Ziyosfera

Niyoziy Misriy

Ниёзий Мисрий (1618-йил 9-март, Малатя – 1694-йил 16-март, Лимни) – Нийâзия ёки Мисрия деб аталувчи, дарвешларнинг Халватия тариқати тармоғининг ҳомийси, сўфий мутасаввиф ва шоир бўлган. У турли манбаларда Нийâзîй Мıсрîй, Мıсрîй Нıйâзîй, Шайх Мıсрîй ҳамда Меҳмед üл-Мıсрîй номлари билан ҳам тилга олинади[1].

У бир қанча илоҳий-ирфоний шеърлар муаллифи бўлиб, Туркияда ҳозиргача сақланиб келаётган Юнус Эмре каби аввалги турк тасаввуфий шеърларига ёзган шарҳлари билан ҳам танилган.

Ҳаёти

Ниёзий Мисрийнинг асл исми Меҳмед бўлиб, у 1618-йил 9-март куни ҳозирги номи Сўғанли бўлган Аспози қишлоғида, Малатяда туғилган[2]. Отаси Соганжизода Али Чалабий ан-Нақшбандия бўлиб, номидан ҳам кўриниб турибдики, у Нақшбандия тариқатига мансуб эди. Шунинг учун Ниёзий Мисрий сўфий муҳитида туғилиб, шу муҳитда вояга етган[3]. Нийâзîй ва Мıсрîй унинг тахаллуслари ҳисобланади. Мıсрîй тахаллуси эса у Мисрда таълим олгани муносабати билан берилган[4]. У турли мадрасаларда таҳсил олиб, тасаввуф ҳақидаги билимларини турли жойларда чуқурлаштирган. 1655-йилда у халватий шайхи Синон-ı Üммîдан халифаликни олиб, иршодга (руҳий етакчиликка) ижозат олади[5].

Ниёзий Мисрий 1694-йилда чоршанба куни тонгда Усмонли султони томонидан сургун қилинган Лемнос оролида вафот этади[6], ва шу оролда ўз мақбарасига дафн қилинади. У турк ва араб тилларида, назм ва наср шаклида ёзилган ўндан ортиқ асар муаллифидир.

Таълимоти

Ниёзий Мисрий машҳур сўфий Ибн Арабийнинг – тасаввуфдаги Ваҳдат ул-вужуд (Борлиқ ягоналиги) мактаби асосчисининг қарашларини қабул қилган[7], бироқ бу мавзуда изчил, тизимли бир асар ёзмаган. Шунга қарамай, у бу қарашни насрий ва шеърий асарларида чуқур тарзда қайта ишлаган. Унинг фикрича, оламдаги барча нарсалар Худонинг сифатларининг аксидир. Ниёзий Мисрийнинг айрим қарашлари ҳам уламо, ҳам баъзи сўфий доиралар вакилларининг эътирозига сабаб бўлган. Танқидга учраган қарашларидан бири – нубувват (пайғамбарлик) Муҳаммад пайғамбардан кейин ҳам давом этгани ҳақидаги фикридир. Мисрий Муҳаммаднинг икки набираси Ҳасан ва Ҳусайнни пайғамбарлар сифатида кўради[8].

Шеърлари

Ниёзий Мисрий тасаввуфий мажлисларда илоҳий сифатида басталанган ва куйланган шеърлари билан ҳам машҳур шоир ҳисобланади. Юнус Эмре сингари Ниёзий Мисрий ҳам нозик, чуқур тасаввуфий ҳақиқатларни жуда содда тилда ифода эта олган[9].

Асарлари

Туркча

  • Дīвон
  • Туҳфетü’л-ушшоқ
  • Сüлеймание кутубхонаси, Рашид Эфенди 1218 рақамли мажмуаси
  • Мажмуа-и Калимāт-и Қудсийя
  • Рисола фи’т-тасаввуф
  • Рисола-и Даврийя
  • Таъбīрāту’л-вāқи‘āт
  • Рисола-и Даврийя
  • Рисола-и Ас’ила ва Ажвиба-и Мутасаввуфона
  • Рисола-и Эшрāту’с-Сā‘ат
  • Таъбīрномаи
  • Рисола-и Ҳасанейн
  • Рисола-и Ҳизрийя
  • Рисола-и Аршийя
  • Ваҳдатнома
  • Рисола-и Иода
  • Рисола-и Нуқта
  • ‘Ақīдату’л-Мıсрî
  • Рисола фī Даврāн-ı София
  • Атвор-и Саб‘а
  • Шарҳ-и Асмā-и Ҳуснā
  • Шарҳ-и Нутқ-и Юнус Эмре

Арабча

  • Мавā’иду’л-ирфāн
  • Давра-и ‘Аршийя
  • Тасбīҳ-и Қасīда-и Бüр’э (Бüрде)
  • Тафсīр-и Фāтиḥату’л-Китāб
  • Мажолис

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Ҳеатҳ W. Лоwрй, Ҳисториcал Вестигес оф Нийâзî Мисрî’с пресенcе он тҳе Исланд оф Лимнос/Ниязи Мисри’нин Лимни Адасıнда Булунан Тариҳи İзлери (билингуал эдитион), трнс. Кıванç Танрıяр, Истанбул:Богазиcи Университй Пресс, 2011, п.5
  2. ↑ Мустафа Аşкар, „Нийâзî-и Мıсрî“ ин İслам Ансиклопедиси, 2007, Вол.33, п.166
  3. ↑ Мустафа Аşкан, Ниязи Мıсри ве Тасаввуф Анлайışı, Анкара:Кüлтüр Баканлığı, 1998, п.62
  4. ↑ Мустафа Аşкан, Ниязи Мıсри ве Тасаввуф Анлайışı, Анкара:Кüлтüр Баканлığı, 1998, п.61 ИСБН 975-17-1950-Х
  5. ↑ Мıсри Ниязи Диванı Şэрҳи, Язан: Сеййид Муҳаммед Нур, Ҳаз.: М. С. Билгинер
  6. ↑ Мустафа Аşкар, „Нийâзî-и Мıсрî“ ин İслам Ансиклопедиси, 2007, Вол.33, п.167
  7. ↑ Экрем Демирли, Ниязи Мисри-Тасаввуфи Гöрüşлери, İслам Ансиклопедиси, 2007, Вол.33.,п.169
  8. ↑ Мустафа Аşкар, Меҳмед Ниязи Мıсри эл-Малати, Ҳаятı, Эсерлери ве Тасаввуф Анлайışı, (ПҳД.Тҳесис) Анкара, 1997, п.208-210
  9. ↑ „Туркиш литературе - Неw Оттоман, 1839-1918 | Британниcа“. www.британниcа.cом.

Адабиётлар

  • Ҳеатҳ W. Лоwрй, Ҳисториcал Вестигес оф Нийâзî Мисрî'с Пресенcе он тҳе Исланд оф Лимнос / Ниязи Мисри’нин Лимни Адасıнда Булунан Тариҳи İзлери (икки тилли нашр), тарж. Киванч Танрияр, Истанбул: Богазичи Университй Пресс, 2011.ИСБН 978-605-5461-03-4
  • Паул Балланфат, „Нийâзî Мисрî: л’Éгйпте, статион мйстиқуэ поур ун соуфи турc ду ХВИИэ сиècле“, Ле соуфисме à л’éпоқуэ оттомане, Cаҳиэрс дес Анналес исламологиқуэс 29 (Қоҳира, 2010), 252–253-бетлар.
  • Мустафа Ашкан, Ниязи Мıсри ве Тасаввуф Анлайışı [Ниязи Мисри анд Ҳис Суфи Перспеcтиве], Анкара: Кüлтüр Баканлığı, 1998.ИСБН 975-17-1950-Х
  • Ниязи Мıсри, Ниязи Мисри: Лифе & Поэмс, тарж. Паул Смитҳ, Интродуcтион то Суфи Поэц Сериэс (қоғоз муқова), 2020 ИСБН 979-8636736141
  • Ниязи Мисри, Беş Рисале (Беш рисола), Огузҳан Донмез (тарж. ва нашрга тай.), БüйüенАй Яйıнларı, 2022 ИСБН 9786257608794
  • Кенан Эрдоған: Ниязî-и Мıсрî: Ҳаятı, Эдебî Киşилиğи, Эсерлери ве Диванı [Ниязî-и Мıсрî: Унинг ҳаёти, адабий шахсияти, асарлари ва девони], Анкара (Акçаğ Басıм Яйıм Пазарлама А.Ş.), 1998. ИСБН 9789753382311
  • Дерин Терзиўғлу: Суфи анд тҳе Диссидент ин тҳе Оттоман Эмпире: Ниязи-и Мıсри (1618–1694). Гарвард университети (нашр этилмаган ПҳД диссертацияси), 1999.
  • Мустафа Кара: "Шамсаддин Мıсрîнинг Лимни сафарлари, " Бурса Араşтıрмаларı, № 29. Бурса, 2010. 12–17-бетлар.
  • Мустафа Татcı: Лимни’де Сüргüн Бир Велî: Нийâзî Мıсрî’нин Ҳâтıрларı, [Лемносда сургундаги бир валий: Ниёзий Мисрийнинг хотиралари], Истанбул (Ҳ Яйıнларı), 2010-йил март. ИСБН 9786059559171
  • Мустафа Кара ва Юсуф Кабакçı (тузувчилар ва муҳаррирлар): Ниязи-и Мıсри’нин İзинде Бир Öмüр Сеяҳат, [Ниязи-и Мисри изидан умрбоқий саёҳат], Истанбул (Дергаҳ), 2010-йил ноябрИСБН 6257005876
  • Стивен Ҳиртенстайн – Ибн Арабийдан Ниёзий Мисрийгача

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Niyoziy_Misriy" dan olindi