Nogironlik
Ногиронлик, инвалидлик — касаллик, шикастланиш, майиб-мажруҳлик, бахциз ҳодисалар туфайли бутунлай ёки маълум муддат меҳнат қобилиятини йўқотиш. Жисмоний ёки ақлий нуқсонлари борлиги сабабли ижтимоий ёрдам ва ҳимояга муҳтож шахс ногирон ҳисобланади. Ўзбекистонда Ногиронлик Тиббий меҳнат экспертиза комиссияси (ТМЕК) томонидан белгиланади. Ногиронлик меҳнат қобилиятини йўқотиш даражасига қараб 3 гуруҳга бўлиниб, вақтинча (6-12 ой) ёки муддациз қилиб тайинланади. 1-гуруҳ ногиронлигига меҳнат қобилиятини бутунлай йўқотган ва бошқанинг доимий парвариши, ёрдами, назоратига муҳтож бўлган шахслар; 2-гуруҳ ногиронига меҳнат қобилиятини бутунлай йўқотган, лекин бошқаларнинг доимий парваришига муҳтож бўлмаган, шунингдек, меҳнат туридан қатъий назар, унда узоқ муддат ишлай олмайдиган шахслар; 3-гуруҳ ногиронлигига меҳнат қобилияти сезиларли даражада пасайган шахслар киради. Ногиронлар давлат нафақаси билан таъминланади, зарур бўлганда даволанади, уларга протезлар берилади, ишга, махсус мактабларга жойлаштириш учун шароит яратилади. Ногиронларни тиббий, ижтимоий ва касбий реабилитация қилиш орқали фаол ҳаётга, меҳнатга жалб қилиш долзарб масала ҳисобланади.
ЎзР қонунчилигида Н.нинг қуйидаги сабаблари назарда тутилади: умумий касалликлар (иш билан боғлиқ бўлмаган) оқибатидаги ногиронлик; турмушдаги бахциз ҳодисалар натижасида шикастланиш оқибатида юз берган ногиронлик; ишлаб чиқаришдаги жароҳатлар ва касб касаллигига дучор бўлиш натижасидаги ногиронлик; касб касаллигига чалиниш туфайли юз берган ногиронлик; Ўзбекистонни ҳимоя қилиш ёки бошқача тарзда ҳарбий бурчни бажариш пайтида рўй берган Ногиронлик; ҳарбий бурчни бажариш билан боғлиқ бўлмаган ҳарбий хизматни ўташ давридаги Ногиронлик. Бу борадаги тартиб-қоидалар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1994-йил 24-ноябрдаги 317-сон қарори билан тасдиқланган "Тиббий-меҳнат экспертиза комиссиялари тўғрисида низом"да кўрсатиб ўтилган.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси 1995-йил 11-ноябрда "ЎзРнинг ногиронларни реабилитация қилиш борасидаги чора-тадбирлари Давлат дастури тўғрисида" қарор қабул қилди. Мазкур қарорнинг ижроси ногиронларни реабилитация қилиш марказлари системаси (Ногиронларни тиббий-ижтимоий ва касб бўйича реабилитация қилиш миллий маркази, Таянч-ҳаракат системаси касалликларида ногиронлар реабилитация маркази ва 10 та умумий типдаги ҳудудий реабилитация марказлари) ташкил этилди. Булар жойлардаги ТМЕКлар билан ҳамкорликда ногиронларни тиббий-ижтимоий реабилитация қилиш чора-тадбирларини амалга оширади[1][2][3].
Ногиронлик тили
Ногиронлар тили доимий равишда о'згариб бормоқда, бу ҳурмат, аниқлик ва ҳамжамиятни о'з ичига олиши учун мо'лжалланган. Муайянликни муҳокама қилишда ишлатиладиган ба'зи тиллар қуйидагилар: Инсон биринчи тил: Бу инсоннинг ногиронлигини эмас, балки уни биринчи о'ринга қо'яди. Масалан, "муомалага путур етказган шахс" эмас, балки "муомала ва ма'лумотга путур берилган шахс" 1. Инсон биринчи тил: Бу инсоннинг ногиронлигини эмас, балки уни биринчи о'ринга қо'яди. Масалан, "муомалага путур етказган шахс" эмас, балки "муомала ва ма'лумотга путур берилган шахс". 2. Кимлик-биринчи тил: Ба'зи шахслар ва жамиятлар о'з ногиронлиги билан о'з кимлигини белгилашни афзал ко'ришади. Масалан, "муаммога эга бўлган шахс" о'рнига "муаммаллик бўлган киши". 3. Нафақат тил: Нафақат со'зларни қо'ллаш ногирон ёки одамни та'кидлашдан қочади. Масалан, "ко'мирлар арқаси фойдаланувчиси" эмас, балки "ко'кракли арқасига чекланган". 4. Яхши тил: Бу қобилиятларга эмас, чекловларга э'тибор қаратади. Масалан, "муомалага эга бўлган шахс" эмас, "фарқли қобилиятли шахс". Муаммога оид тилни тан олишни тан олиш бир-бир киши ва жамият орасида фарқ қилиши мумкинлигини эслаш муҳимдир. Ҳурматли мулоқотда о'рганаётган одамнинг ёки гуруҳнинг хоҳишига мос келадиган тилни о'рганиш ва ишлатиш о'з ичига олади.
Тарихи
Муваффақиятнинг замонавий тушунчалари г'арбда илмий ма'рифат даврида пайдо бўлган тушунчалардан келиб чиқади; ма'рифланишдан олдин жисмоний фарқларга бошқача ко'риниш орқали қаралган.Тарихдан олдинги даврда ногиронларга г'амхо'рлик қилган инсонлар борлиги ҳақида далиллар бор. Wиндовер археологик сайти, бу исканжлардан бири 15 ёшга то'лган эркак бо'либ, у спина бифида касаллигига чалинган. Бу ҳолат, эҳтимол, белдан пастки паралйсис бўлган о'г'илнинг овчи-то'пловчи жамоасида парвариш қилинишини англатарди. Ногиронлик Худонинг жазосини олиш учун қо'лланилмаган ва шунинг учун ногиронлар о'з ногиронлиги учун ё'қ қилинмаган ва камситилмаган. Аксариятлари Месопотамия жамиятининг турли даражаларида ишлаган, шу жумладан, диний ма'бадда худонинг хизматчилари сифатида ишлаган. Қадимги Миср одамларда асбоблар тез-тез ишлатилган. Уларнинг умумий фойдаланишида ногиронлик билан қариялар юришга ёрдам беришлари мумкин эди. Қадимги Грецияда мобилитй нуқсонлари билан бог'лиқ шахслар ма'бадлар ва шифохоналарга киришларига имкон берадиган қоидалар қабул қилинди. Хусусан, милодий 370 йилгача кенгроқ ҳудуддаги энг муҳим шифо манбаи бўлган Эпидаурдаги Асcлепиус манбаига камида 11 та доимий тош рампалари кирган ва улар ҳаракациз ташриф буюрувчиларга то'ққизта турли иншоотга кириш имкониятини берган; мо'лжалланганлар қадимги Грецияда камчиликларга эга бўлганлар тан олиниши ва парвариш қилинишига далиллар бор. Аслида, қадимги юнонлар ногиронларга ко'ра ко'проқ кучли одамлардан фарқ қилишмаган, чунки уларнинг ёзувларида уларни тасвирлайдиган со'злар жуда нома'лум. Муайян ногирон одам жамиятга ҳисса қо'шиши мумкин бўлганида, юнонлар уларни то'хтатишарди. О'рта асрлар жинлар ақлсизлик ва бошқа ҳолатларни келтириб чиқаради деб о'йлашарди. Улар табиий тартибнинг бир қисми деб ҳисобланган, айниқса, қора о'лим даврида ва оқибатида, бу бутун аҳолини шикастлантирди. Эрта замонавий давр жисмоний ва онгли фарқларнинг биологик сабабларини излашга о'згаришлар юз берди, шунингдек, тоифаларни белгилашда катта қизиқиш уйг'отилди: масалан, Амброисе Паре о'н олтинчи асрда "мустирлар", "ажалотлар" ва "ко'пчиликни шикастлантириб қо'йганлар" ҳақида ёзган. Европа ма'рифатининг сабабдан келиб чиқадиган билимларга ва табиий фаннинг инсоният тараққиёти учун аҳамиятига эга бо'лишга қаратган та'кидлаши инсонларни кузатган ва то'г'рилаб олган институтлар ва ма'лумот тизимларининг туг'илишига ёрдам берди; улардан бири ногиронлик ҳақидаги бугунги тушунчаларнинг ривожланишига муҳим аҳамият касб этганлар бошпаналар, клиникалар ва қамоқхоналар эди.
Манбалар
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |