Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Non mevasi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Нон меваси
лмий таснифлаш
Ўсимлик
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Росидс
Росалес
Тутдошлар
Артоcарпус
А. алтилис
Бинар номи
Артоcарпус алтилис

Синонимлар
  • Артоcарпус алтилис вар. нон-семиниферус (Дусс) Фоурнет)
  • Артоcарпус алтилис вар. семиниферус (Дусс) Фоурнет
  • Артоcарпус cоммунис Ж.Р.Форст. & Г.Форст.
  • Артоcарпус инcисифолиус Стокес [Иллегитимате]
  • Артоcарпус инcисус (Тҳунб.) Л.ф.
  • Артоcарпус инcисус вар. нон-семиниферус Дусс
  • Артоcарпус инcисус вар. семиниферус Дусс
  • Артоcарпус лаэвис Ҳасск.
  • Артоcарпус папуанус Диэлс [Иллегитимате]
  • Артоcарпус рима Бланcо
  • Радермачиа инcиса Тҳунб. [Унплаcед]
  • Саccус лаэвис Кунтзе
  • Ситодиум алтиле Паркинсон эх Ф.А.Зорн [1]

Нон меваси (Артоcарпус алтилис)—тутдошлар оиласига мансуб гулли дарахт тури (Мораcеаэ)[2][3] Янги Гвинея, Малуку ороллари ва Филиппиндан келиб чиққан Артоcарпус cаманси нинг хонакилаштирилган авлоди. Дастлаб у Океанияда тарқалган. Мустамлака даврида дунёнинг бошқа тропик минтақаларига тарқалди[4][5]. Инглиз ва франсуз сайёҳлари ХВИИИ аср охирида Кариб денгизи оролларига бир нечта уруғсиз нон мевасининг навларини олиб келдилар. Бугунги кунда у Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиё, Тинч океани, Кариб денгизи, Марказий Америка ва Африканинг 90 га яқин мамлакатларида этиштирилади[6]. Унинг номи тузилиши янги пиширилган нонга ўхшаш ва картошка таъмига эга бўлган меваларидан олинган[6][7].

Дарахтлар тропик минтақаларда, жумладан, Марказий Американинг пасттекисликларида, Жанубий Американинг шимолида ва Кариб денгизида кенг тарқалган[5][6]. Кўпгина маданиятларда асосий озиқ -овқат бўлиб хизмат қиладиган мевалардан ташқари, драхтнинг енгил ва мустаҳкам ёғочлари устунлар, кемалар ва уйлар учун ишлатилган.

Нон меваси Янги Гвинея, Малуку ороллари ва Филиппиндаги Артоcарпус cаманси (нон ёки уруғли нон меваси), Филиппиндаги Артоcарпус бланcои (типоло ёки антиполо) ва Микронезиядаги Артоcарпус марианненсис (дугдуг) билан чамбарчас боғлиқ[8].

Тавсиф

Нон меваси дарахтларининг бўйи 26 метрга етади[5]. Барглари катта ва қалин. Дарахтнинг барча қисмлари латекс ҳосил қилади[5], бу қайиқни ясаш учун фойдалидир[7].

Дарахтлар бир жинсли бўлиб, бир дарахтда эркак ва урғочи гуллар ўсади. Аввал эркак гуллар, кейин эса урғочи гуллар пайдо бўлади. Иккинчиси фақат уч кундан кейин чангланишга қодир бўлади. Чангланиш асосан мева кўршапалаклар томонидан амалга оширилади, аммо маданий навлар чангламасдан мева беради[7]. Сохта мева юзасида олти бурчакли дисклар шаклида кўринадиган 1500 дан 2000 гача гулдан ҳосил бўлади.

Нон меваси энг юқори маҳсулдор озиқ-овқат ўсимликларидан бири бўлиб, бир дарахт мавсумда 200 тагача ёки ундан кўп мева беради. Тинч океанининг жанубида дарахтлар йилига 50 дан 150 гача мева беради, мевалар одатда юмалоқ, тасвирлар ёки чўзинчоқ – оғирлиги 0,25–6 кг[6]. Ҳосилдорлик нам ва қуруқ жойларда фарқ қилади[5]. Тухумсимон меванинг юзаси қўпол бўлиб, ҳар бир мева кўплаб катакларга бўлинади. Кўпгина танлаб олинган навлар уруғсиз меваларга эга[7]. Нон меваси одатда илдиз куртаклари ёрдамида кўпайтирилади[6].

Нон меваси нон ёнғоғи билан чамбарчас боғлиқ[6]. Ташқи кўринишига кўра, у ўзининг бир туркумдаги қариндоши — жакфруитга ўхшайди.

Нон мевасининг юзлаб навлари ва минглаб умумий номлари бор ва 90 га яқин мамлакатларда етиштирилади[5][6].

Бир-бирига яқин бўлган Артоcарпус cаманси А. алтилисдан кўп уруғли тиканли меваларга эга бўлгани билан фарқланади. Артоcарпус марианненсис тўқ сариқ ранг этли қуюқ яшил чўзилган мевалари, шунингдек, бўлакли барглари билан ажралиб туриши мумкин[8].

Тарқалиш

Нон меваси асосан уруғлар билан кўпайтирилади, аммо уруғсиз нон меваси дарахтнинг сирт илдизларидан ўсадиган куртакларни кўчириб ўтказиш орқали кўпайтирилиши мумкин[5]. Илдизлар куртажларнинг ўсишини қўзғатиш учун шикастланган бўлиши мумкин, улар кейинчалик илдиздан ажратилади ва идишга экилади ёки тўғридан-тўғри ерга кўчирилади[5]. Азизилло ҳам куртажнинг ўсишига олиб келади[5]. Куртак қаламчалари тупроқ, торф ва қум аралашмаси бўлган пластик қопларга жойлаштирилади ва суюқ ўғит билан намланган ҳолда сақланади[5].

Таксономия

ДНК излари тадқиқотларига кўра, нон мевасининг ёввойи уруғли аждоди — Янги Гвинея, Малуку ороллари ва Филиппинда ўсгаб нон ёнғоғи (Артоcарпус cаманси). Бу тахминан 3000 йил олдин австронезия саёҳатчилари томонидан Микронезия, Меланезия ва Полинезияга тарқатилган каноэ ўсимликларидан бири бўлиб, у маҳаллий бўлмаган[4][8][9][10].

А. cаманси Полинезияда хонакилаштирилган ва танлаб кўпайтирилиб, асосан уруғсиз Артоcарпус алтилис нави олингаб. Микронезия нон меваси ҳам маҳаллий Артоcарпус марианненсис билан чатиштирилган. Бу шуни кўрсатадики, Микронезия дастлаб Полинезия ва Меланезиядан икки хил миграция ҳодисаси орқали алоҳида мустамлака қилинган, кейинчалик улар шарқий Микронезияда бир-бири билан алоқа қилган[4][6][7][8][9][10].

Тарқалиши ва яшаш жойи

Ҳиндистон-Тинч океани ороллари бўйлаб нон, банан ва ҳиндистон ёнғоғи каби экинларни олиб юрган австронезия экспансиясининг кўлами

Нон меваси экваториал пасттекисликларда ўсувчи тур ҳисобланади. У Тинч океанидаги кўплаб тропик минтақаларга тарқалган[4][5].

1769-йилда Жозеф Банкс капитан Жеймс Кук бошчилигидаги Эндеавоур экспедицияси таркибида бўлганида бир муддат Таитида яшаган эди[7][11]. ХВИИИ аср охирида Британия колонияларида қуллар учун арзон, юқори энергияли озиқ-овқат манбаларини излаш мустамлака маъмурлари ва плантация эгаларини Кариб денгизига нон мевасини олиб келишга ундади. Қироллик жамияти президенти сифатида Банкс ушбу ишдаги муваффақияти учун пул мукофоти ва олтин медал билан тақдирланди. ҲМС қўмондони сифатида ўсимликларни йиғиш учун Жанубий Тинч океанига муваффақияциз саёҳатдан сўнг, 1791-йилда, Уилям Блигҳ Провиденcе ва Ассистант билан иккинчи экспедицияга қўмондонлик қилди, у Таитидаги уруғсиз нон мевали ўсимликларни йиғиб уларни Англияга олиб келди[6][7].

Нон меваси таркиби 71 % сув, 27 % углеводлар, 1 % оқсил ва кам миқдордаги ёғлардан иборат . 100 грамм миқдорида хом нон меваси таркибида C витамини, (кунлик қийматининг 35 %) тиамин ва калий (ҳар бири 10 % ДВ) бўлиб, таркибида бошқа озуқа моддалари йўқ.

Фойдаланиш

Дилимланган ва қовурилган нон меваси

Нон меваси кўплаб тропик минтақаларда асосий озиқ -овқат ҳисобланади. Нон мевасининг кўп навлари йил давомида мева беради. Ҳам пишган, ҳам пишмаган мевалардаб ошхонада фойдаланилади; пишмаган нон меваси истеъмол қилишдан олдин пиширилади[12]. Ейишдан олдин мевалар қовурилади, пиширилади ёки қайнатилади. Пиширганда, ўртача пишган нон мевасининг таъми картошка ёки янги пиширилган нонга ўхшайди.

Битта нон меваси дарахти ҳар мавсумда 200 кг мева беради[13]. Нон меваси дарахтлари одатда йилнинг маълум вақтларида катта ҳосил беради, шунинг учун ҳосилни сақлаб қолиш муаммо ҳисобланади. Анъанавий сақлаш усулларидан бири тозаланган ва ювилган меваларни барг билан қопланган чуқурга кўмишдир, улар бир неча ҳафта давомида нордон, ёпишқоқ хамирни ҳосил қилади. Шу усулда, сақланган маҳсулот бир йил ёки ундан кўпроқ вақтни сақлаб туриши мумкин. Баъзи чуқурларда[14]. Ферментланган нон меваси пюреси маҳр, ма, маси, фуро ва бwиру каби кўплаб номларга эга.

Нон мевасини пиширгандан кейин истеъмол қилиш мумкин ёки бошқа турли хил овқатларга қайта ишлатиши мумкин.

Жануби-Шарқий Осиё ва Тинч океани ороллари

Филиппин ошхонасида пишириш учун ишлатиладиган нон (коло) бўлаклари

Уруғсиз нон меваси Бруней, Индонезия ва Малайзияда учрайди, бу ерда у сукун деб аталади. Нон меваси одатда фриттерлар шаклида ва газак сифатида истеъмол қилинади. Нон меваси пишириқлари маҳаллий кўча таомлари сифатида сотилади.

Филиппинда нон римас сифатида танилган. У каманси деб ҳам аталади. Пишмаган мевалар кўпинча гинатаанг римас сифатида истеъмол қилинади (кокос сути билан пиширилган)[8][10][15].

Жанубий Осиё

Шри-Ланкада у ҳиндистон ёнғоғи сути ва зираворлар ёрдамида кори шаклида пиширилади ёки қайнатилади. Қайнатилган нон меваси машҳур таомдир. Ҳиндистон ёнғоғи ёғида қовурилган ва қиздирилган сметана ёки шакар сиропига ботирилган майда тўғралган, қуёшда қуритилган нон мева чипсларидан тайёрланган анъанавий ширин газак рата дел петти деб номланади[16]. Ҳиндистонда конкани тилида жеэв кадге пҳоди ёки малаяламда кадачакка варутҳат деб аталадиган нон меваси пишириқлари Карнатака ва Керала қирғоқларида маҳаллий таом ҳисобланади. Сейшел оролларида у анъанавий равишда гуруч ўрнини босувчи маҳсулот ҳисобланафи. У қайнатилган (фрияпен бwи) ёки қовурилган (фрияпен грие) шаклда истеъмол қилинади. Бундан ташқари, у кокос сути, шакар, ванил, должин ва бир чимдим тузда қайнатилган ладоб фрияпен деб аталадиган ширинлик сифатида истеъмол қилинади.

Кариб денгизи ва Лотин Америкаси

Белизда майя халқи уни масапан деб атайди.

Пуэрто-Рикода нон меваси панапен ёки пана деб аталади, уруғларидан анъанавий равишда қайнатиб тозаланади ва истеъмол қилинади. Баъзи ички ҳудудларда у мапéн деб ҳам аталади. Нон меваси кўпинча қовурилган бакалао (тузланган балиқ), зайтун мойи ва пиёз аралашмаси билан қайнатилади. Пишган нон меваси ширинликларда ишлатилади: флан де пана (нон муҳаллаби). Cазуэла, пишган нон, зираворлар, майиз, ҳиндистон ёнғоғи сути ва ширин картошка билан қобиқсиз пирог. Нон меваси бутун Пуэрто-Рико бўйлаб сотилади ва нон, хамир овқатлар, печене, креп, вафли, креп ва алможабана тайёрлаш учун ишлатилади.

Доминикан Республикасида мева буэн пан ёки „яхши нон“ деб аталади. Нон меваси Доминикан пазандачилигида таниқли эмас ва мевалар кўпинча чўчқаларни боқиш учун ишлатилади.

Барбадосда нон меваси шўр гўшт билан қайнатилади ва куку тайёрлаш учун сариёғли пюре қилинади.

Тринидад ва Тобагода нон меваси қайнатилиб, сўнгра қовурилади ва ўрдак каби гўштли таомлар билан соус сифатида истеъмол қилинади.

Ямайкада нон мевасидан шўрва тайёрлашади ёки печда қовурилади. У миллий таом акке ва тузли балиқ билан истеъмол қилинади. Пишган мевалардан салатлар ва газак тайёрланади.

Ёғоч ва бошқа мақсадларда фойдаланиш

Нон меваси Тинч океани оролларида турли хил мақсадларда кенг қўлланган. Унинг енгил ёғочи (ўзига хос оғирлиги 0,27)[17] термитлар ва кема қуртларига чидамли, шунинг учун у бинолар ва канолар учун ёғоч сифатида ишлатилади[6]. Унинг дефибрери "тапа" деб аталадиган қоғоз тайёрлаш учун ҳам ишлатилиши мумкин[6]. Нон дарахтининг ёғочи Самоа меъморчилигида анъанавий уйларни қуришда энг қимматли ёғочлардан бири эди.

Нон меваси таркибида ҳашаротларни ҳайдовчи хусусиятга эга фитокимёвий моддалар мавжуд[18][19]. Меваларнинг ташлаб юборилган қисмлари чорва молларини боқиш учун ишлатилиши мумкин. Нон меваси дарахтларнинг баргларини қорамоллар ҳам истеъмол қилиши мумкин[20].

Маданиятда

Каролин оролларидаги Пулуватда, муқаддас йитанг илмлари контекстида нон меваси (пои) нутқни ривожлантирувчи илм воситаси эканлиги айтилган. Бу илм беш тоифага бўлинган: уруш, сеҳр, учрашувлар, навигация ва нон меваси[21].

Ҳаwаииан афсонасига кўра, нон меваси уруш худоси Кū қурбонлигидан келиб чиққан. Деҳқон сифатида одамлар орасида яширинча яшашга қарор қилгандан сўнг, Ку турмушга чиқди ва фарзанд кўрди. У ва унинг оиласи уларнинг оролда очарчилик бошлангунга қадар яхши яшашди. Фарзандларининг азобланишига чидай олмай қолганда, Ку хотинига уларни очликдан қутқара олишини, аммо бунинг учун оиласини ташлаб кетиши кераклигини айтди. Аёл истар-истамас рози бўлди ва Ку бошининг тепаси кўрингунча турган жойида ерга кириб кетди. Унинг оиласи у охирги бўлган жойда кечаю кундуз кутиб, ерни кўз ёшлари билан суғоришди, тўсатдан Ку йўқолган жойда кичик яшил куртак пайдо бўлди. Тезда, куртаклар баланд ва баргли дарахтга айланди, Кūнинг оиласи ва қўшнилари очликдан дархт мевасини туфайли очликдан қутилдилар[22].

Тур Тинч океани бўйлаб кенг тарқалган бўлса-да, нон мевасининг кўплаб навлари уруғсиз ёки биологик жиҳатдан узоқ масофаларга табиий равишда тарқала олмайди. Шу сабабли, одамлар ўсимликни Тинч океанида тарқалишига ёрдам бергани аниқ. Тинч океани бўйлаб одамларнинг миграция усулларини ўрганиш учун олимлар антропологик маълумотлар билан биргаликда нон меваси дурагайлари ва навларини молекуляр текширишдан фойдаланганлар. Натижалар ғарбдан шарққа миграция гипотезасини қўллаб-қувватлайди, унда Лапита халқи Меланезиядан Полинезия оролларига кўчиб келган деб тахмин қилинади.[9]

Нон меваси навларининг дунёдаги энг катта боғи ботаник Даян Рагоне томонидан 20 йилдан ортиқ вақт давомида яратилган[23].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Артоcарпус алтилис (Паркинсон эх Ф.А.Зорн) Фосберг — Тҳе Плант Лист“. Тҳе Плант Лист. Ретриэвед 2016-01-12.
  2. ↑ „Жаcкфруит, Бреадфруит, Осаге Оранге, Мулберрй, Соурсоп, Сугар Аппле, Черимоя“. www2.паломар.эду. 2021-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-сентябр.
  3. ↑ cреатор. „Мораcеаэ – Тҳе Мулберрй Фамилй“ (эн). Флорида Фруит Геэк (2017-йил 12-сентябр). Қаралди: 2020-йил 12-октябр.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Матисоо-Смитҳ, Элизабетҳ А. (3 Новембер 2015). „Траcкинг Аустронесиан эхпансион инто тҳе Паcифиc виа тҳе папер мулберрй плант“. Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 112-жилд, № 44. 13432–13433-бет. Бибcоде:2015ПНАС..11213432М. дои:10.1073/пнас.1518576112. ПМC 4640783. ПМИД 26499243.
  5. ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Мортон. „Бреадфруит; Ин: Фруиц оф Wарм Cлиматес“ 50–58. НеwCРОП, тҳе Неw Cроп Ресоурcе Онлине Програм, Cентер фор Неw Cропс анд Плант Продуcц, Департмент оф Ҳортиcултуре анд Ландсcапе Арчитеcтуре, Пурдуэ Университй, Wест Лафаетте, ИН (1987). 2015-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 17-январ.
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 „Бреадфруит Спеcиэс“. Натионал Тропиcал Ботаниcал Гарден - Тропиcал Плант Ресеарч, Эдуcатион, анд Cонсерватион (2017). 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-сентябр.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 „Артоcарпус алтилис (бреадфруит)“. Боард оф Трустеэс оф тҳе Роял Ботаниc Гарденс, Кеw Гарденс, Ричмонд, Суррей, УК (2017). Қаралди: 2017-йил 17-январ.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Рагоне, Диане (Април 2006). Элевитч, C.Р. (муҳ.). „Артоcарпус cаманси (бреадфруит), вер.2.1“ (ПДФ). Спеcиэс Профилес фор Паcифиc Исланд Агрофорестрй. Ҳōлуалоа, Ҳаwаи‘и: Перманент Агриcултуре Ресоурcес (ПАР). Қаралди: 18 Април 2012.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Зерега, Н. Ж. C.; Рагоне, Д.; Мотлей, Т.Ж. (2004). „Тҳе cомплех оригинс оф бреадфруит (Артоcарпус алтилис, Мораcеаэ): Имплиcатионс фор ҳуман мигратионс ин Оcеаниа“. Америcан Жоурнал оф Ботанй. 91-жилд, № 5. 760–766-бет. дои:10.3732/ажб.91.5.760. ПМИД 21653430.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Рагоне, Диане „Фарм анд Форестрй Продуcтион анд Маркетинг Профиле фор Бреадфруит (Артоcарпус алтилис)“, . Спеcиалтй Cропс фор Паcифиc Исланд Агрофорестрй Элевитч: . Ҳōлуалоа, Ҳаwаи‘и: Перманент Агриcултуре Ресоурcес, 2011. ИСБН 978-0970254481. 
  11. ↑ Салмонд, Анне. Апҳродитеъс Исланд. Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 2010 — 190, 197, 307-308-бет. ИСБН 9780520261143. 
  12. ↑ Жаниcк, Жулес. Тҳе Энcйcлопедиа оф Фруит анд Нуц. CАБИ, 2008 — 476-бет. ИСБН 978-0-85199-638-7. 
  13. ↑ „'Фоод оф тҳе Футуре' Ҳас Оне Ҳитч: Ит'с Алл Бут Инедибле“. Wалл Стреэт Жоурнал (2011-йил 1-ноябр). Қаралди: 2019-йил 6-август.
  14. ↑ Балиcк, Мичаэл Ж.. Планц, Пеопле, анд Cултуре: Тҳе Сcиэнcе оф Этҳноботанй. Сcиэнтифиc Америcан Либрарй, 1997. ИСБН 978-0-7167-6027-6. 
  15. ↑ „Каманси“. Спеcиалтй Продуcе. Қаралди: 2019-йил 13-январ.
  16. ↑ Апé Ламā Лōкая:1950, Чаптер 31 (Вижитҳа Япа Публиcатионс) ИСБН 978-955-665-250-5
  17. ↑ Литтле Жр., Элберт Л.; Рогер Г. Сколмен (1989). „ʻУлу, бреадфруит“ (ПДФ). Унитед Статес Форест Сервиcе. 30 Оcтобер 2014да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  18. ↑ А. Махwелл П. Жонес; Жероме А. Клун; Чарлес Л. Cантрелл; Диане Рагоне; Камлеш Р. Чауҳан; Паула Н. Броwн; Сусан Ж. Мурч (2012). „Исолатион анд Идентифиcатион оф Мосқуито (Аэдес аэгйпти) Битинг Детеррент Фаттй Аcидс фром Мале Инфлоресcенcес оф Бреадфруит (Артоcарпус алтилис (Паркинсон) Фосберг)“. Жоурнал оф Агриcултурал анд Фоод Чемистрй. 60-жилд, № 15. 3867–3873-бет. дои:10.1021/жф300101w. ПМИД 22420541.
  19. ↑ Авант, Сусан. „Студиэс Cонфирм Бреадфруит'с Абилитй то Репел Инсеcц“. УС Департмент оф Агриcултуре (2013-йил 15-ноябр). Қаралди: 2016-йил 14-июн.
  20. ↑ Ҳеузé. „Бреадфруит (Артоcарпус алтилис)“. Феэдипедиа, а программе бй ИНРА, CИРАД, АФЗ анд ФАО (2017).
  21. ↑ Риэсенберг, Саул Ҳ.; Элберт, Самуэл Ҳ. (1971). „Тҳе Пои оф тҳе Меэтинг“. Жоурнал оф тҳе Полйнесиан Соcиэтй, Ауcкланд Университй. 2020-09-28да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2022-09-08. „Ккóнен, алтҳоугҳ литераллй меанинг поундед бреадфруит, реферс ин тҳесе боwлс оф кноwледге то wорк, скиллс, анд сторес оф информатион оф анй кинд ҳавинг то до wитҳ сеcрет wордс анд меанингс—тҳат ис то сай, йитанг лоре. Бреадфруит ис усед ҳере ас а фигуре оф спеэч фор кноwледге. Анд тҳе бреадфруит оф кноwледге ис cонтаинед ин алл фиве боwлс, эвен тҳоугҳ тҳе намес оф онлй тҳреэ оф тҳем инcлуде тҳе wорд фор поундед бреадфруит, анд эвен тҳоугҳ онлй тҳе ласт cонтаинс кноwледге абоут бреадфруит ин тҳат wорд'с литерал меанинг. Тҳус, тҳе Пулуwат пеопле cлассифй йитанг информатион инто фиве cатегориэс: wар, магиc, меэтингс, навигатион, анд бреадфруит.“ {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  22. ↑ Шаннон Wианеcки. „Бреадфруит“. Мауи Нō Ка ʻОи Магазине, Ҳайнес Публишинг Гроуп (май–жуне 2013). Қаралди: 2017-йил 17-январ.
  23. ↑ Жулиа Стеэле. „Треэ оф Плентй“. Ҳана Ҳоу! (аугуст–септембер 2009).