-сентябр (30-сентябр), Оренбург вилояти, Дедово қишлоғи – 1947-йил 30-октябр, Тошкент, Ўзбекистон ССР) – совет географи, САГУ профессори, 1917-йилги инқилобигача Тошкент бошлиғи.
Биографияси
1873-йил 30-сентябрда (18-сентябр, эски услубда) Оренбург вилоятининг Дедово қишлоғида таваллуд топган. Унинг отаси Гурий Александрович Маллицкий маҳаллий руҳонийнинг Александр Маллицкийнинг[1] учинчи ўғли бўлиб, Дедово қишлоғида ўқитувчи бўлиб ишлаган[2]. Онаси Елизавета Петровна Молчанова ҳам Оренбургдаги қизлар гимназиясини тамомлагандан сўнг Дедово қишлоғида ўқитувчи бўлиб ишлаган[3]. Николай оиладаги энг катта фарзанд эди. Унинг Нина ва Елена исмли иккита синглиси бор эди.
Маллицкий 1891-йили гимназияни олтин медал билан тугатган ва Санкт-Петербургга Петербург педагогика институтига ўқишга кирган. Институтда ўқиб юрган кезларида ҳар ёзда бой ота-онанинг фарзандларига дарс бериб, пул топган[4].
Тошкентда ўқитувчи бўлиб ишлаган
Николай Гуревич 1895-йилда Санкт-Петербург педагогика институтининг тарих-филология факултетини (тарих факултети) имтиёзли диплом билан тугатган. Институтни тамомлаб, Ўрта Осиёни ўрганувчи Кедров, Мушкетов, Семенов-Тяншанский каби олимларнинг маърузаларини тинглагандан сўнг, Педагогика институтида ишда қолиш имконияти бўлса-да, болалигиданоқ боришни орзу қилган Тошкентга хизмат қилиш учун жўнаб кетган.
Маллирский пароходда Каспий денгизигача, сўнгра темир йўлда орқали Красноводскдан Самарқандгача, у ердан отда Тошкентга боради. Тошкентда дастлаб Гаврилов меҳмонхонасига жойлашган, кейин турмуш қуришдан бир ярим йил олдин Егоровлардан[5] квартира ижарага олган[6].
Николай Маллицкий Тошкент эркаклар гимназияси директори, вилоят умумтаълим мактаблари бош инспекторининг ўринбосари Николай Петрович Остроумовнинг қизига уйланган. Остроумов билан Тошкентга келган биринчи куниёқ танишган ва кейинчалик оиласи билан яқинроқ муносабат ўрнатган. У бўлажак рафиқаси Олга Николаевна[7] билан 1896-йил баҳорида учрашган ва дарҳол унга ошиқ бўлган[8].
Маллицкий ёзда Олга Николаевнага турмуш қуришни таклиф қилган ва 1896-йил Янги йил арафасида улар оила қуришган.
Николай 1898-йилгача ўқитувчилар семинариясида тарих ва география ўқитувчиси бўлиб ишлаган, кейин эса худди шу фанлар ўқитувчиси сифатида эркаклар гимназиясига ўтказилган. Шу билан бирга, у илмий тадқиқотлар билан фаол шуғуллана бошлаган[9][10].
„Туркестанские ведомости“ газетаси бош муҳаррири
1901-йил баҳорида бошлиқлари билан зиддият туфайли истеъфога чиқди[11]. Гимназиядан кетганидан сўнг у доимий мухбир сифатида ишлаб келган „давлатнинг“ „Туркестанские ведомости“ газетаси бош муҳаррири лавозимига тайинланди. Ушбу лавозимга таклифни газетанинг вақтинчалик муҳаррири лавозимини эгаллаган генерал-губернаторлиги девонидаги йирик амалдор – Геппенер ёзган. Бу лавозимга тайинлангач, Н. Маллицкий ўзига таклиф қилинган ишга катта иштиёқ билан киришди. Ушбу тайинлашдан кўп ўтмай, Маллицкийлар оиласи Княз Николай Константинович саройи рўпарасида жойлашган Самарқанд кўчасидаги хизмат уйига кўчиб ўтди. 1901—1906-йилларда газетада бош муҳаррир бўлиб ишлаган[12].
1905-йилда генерал-губернатор Николай Тевяшев вафотидан сўнг Туркистон ўлкаси генерал-губернатори этиб Деан Иванович Субботич тайинланди. У Н. Маллицкийни тожикчани яхши билгани учун ички ишлар вазирлигининг ходими (пристав) Григорев билан бирга маҳаллий аҳоли ҳаётини ўрганиш учун „Бухорога“, яъни Бухоро амирлигига юборади. Маллицкий ва Григорев Субботичнинг кўрсатмаларини бажардилар[13], аммо Бухоро амири уларнинг миссиясидан хабар топди. Амир вассаллик шартлари бузилганлиги тўғрисида чор ҳукуматига норозилик билдирган ва бу Субботичнинг Туркистон генерал-губернатори лавозимидан четлатилишининг сабабларидан бири бўлган[14]. Айни сабабга кўра Н. Маллицкий „Туркестанские ведомости“ газетаси бош муҳаррири лавозимидан четлатилган.
Шаҳар маъмурияти бошлиғи
1907-йил январдан у марказий Россиядаги шаҳар ҳокимиятига қараганда эркинроқ бўлган Тошкент шаҳар ҳокимиятининг бошлиғи бўлди. Маллицкий ўз мустақиллигидан ғурурланиб, завқланди. Маллицкий шаҳар бошлиғи этиб сайланганидан кейин у оиласи билан Новая кўчасидаги 68-уйга кўчиб ўтди. Маллицкийлар уйига Тошкент ва вилоятнинг кўплаб машҳур кишилари тез-тез ташриф буюришарди[15].
Маллицкий қисқа вақт ичида қаровсиз қолган шаҳар иқтисодиётини тиклашга, қарзлардан ҳалос бўлишга ва шаҳарни ободонлаштириш бўйича ишларни бошлашга муваффақ бўлди. Унинг раҳбарлиги даврида Тошкентда электр трамвай қурилди. 1914-йилги урушдан бир неча йил олдин Тошкентда энг янги технологиялардан фойдаланган ҳолда қассобхона қуришга қарор қилинди, бу масалани ўрганиш учун ходимлар махсус чет элга юборилди. Ниёзбекдаги Чирчиқ дарёсидаги ГЕС лойиҳаси тайёрланди (улар шаҳарни электр энергияси билан ёритмоқчи эди), канализация лойиҳалари тайёрлана бошлади. Бироқ, уруш бошланиши сабабли лойиҳаларни якунлашнинг иложи бўлмади. У Тошкентнинг бошқа кўплаб машҳур кишилари қатори шаҳарда университет очиш ва Сибирга темир йўл қуришни ўзи зарур деб ҳисоблаган (биринчи навбатда, Ўрта Осиё қишлоқ хўжалигининг ихтисослашуви билан боғлиқ) ҳам ҳаракат қилди. 1910-йилда у бу ҳақдаги хабарлар билан Петербургга ташриф буюрди. Шу билан бирга, Маллицкий Столипин билан учрашди, у онаси томонида унинг узоқ қариндоши бўлиб чиқди.
Инқилобдан кейинги фаолияти
Октябр инқилобидан кейин Николай Гуревич аввал мактабда, 1918-йилдан эса Туркистон Халқ университетида ўқитувчи бўлиб ишлаган[16]. Кейинчалик 1920-йилларда Шарқшунослик олий ҳарбий мактабида ҳам дарс берган ва 1926-йилда профессор унвонини олган.
Николай 1947-йил 30-октябрда юрак хуружидан вафот этган[17].
Манбалар
- ↑ Предки Маллицких били шляхтичи из под Лвова. Его прадед бил сослан за участиэ в восстании в Оренбургскую губернию, позже в России он принял православиэ.
- ↑ Гурий Александрович, окончив Оренбургскую мужскую гимназию, получил назначениэ на должност учителя в село Дедово.
- ↑ Незадолго до окончания гимназии Елизавета Петровна осиротела – умер эё отес – Петр Петрович Молчанов, и вся эё болшая семя оказалас в бедственном положении. Елизавета Петровна поэхала в Дедово по воспоминаниям родственников „зарабативат на хлеб“.
- ↑ „Маллицкий Николай Гурьевич“. Қаралди: 2023-йил 29-ноябр.
- ↑ Син хозяэв квартири бил коллегой Маллицкого по учителской семинарии.
- ↑ То эст питаця у них дома.
- ↑ Олга била младшей дочерю Н. П. Остроумова. В это время она окончила второй курс Бестужевских висших женских курсов в Санкт-Петербурге.
- ↑ „Архивированная копия“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 11-май.
- ↑ Ещё в 1895 году, приэхав в Ташкент, вступил в кружок любителей археологии, организованний Николаэм Петровичем Остроумовим. В 1897 году написал работу о Ходжикенцких надгробних надписях, которую виполнил когда эздил в Ходжикент со своими учениками на пасхалниэ каникули.
- ↑ „Николай Гурьевич Маллицкий“. Қаралди: 2023-йил 29-ноябр.
- ↑ Н. Г. Маллицкийнинг қизи бу можарони шундай тасвирлайди [1] (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган):
1901-йил баҳорида генерал Куропаткин Тошкентга келди. Гимназияга келдим ва 8-синфдаги қандайдир дарсга бордим. У рўйхатдаги талабалардан бирини чақириб, муваффақиятли жангларидан бири ҳақида сўради. Талаба яхши эди, лекин у дудуқланарди ва ҳаяжондан янада дудуқлана бошлади. „Ия, сизга тарихни ким ўргатади?“ – деб сўради Куропаткин. Буни Маллицкийга етказишди, у ғазабланди ва агар генерал ўз сўзларини қайтариб олмаса, хизматни тарк этишини айтди. Куропаткин, албатта, сўзини қайтариб олмади ва отам истеъфога чиқди, гарчи ҳамма, шу жумладан бош инспектор ҳам уни бундай қилмасликка кўндирган бўлса-да.
- ↑ Маллицкийнинг ўзи тез-тез „Туркестанские ведомости“ газетасида мақолалар ёзар эди, бу кўпинча муҳаррир учун рухсат этилганидан кўпроқ бўлган. Шунинг учун у ўзининг кўпгина мақолаларига умуман имзо чекмаган ва улар учун ҳақ олмаган. Баъзан у ўз мақолаларига Н. Г. Маллицкий, Н. Г. ёки Дикий деб имзо чекиб, ҳеч қандай сиёсий партияга мансуб эмаслигини кўрсататган.
- ↑ Хусусан, Бухоро амирлиги зиндонини ҳам бориб кўришган
- ↑ „Архивированная копия“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 11-май.
- ↑ „/ Воспоминания Елизавети Николаэвни Маллицкой об оце - Николаэ Гуревиче Маллицком“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-ноябр.
- ↑ До революции председателем Географического Общэства считался генерал-губернатор, так что Маллицкий, будучи эго заместителем, фактически виполнял работу председателя.
- ↑ „МАЛЛИЦКИЙ Николай Гурьевич“. Қаралди: 2023-йил 29-ноябр.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
- Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
- 1873-yilda tugʻilganlar
- 1947-yilda vafot etganlar
- 30-sentabrda tugʻilganlar
- 30-oktyabrda vafot etganlar
- Alifbo boʻyicha olimlar
- Turkologlar
- Sobiq Ittifoq geograflari
- Geograflar
- Oʻzbekistonlik geograflar
- XX asr geograflari
- XIX asr geograflari
- Geografiya fanlari doktorlari