Николай Михайлович Ядринцев (18 [ 30 ] октябр 1842, Омск, Тара тумани, Тоболск вилояти, Россия империяси — 7 [ 19 ] июн 1894-йил, Барнаул, Барнаул округи, Томск вилояти, Россия империяси) — рус публицисти, ёзувчи ва жамоат арбоби, Сибир ва Ўрта Осиё тадқиқотчиси, Сибир регионализмининг асосчиларидан бири, Чингизхон пойтахти Қорақурум ва Мўғулистондаги Уйғур хоқонлигининг пойтахти Орду-Балиқ шаҳри — Ўрхун дарёси бўйида қадимий туркий ёдгорликларни кашф этган.

Николай Михайлович Ядринцев
Nikolay Mixaylovich Yadrintsev
Таваллуди 1842-йил 30-октябр
Тара тумани, Тоболск вилояти
Вафоти 1894-йил 19-июн (51 ёшда)

Таржимаи ҳоли

Николай Ядринцев Омск шаҳрида савдогар оиласида туғилган. Оила бошлиғи илғор қарашлари билан ажралиб турадиган ва декабристлар билан алоқада бўлган[1].

1851-йилда у ота-онаси билан Томскга кўчиб ўтди. 1854-йилдан бошлаб у Томск эркаклар гимназияси қошидаги Позоровский мактаб-интернатида таҳсил олди[2], лекин курсни тамомламади. 17 ёшида у

Санкт-Петербургга жўнаб кетди ва у ерда университетнинг ҳуқуқшунослик факултетини тингловчиси бўлди. Университетда у Г. Н. Потанин ва С. С. Шашков билан учрашди. У Сибир талабалари жамиятини ташкил этишда ва унинг фаолиятида фаол иштирок этган.

1863-йилда у Омскга қайтиб келди, ўқитувчи бўлиб ишлади, Потанин билан биргаликда адабий ўқишлар ташкилотчиси бўлди. Потаниндан кейин 1864-йилда у Томскга кўчиб ўтди ва у ерда „ Томск вилоят Ахборотномаси“ газетасига ҳисса қўшди. У ерда „Сибир рус адабиёти саройи олдида“, „Сибир аҳолисининг этнологик хусусиятлари“ мақолаларини нашр этди. 1864-йилда Томск вилоят Ахборотномаси газетасида чоп этилган оммавий маъруза билан у Сибирда университет яратишни қаттиқ қўллаб-қувватлади[2].

Олтойга экспедициялар

1878-йилда у Россия География жамиятининг Ғарбий Сибир бўлими аъзоси сифатида Олтойга биринчи кенг қамровли экспедицияни амалга оширди, кўчириш ишини ўрганди, этнографик ва ботаника материалларини тўплади. 1880-йилда унинг иккинчи экспедицияси натижасида Телецкое кўли, Чуя дарёси ва унинг ирмоқларининг географик хариталари тузилди, кўплаб антропологик тадқиқотлар олиб борилди[2]. 1881-йилда у Император рус география жамиятининг олтин медали билан тақдирланган. Ядринцев Олтойнинг деярли барча ҳудудларига, шу жумладан марказий ва баланд тоғли ҳудудларга ташриф буюрди. Унинг „Олтойда маралчилик ҳақида“, „Ғарбий Сибир ва Тоғли Олтой округига саёҳат“ ва бошқа мақолалари бугунги кунда ҳам илмий аҳамиятга эга.

Минусинск ўлкасига экспедиция

Минусинск вилояти ва Урхуннинг юқори оқимига қилган экспедицияларида (1886, 1889, 1891) у Хара-Балгас ва қадимги Мўғулистон пойтахти Қорақурум харобалари, шунингдек, туркий ёзувларни такрорлаган қадимги туркий ёзув ёдгорликларини топди. 1894-йилда унинг шахсий илтимосига биноан Олтой кон округи маъмуриятининг статистика бўлими бошлиғи этиб тайинланди. Нерчинск-Заводский эпифания собори ректорининг қизи, касби бўйича шифокор Александра Боголюбская билан учрашиб, ундан мулойим рад жавобини олди, бу уни жуда қайғуга солди[1]. Ўша йилнинг 7-июнида Барнаулга етиб келиб, оташин муҳаббати[3] туфайли савдогар Сулиннинг уйида заҳар ичиб, ўз жонига қасд қилди. У Барнаулдаги Нагорное қабристонига дафн этилган.

Қабр устидаги бюстни Н.М. Ядринцев шахсан таниган рус ҳайкалтароши ва филантропи К. М. Сибиряков ясаган. Гранит ёдгорлиги меъмор Шулев лойиҳаси бўйича Коливан силлиқлаш заводида қилинган.

Эслатмалар

Ёзувчининг сўнгги кунлари И.П. Кудинов „Июлнинг олти куни“ ҳужжатли ҳикоясида акс эттирилган. .

Қариндошлар

Отаси: М. И. Ядринцев, савдогар, декабристлар В. Анненков , П.Н.Свистунов, В. Стеингел билан таниш ва улар билан дўстона муносабатда эди. Барча фанларга ва бадиий адабиётга қизиққан. Онаси: Феврония Василевна, собиқ серф.

Хотини — Ядринцева (Баркова) Аделаида Федоровна, қизи — Лидия Николаэвна Доброва-Ядринцева .

Хотира

Омск, Новосибирск (Ядринцевская кўчаси, 1898-йилдан), Иркуцк, Барнаул кўчалари Ядринцев номи билан аталган. Увало-Ядрино қишлоғи (Омск вилояти, Любинский тумани) унинг номи билан аталган.

Иш юритиш

Эслатмалар

Адабиёт

  • Глинский Б. Н. М. Ядринцев (В. Острогорскийнинг сўзбоши ва Г. Потаниннинг хотиралари иловаси билан). СПб., 1895, 63 п.
  • Дубровский К. В. Сибирнинг шонли ўғли (Н. М. Ядринцев) / сургун мамлакатида туғилганлар китобидан мақола: [биографик эскизлар]. — Петроград, 1916-йил.
  • Коржавин В. ТО. Н. асарларида Сибирнинг туб халқлари муаммоси. М. Ядринцева // Сибирнинг ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаёти тарихига оид саволлар. Ч. И-1970. Новосибирск, 1971, 65-72-бетлар.
  • Лемке М. Николай Михайлович Ядринцев. Ўлимининг ўн йиллигига бағишланган биографик эскиз (1894-7 / Вл-1904), саккизта расм билан. Санкт-Петербург, 1904-йил, ХВИ + 219 п.
  • Наумов Н. И. Ядринцев Томск гимназиясида. — Иркуцк, 1896-йил
  • Барнаулдаги Н.М. Ядринцев ёдгорлигига обуна бўлиш тўғрисида // Томск варағи. Но 119. 1896-йил 7-июн. Томск
  • Паршукова Н. П. Н. М. Ядринцев ва Г. Н. Потанин Сибир шаҳарлари ҳақида // Сибир шаҳарлари ХВИИИ — ХХ аср бошлари: Илмий мақолалар тўплами. Барнаул, 2001, 147-152-бетлар.
  • Рафиэнко Л. ФРОМ. Мемориал ёдгорликлар Н. М. Ядринцев Сибирда // Осиё Россиясининг маданий мероси: И Сибир-Урал тарихий конгресси материаллари. (Тоболск, 1997-йил 25-27-ноябр). Тоболск, 1997. С. 53-54.
  • Сезева Н. И. Рассом И. А. Калганов ва ёзувчи Н. М. Ядринцевнинг Сибир асарларидаги ҳазил ва сатира // Тюмен вилояти ўлкашунослик музейининг йиллик китоби: 1999. Тюмен, 2000. С. 178-193.
  • Шиловский М.В. Сибир ватанпарвари (Н.М. Ядринцев таваллудининг 160 йиллигига) // Сибир тарихий журнали. 2002. Но 1. С. 100-104. — ИСБН 5-88081-320-7
  • Н. М. Ядринцев номидаги мактаб // Томск варағи. Но 122. 1896-йил 11-июн. Томск
  • Фарафонтова Т. Ядринцев [Н. М.] / Т. Фарафонтова. — Омск :[б. ва.], 1902
  • Ядринцев Николай Михайлович //Шимолий Қозоғистон вилояти. Энциклопедия. Олмаота, 2004-йил, 604-бет.
  • Ядринсев, Николай Михайлович / / Броcкҳаус ва Эфрон энциклопедик луғати : 86 тоннада (82 тонна ва 4 та қўшимча). — Санкт-Петербург., 1890-1907.
  • Яновский Н. Н. Ядринцев // Қисқача адабий энсиклопедия . — М.: Сов. Энцикл., 1962-1978. — Т. 9: Аббосзода — Яҳутл. — 1978. — Стб. 801-802.
  • Яновский Н. Н. Н. М. Ядринцев // Адабий Сибир / Комп. Трушкин В.П., Волкова В.Г. — Иркуцк: Вост.-Сиб. китоб. нашриёти, 1986. — С. 124-129.
  • Редаксия журнала. Н. М. Ядринцев † // Дунё тасвири : журнал. — 1894-йил. — Т. 51, 325-сон . — С. 416, 418 .
  • Ядринцев Н. М. Николай Михайлович Ядринцевнинг Г. Н. Потанинга мактублари. Нашр. 1: (1872-йил 20-февралдан 1873-йил 8-апрелгача). — Красноярск, 1918-йил
  • Н. М. Ядринцев тобутда // Сибир кузатувчиси. 6-китоб (июн). Томск. 1903-йил.
  • Ядринсев, Николай Михайлович / / Томск А дан З гача: Шаҳарнинг қисқача энсиклопедияси. / Эд. Доктор ист. Фанлар Н. М. Дмитриэнко . — 1-нашр. — Томск: НТЛ нашриёти, 2004-йил. — ФРОМ. 429-430. — 440 Билан. — 3000 нусха. — ИСБН 5-89503-211-7 .