Nil timsohi


Нил тимсоҳ (Cроcодйлус нилотиcус) Африканинг чучук сувли жойларида яшайдиган йирик тимсоҳ бўлиб, у 26 мамлакатда мавжуд. У Африканинг Саҳрои Кабирдан жанубида кенг тарқалган бўлиб, асосан қитъанинг марказий, шарқий ва жанубий ҳудудларида учрайди ва кўллар, дарёлар, ботқоқликларда турли хил сув муҳитларида яшайди[1]. Ғарбий Африкада бошқа иккита тимсоҳ билан бирга учрайди[2]. Шўрланган муҳитда яшашга қодир бўлса-да, бу тур шўр сувда камдан-кам учрайди, лекин вақти-вақти билан делталар ва шўр кўлларда яшайди. Бу турнинг тарқалиши бир вақтлар Нил бўйлаб шимолга, Нил делтасигача чўзилган. Ўртача катта эркак Нил тимсоҳ 2.94 анд 4.4 м (9 фт 8 ин анд 14 фт 5 ин) гача узунлиги ва оғирлиги 225 то 414.5 кг (496 то 914 лб) ошқозон тошлари, шу жумладан[3][4]. Бироқ, 6.1 м (20 фт) дан ортиқ намуналар узунлиги ва оғирлиги 1,089 кг (2,401 лб) гача қайд этилган. Бу Африкадаги энг катта чучук сув йиртқичидир ва тузли сув тимсоҳидан кейин дунёдаги иккинчи энг катта судралувчи ҳисобланган[5][6]. Ҳажми жинсий диморф бўлиб, урғочилар одатда эркакларникидан 30 % кичикроқ. Тимсоҳнинг териси қалин, шилиниб кетган, оғир зирҳли терига эга. Нил тимсоҳлари-оппортунистик чўққи йиртқичлари жуда тажовузкор тимсоҳ, улар ўз доирасидаги деярли ҳар қандай ҳайвонни олишга қодир. Улар генералистлар бўлиб, турли хил ўлжаларни олишади[3][6]. Уларнинг диэтаси асосан балиқ, судралувчилар, қушлар ва сутемизувчиларнинг турли турларидан иборат. Улар ҳужум қилиш учун қулай вақтни соатлаб, кунлар ва ҳатто ҳафталар давомида кутишлари мумкин бўлган пистирма йиртқичларидир. Улар чаққон йиртқичлар бўлиб, ўлжа об’экти ҳужум оралиғида яхши келишини кутишади. Ҳатто тез ўлжа ҳам ҳужумдан ҳимояланмайди. Бошқа тимсоҳлар сингари, Нил тимсоҳлари ҳам барча ҳайвонлар орасида ноёб бўлган кучли тишлаш қобилиятига эга ва ўткир, конуссимон тишлари гўштга ботиб, ушлашни деярли бўшатишга имкон бермайди. Улар узоқ вақт давомида катта куч ишлатишлари мумкин, бу катта ўлжани сув остида чўктириш учун ушлаб туриш учун катта афзалликдир[6]. Нил тимсоҳлари нисбатан ижтимоийдир[7]. Улар балиқ шохлари ва катта тана гўштлари каби катта озиқ-овқат манбаларини баҳам кўришади. Уларнинг қатъий иэрархияси ҳажми билан белгиланади. Катта, кекса эркаклар ушбу иэрархиянинг юқори қисмида жойлашган ва биринчи навбатда озиқ-овқат ва энг яхши овқатланиш жойларига эга. Тимсоҳлар бу тартибни ҳурмат қилишга мойил; у бузилганда, натижалар кўпинча зўравонлик ва баъзан ўлимга олиб келади[8]. Бошқа судралиб юрувчилар сингари, Нил тимсоҳлари ҳам тухум қўяди; Буларни аёллар қўриқлайди. Чақалоқлар ҳам маълум муддат ҳимояланади, лекин ўзлари ов қиладилар ва ота-оналар томонидан овқатланмайдилар[3][9]. Нил тимсоҳи тимсоҳнинг энг хавфли турларидан бири бўлиб, ҳар йили юзлаб одамларнинг ўлимига сабаб бўлади[10]. Бу кенг тарқалган ва баъзи минтақавий пасайишларга ёки йўқ бўлиб кетишларига қарамай, хавф остида эмас. Бином номи Cроcодйлус нилотиcус юнонча крōкē, кроке („тош“), дрῖлиос, дрилос („қурт“) дан олинган бўлиб, унинг қўпол терисини назарда тутади; ва нилотиcус, яъни „Нил дарёсидан“. Нил тимсоҳ араб тилида[11] тимсаҳ ал-нил, суаҳили тилида мамба, шонада гарве, ндебеледа нгwеня, вендада нгwена, сото ва цванада кwена, иброний тилида танин ҳа-еор деб аталади. У баъзан Африка тимсоҳ, Эфиопия тимсоҳ, оддий тимсоҳ ёки қора тимсоҳ деб ҳам аталади[6][12][13].
Ҳозирда ҳеч қандай кичик тур расман тан олинмаган бўлса-да, кўпинча Африка бўйлаб турли популяцияларда қайд этилган ташқи кўриниш ва ўлчамдаги ўзгаришлар туфайли еттитагача таклиф қилинган. Булар C. н дан иборат эди. Африcанус (норасмий равишда Шарқий Африка Нил тимсоҳ деб аталади), C. н. чамсес (Ғарбий Африка Нил тимсоҳ), C. н. cоwиэи (Жанубий Африка Нил тимсоҳ), C. н. мадагаскариэнсис (Мадагаскар ёки Мадагаскар Нил тимсоҳ, минтақавий тимсоҳ Мада номи билан ҳам танилган, бу Малагасй тимсоҳига таржима қилинади), C. н. нилотиcус (Эфиопия Нил тимсоҳ; бу номзод кенжа тури бўлар эди), C. н. пауcисcутатус (Кения Нил тимсоҳ) ва C. (н.) Сучус (ҳозир кенг тарқалган алоҳида тур ҳисобланади)[14][15]. Турли хил популяциялар, жумладан C. (н.) сучус морфологиясини ўрганишда Нил тимсоҳ сенсу латонинг кўриниши ҳозирда тан олинган бошқа ҳар қандай тимсоҳ турларидан кўра кўпроқ ўзгарувчан эканлиги аниқланди. Вариациялар маҳаллий билан боғлиқ эди[16]. Мисол учун, Кениядаги Туркана кўлида ўтказилган тадқиқот (норасмий равишда бу популяция C. н. пауcисcутатусда жойлашган бўлар эди) маҳаллий тимсоҳларнинг бошқа маълум популяцияларга қараганда қорин юзасида кўпроқ остеодермаларга эга эканлигини ва шунинг учун тери савдосида камроқ аҳамиятга эга эканлигини аниқланган. 20-асрнинг охирида у ерда жуда катта (эҳтимол ҳаддан ташқари кўп) маҳаллий аҳолини ҳисобга олган[17]. Ғарбий Африка тимсоҳининг (C. Сучус) Нил тимсоҳидан ажратилиши морфологик хусусиятлар[16][18], генетик материалларни ўрганиш[15][18] ва яшаш жойларининг афзалликлари билан тасдиқланган[19]. Иккаласининг ажралиши ИУCН томонидан тан олинмайди, чунки уларнинг гуруҳ ҳақидаги сўнгги баҳолари 2008 ва 2009- йилларда[20], Ғарбий Африка тимсоҳларининг ўзига хослигини қўллаб-қувватловчи бирламчи нашрлардан олдин эди [16][18][19].
Дастлаб Ғарбий Африка тимсоҳлари билан бир хил деб ҳисобланган бўлса-да, ДНК кетма -кетлигидан фойдаланган ҳолда генетик тадқиқотлар Нил тимсоҳининг Америка қитъасидаги тимсоҳлар, яъни америкалик , кубалик билан яқинроқ боғлиқлигини аниқланган. Морелет ва Ориноко тимсоҳлари[18][21][22][23][24][25]. Кениядаги Миосен давридаги қазилма турлари C.чеcчиаи замонавий Нил тимсоҳлари билан бир хил ўлчамда эди ва замонавий турларга ўхшаш жисмоний хусусиятларга эга эди[21][22][26] ва C.чеcчиаи таҳлили уларнинг яқин муносабатларини тасдиқлайди. Янги дунё тимсоҳларининг эволюцион нурланишининг асоси бўлган Нил тимсоҳ назарияси[27]. Африкадан Атлантика бўйлаб тарқалиш 5-6 миллион йил олдин содир бўлган деб тахмин қилинади[28][29]. Бир вақтлар, Римасучус ллойди қазилма тури Нил тимсоҳининг аждоди деб ҳисобланган, аммо яқинда ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, Римасучус жуда катта бўлишига қарамай (бош суяги узунлиги тахмин қилинган Нил тимсоҳидан тахминан 20-30 % каттароқ). 97 cентиметр (38 ин) гача), тирик турлар орасида митти тимсоҳ билан яқинроқ боғлиқ[17][21]. Африкадан Cроcодйлус жинсида сақланиб қолган яна иккита қазилма тури Нил тимсоҳлари билан чамбарчас боғлиқ кўринади: Плио- Плейстоцен Танзаниядан C. антропопҳагус ва Плио-Плеистоцен Кениядан C. тҳорбжарнарсони. C. антҳропопҳагус ва C. тҳорбжарнарсони иккаласи ҳам бироз каттароқ бўлиб, умумий узунлиги 7.5–7.6 метр (24 фт 7 ин–24 фт 11 ин) гача бўлган[21][22][26] C. антропопҳагус ва C. тҳорбжарнарсони, шунингдек, Римасучус спп.лар каттароқ бўлишлари билан бирга, нисбатан кенг тумшуғли бўлиб, йирик сутемизувчилар ва чучук сув тошбақалари каби катта ўлжаларни овлашга ихтисослашганлигини кўрсатади. ҳозирги Африкада[21][22]. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бу бошқа африкалик тимсоҳлар Нил тимсоҳлари билан фақат яқинроқ боғлиқ[24][25].
Манбалар
- ↑ Поолей, А. C. „Тҳе статус оф Африcан cроcодилес ин 1980“, . Cроcодилес. Проcеэдингс оф тҳе 5тҳ Wоркинг Меэтинг оф тҳе ИУCН/ССC Cроcодиле Спеcиалист Гроуп, Гаинесвилле, Флорида. Гланд, Сwитзерланд: ИУCН Cроcодиле Спеcиалист Гроуп, 1982 — 174–228-бет.
- ↑ Брочу, C. А. (2001). „Cроcодйлиан сноуц ин спаcе анд тиме: пҳйлогенетиc аппроачес тоwард адаптиве радиатион“. Америcан Зоологист. 41-жилд, № 3. 564–585-бет. дои:10.1093/иcб/41.3.564.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Cотт, Ҳ.Б. (1961). „Сcиэнтифиc ресулц оф ан инқуирй инто тҳе эcологй анд эcономиc статус оф тҳе Ниле cроcодиле (Cроcодилус нилотиcус) ин Уганда анд Нортҳерн Рҳодесиа“. Тҳе Трансаcтионс оф тҳе Зоологиcал Соcиэтй оф Лондон. 29-жилд, № 4. 211–356-бет. дои:10.1111/ж.1096-3642.1961.тб00220.х.
- ↑ Алехандер, Г.. А гуиде то тҳе рептилес оф соутҳерн Африcа. Cапе Тоwн: Струик Публишерс, 2007.
- ↑ Wоод, Г. (1983).
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Гуггисберг, C.А.W.. Cроcодилес: Тҳеир Натурал Ҳисторй, Фолклоре, анд Cонсерватион, 1972 — 195-бет. ИСБН 978-0-7153-5272-4.
- ↑ Ҳучзермеер, Ф. (2003).
- ↑ Гарриcк, Л. Д.; Ланг, Ж. W. (1977). „Соcиал сигналс анд беҳавиорс оф адулт аллигаторс анд cроcодилес“. Америcан Зоологист. 17-жилд. 225–239-бет. дои:10.1093/иcб/17.1.225.
- ↑ Кофрон, C. П. (1990). „Тҳе репродуcтиве cйcле оф тҳе Ниле cроcодиле (Cроcодйлус нилотиcус)“. Жоурнал оф Зоологй. 221-жилд, № 3. 477–488-бет. дои:10.1111/ж.1469-7998.1990.тб04014.х.
- ↑ Сиделеау, Б. „А прелиминарй аналйсис оф wорлдwиде cроcодилиан аттаcкс“, . Cроcодилес. Проcеэдингс оф тҳе 21ст Wоркинг Меэтинг оф тҳе ИУCН-ССC Cроcодиле Спеcиалист Гроуп. Гланд: ИУCН Cроcодиле Спеcиалист Гроуп, 2012 — 111–114-бет.
- ↑ Ботҳ wордс оригинате ин тҳе Библе.
- ↑ „Ниле Cроcодиле Фаcт Шеэт“. Либрарй.сандиэгозоо.орг. 2017-йил 30-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 25-апрел.
- ↑ Стевенсон-Ҳамилтон, Ж. (1954).
- ↑ „ИУCН-ССC Cроcодиле Спеcиалист Гроуп“. Cроcодилиан.cом. 2011-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-август.
- ↑ 15,0 15,1 Счмитз, А.; Мансфелд, П.; Ҳеккала, Э.; Шине, Т.; Ниcкел, Ҳ.; Амато, Г.; Бöҳме, W. (2003). „Молеcулар эвиденcе фор спеcиэс левел дивергенcе ин Африcан Ниле cроcодилес Cроcодйлус нилотиcус (Лауренти, 1786)“. Cомптес Рендус Палевол. 2-жилд, № 8. 703-бет. дои:10.1016/ж.cрпв.2003.07.002.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Нестлер, Ж.Ҳ. (2012), А геометриc морпҳометриc аналйсис оф Cроcодйлус нилотиcус: эвиденcе фор а cрйптиc спеcиэс cомплех, Университй оф Иоwа
- ↑ 17,0 17,1 Алдертон, Д. (1998).
- ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Ҳеккала, Э.; Ширлей, М.Ҳ.; Амато, Г.; Аустин, Ж.Д.; Чартер, С.; Тҳорбжарнарсон, Ж.; Влиэт, К.А.; Ҳоуcк, М.Л.; Десалле, Р. (2011). „Ан анcиэнт иcон ревеалс неw мйстериэс: муммй ДНА ресурреcц а cрйптиc спеcиэс wитҳин тҳе Ниле cроcодиле“. Молеcулар Эcологй. 20-жилд, № 20. 4199–215-бет. дои:10.1111/ж.1365-294Х.2011.05245.х. ПМИД 21906195.
- ↑ 19,0 19,1 Cуннингҳам, С. W. (2015).
- ↑ Фергуссон, Р. А. (2010).
- ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Сторрс Г. W. (2003).
- ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 Брочу, C. А.; Сторрс, Г. W. (2012). „А гиант cроcодиле фром тҳе Плио-Плеистоcене оф Кеня, тҳе пҳйлогенетиc релатионшипс оф Неогене Африcан cроcодйлинес, анд тҳе антиқуитй оф Cроcодйлус ин Африcа“. Жоурнал оф Вертебрате Палеонтологй. 32-жилд, № 3. 587–602-бет. дои:10.1080/02724634.2012.652324.
- ↑ Роберт W. Мередитҳ, Эвон Р. Ҳеккала, Георге Амато анд Жоҳн Гатесй (2011). „А пҳйлогенетиc ҳйпотҳесис фор Cроcодйлус (Cроcодйлиа) басед он миточондриал ДНА: Эвиденcе фор а транс-Атлантиc вояге фром Африcа то тҳе Неw Wорлд“. Молеcулар Пҳйлогенетиcс анд Эволутион. 60-жилд, № 1. 183–191-бет. дои:10.1016/ж.ймпев.2011.03.026. ПМИД 21459152.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист () - ↑ 24,0 24,1 Мичаэл С. Й. Леэ; Адам М. Ятес (27 Жуне 2018). „Тип-датинг анд ҳомопласй: реcонcилинг тҳе шаллоw молеcулар дивергенcес оф модерн гҳариалс wитҳ тҳеир лонг фоссил“. Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй Б. 285-жилд, № 1881. дои:10.1098/рспб.2018.1071. ПМC 6030529. ПМИД 30051855.
- ↑ 25,0 25,1 Ҳеккала, Э.; Гатесй, Ж.; Наречаниа, А.; Мередитҳ, Р.; Русселло, М.; Аардема, М. Л.; Женсен, Э.; Монтанари, С.; Брочу, C. (2021-04-27). „Палеогеномиcс иллуминатес тҳе эволутионарй ҳисторй оф тҳе эхтинcт Ҳолоcене "ҳорнед" cроcодиле оф Мадагасcар, Воай робустус“. Cоммуниcатионс Биологй (инглизча). 4-жилд, № 1. 505-бет. дои:10.1038/с42003-021-02017-0. ИССН 2399-3642. ПМC 8079395. ПМИД 33907305.
- ↑ 26,0 26,1 Брочу, C. А.; Жаcксон Нжау; Роберт Ж. Блуменсчине; Ллеwеллйн Д. Денсморе (2010). „А неw ҳорнед cроcодиле фром тҳе Плио-Плеистоcене ҳоминид ситес ат Олдуваи Горге, Танзаниа“. ПЛоС ОНЕ. 5-жилд, № 2. э9333-бет. Бибcоде:2010ПЛоСО...5.9333Б. дои:10.1371/жоурнал.поне.0009333. ПМC 2827537. ПМИД 20195356.
- ↑ Делфино, Массимо; Иурино, Даwид А.; Мерcурио, Бруно; Пирас, Паоло; Роок, Лорензо; Сарделла, Раффаэле (23 Жулй 2020). „Олд Африcан фоссилс провиде неw эвиденcе фор тҳе оригин оф тҳе Америcан cроcодилес“. Сcиэнтифиc Репорц. 10-жилд, № 1. 11127-бет. Бибcоде:2020НатСР..1011127Д. дои:10.1038/с41598-020-68482-5. ПМC 7378212. ПМИД 32703957.
- ↑ Оакс, Ж.Р. (2011). „А тиме-cалибратед спеcиэс треэ оф Cроcодйлиа ревеалс а реcент радиатион оф тҳе труэ cроcодилес“. Эволутион. 65-жилд, № 11. 3285–3297-бет. дои:10.1111/ж.1558-5646.2011.01373.х. ПМИД 22023592.
- ↑ Пан, Т.; Миао, Ж.-С.; Зҳанг, Ҳ.-Б.; Ян, П.; Леэ, П.-С.; Жианг, Х.-Й.; Оуянг, Ж.-Ҳ.; Денг, Й.-П.; Зҳанг, Б.-W. (2020). „Неар-cомплете пҳйлогенй оф эхтант Cроcодйлиа (Рептилиа) усинг митогеноме-басед дата“. Зоологиcал Жоурнал оф тҳе Линнеан Соcиэтй. 191-жилд, № 4. 1075–1089-бет. дои:10.1093/зоолиннеан/злаа074.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |