Ninachi va chumoli
"Ниначи ва чумоли" — И. А. Криловнинг афсонаси; 1808-йил май ойидан кечиктирмай ёзилган ва ўша йили биринчи марта „Драмачически весник“ журналида нашр этилган; Криловнинг тўпланган асарларида эртакларнинг иккинчи китобига киритилган.
Сюжети
Яна бир эртак „ Муравей и сикада“ деб номланган Эзоп тўпламининг эски нашрининг баъзи қўлёзмаларида, кичик нашрида, шунингдек, Византия мактаблари тўпламларида учрайди. Унда қишда cиcада ёрдам учун чумолига мурожаат қилади. Чумоли, цикада ёзда нима қилди ва нима учун қиш учун ўзи учун озиқ-овқат йиғмади деган саволга, cиcада ёз бўйи қўшиқ куйлаган ва ўткинчиларни хурсанд қилган деб жавоб беради. — Хўш, қишда рақсга тушинг, — чумоли баланд кулиб жавоб берди. Масал ахлоқий сўзлар билан тугайди: „энг муҳими, кунлик овқат ҳақида ғамхўрлик қилиш, ўйин-кулги ва байрамларга вақт сарфламаслик“. Чумолининг қишда рақсга тушишни истеҳзоли таклифи билан „Чумоли ва Cиcада“ сюжети унинг ёзда қандай қўшиқ куйлагани ҳақидаги ҳикоясига жавобан цикадага қаратилган ва турли фабулистлар томонидан қайта-қайта такрорланган классикага айланган. қадимий ва янги давр[1] .
Сюжет тарихи
От античних времён до нас дошли две басни Эзопа со схожим сюжетом. В первой из них, под названиэм „Муравей и жук“, рассказиваэця, как навозний жук скарабей посочувствовал летом муравю, трудившемуся даже в то время, когда другиэ животниэ отдихают. Но, когда пришла зима, жук оказался винужденним просит у муравя корму, и в этот раз уже эму самому пришлос вислушат от муравя нравоучениэ: „Эх, жук, каби ти тогда работал, не пришлос би тебе тепер сидет без корму“.
Яна бир эртак " Муравей и цикада[эн] " деб номланган Эзоп тўпламининг эски нашрининг баъзи қўлёзмаларида, кичик нашрида, шунингдек, Византия мактаблари тўпламларида учрайди. Унда қишда cиcада ёрдам учун чумолига мурожаат қилади. Чумоли, цикада ёзда нима қилди ва нима учун қиш учун ўзи учун озиқ-овқат йиғмади деган саволга, cиcада ёз бўйи қўшиқ куйлаган ва ўткинчиларни хурсанд қилган деб жавоб беради. — Хўш, қишда рақсга тушинг, — чумоли баланд кулиб жавоб берди. Масал ахлоқий сўзлар билан тугайди: „энг муҳими, кунлик овқат ҳақида ғамхўрлик қилиш, ўйин-кулги ва байрамларга вақт сарфламаслик“. Чумолининг қишда рақсга тушишни истеҳзоли таклифи билан „Чумоли ва Cиcада“ сюжети унинг ёзда қандай қўшиқ куйлагани ҳақидаги ҳикоясига жавобан цикадага қаратилган ва турли фабулистлар томонидан қайта-қайта такрорланган классикага айланган. қадимий ва янги давр[1] .
" Ромулус " тўпламида лотин тилида қайта ҳикоя қилинганига кўра, „чумоли ва сикада“ Федр эртаки маълум бўлиб, унинг сюжети Эзоп тўпламларидаги эртакдан унчалик фарқ қилмайди ва кўпинча[2] номи билан нашр этилади.[2] . Сюжетнинг бизгача етиб келган илк шеърий тараққиёти Бабриянинг[3] „Чумоли ва Сикада“ эртагидир. Қадимги Айсор эртаги „Чумоли ва чигиртка“[4] сюжети Эзопга ўхшашдир.
17-асрда Франсияда Жан де Ла Фонтен " Сисада ва чумоли " эртаки учун Эзоп сюжетидан фойдаланган (франсузча: Ла Cигале эт ла Фоурми), бу унинг эртак китобларининг биринчисини очди. Франсуз тилида „ла cигале“ сўзи ҳам, „ла фоурми“ сўзи ҳам аёлга хосдир, шунинг учун Ла Фонтейн эртагидаги иккала персонаж ҳам ўқувчи томонидан аёл сифатида қабул қилинади. Франсуз муаллифи эртакларининг яна бир жиҳати шундаки, очликдан қотиб қолган чумоли чумоли олдидаги қарзни фоиз билан қайтаришга ваъда беради. Аммо чумоли хоним қарз беришни ёқтирмасди, буни Лафонтен уни камчилик деб атайди[5] .
Эзоп эртакларининг рус тилига насрий таржималари 17-аср бошидан маълум бўлган[6] . 18-асрда Россияда бир қатор муаллифлар томонидан Лафонтен эртакларининг бепул шеърий таржималари нашр этилди. Уларнинг деярли барчасида чумоли билан бирга эртакнинг иккинчи қаҳрамони ниначи эди. Бу қисман 18-аср — 19-аср бошларидаги сўзлашув рус тилида „ниначи“ сўзи турли ҳашаротлар учун умумий ном бўлиб хизмат қилганлиги билан боғлиқ: ниначи ҳам, чигиртка ҳам шундай номланган, қисман эса сўзнинг уйғунлиги билан. „Чирп“ сўзи билан „ниначи“: рус тилида 18-аср адабиётида ниначини чийиллаши, „қўшиқ айтадиган“ ҳашарот сифатида тасвирлаш анъанаси ривожланган[7] . Ушбу туркумдаги биринчи масал А. П. Сумарокова " Ниначи ", унда ниначининг бошига тушган офатлар тавсифи муҳим ўринни эгаллайди.
И. И. Хемницернинг " Ниначи " эртагининг ўзига хос хусусияти — бу бахтли якун: педагогик сабабларга кўра, чумоли аввалига ниначини ҳайдаб чиқаради, лекин кейин раҳм-шафқат туфайли унга нон билан ёрдам беради. Номаълум муаллиф томонидан 1793 йил феврал ойида „Салқин соатлар“ алманахида нашр этилган " Чумоли ва ниначи " эртаки аслида Хемницер эртагини қайта ишланган. Сюжетга шунингдек, Ю. ЛЕКИН. Нелединский-Мелецкий (" Ниначи " эртаги) ва В. ЛЕКИН. Озеров (" Чигиртка " эртаки), эртакларида чумолининг қораланиши яққол кўриниб туради, бу зодагонларнинг буржуазияга нисбатан салбий муносабатини акс эттиради[8][9] .
Лев Успенский „Сўзлар ҳақида сўз“ китобида[10] Лафонтейннинг Криловнинг шеърини таржима қилиш қийинлиги билан боғлиқ эртакнинг ғалати томонларини тасвирлайди.
Қизиқ фактлар
"Ниначи ва чумоли" эртаги тўрт оёқли трохаикада ёзилган, қолган барча эртаклари эса И. ЛЕКИН. Крилова эркин иамбик тилида ёзилган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Басни Эзопа. / Пер., ст. и комм. М. Л. Гаспарова. — М.: Наука, 1968. — С. 286.
- ↑ 2,0 2,1 Федр, Бабрий. Басни. — М.: Изд-во АН СССР. — 1962. — С. 86.
- ↑ Федр, Бабрий. Басни. — М.: Изд-во АН СССР. — 1962. — С. 147—148.
- ↑ Истребител колючек. Сказки, легенди и притчи современних ассирийсев. — М.: Наука, 1974.
- ↑ Желвис В. И. „Стрекоза и Муравей“ как предмет културологического анализа. // Вопроси психолингвистики. — 2006. — № 3.
- ↑ Тарковский, Р. Б., Тарковская, Л. Р. Эзоп на Руси, век ХВИИ : Исследования, тексти, комментарии. — СПб., 2005.
- ↑ Успенский, Ф. Б. Ҳабент суа фата либеллуаэ. К истории русских литературних насекомих. // Вестник ПСТГУ. ИИИ: Филология. — 2008. — В. 2 (12). — С. 60—80.
- ↑ Фомичёв, С. А. Последний русский баснописес. // ХВИИИ век : сборник — В. 20. — СПб.: Наука, 1996.
- ↑ Эткинд, Е. Г. Две стрекози и два муравя. / Проза о стихах. — М.: Знаниэ, 2001.
- ↑ Успенский Л. В. „Слово о словах“, Глава 7 „Поступ веков“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-10-19 санасида архивланган)