Ziyosfera

Noor Inayat Khan

Ноор Инаят Кҳан (талаффузи: Нур Иноятхон; 1914-йил 1-январ — 1944-йил 13-сентябр), Нора Иноят-Хон ва Нора Бейкер номи билан ҳам танилган, Иккинчи Жаҳон урушида Франсиядаги Британия қаршилик агенти бўлиб, Махсус Операциялар Бошқарувида (СОЭ) хизмат қилган. СОЭнинг мақсади экса кучлари томонидан босиб олинган мамлакатларда, айниқса фашистлар Германияси томонидан босиб олинган мамлакатларда жосуслик, саботаж ва разведка қилиш эди. СОЭ агентлари қаршилик гуруҳлари билан иттифоқ тузиб, улани Буюк Британиядан парашютда олиб келинган қурол ва жиҳозлар билан таъминладилар.

Ноор Инаят Кҳан (Нур Иноятхон)

Ноор Инаят Кҳан (Нур Иноятхон). 1943-йил.
Асл исми Ноор-ун-Ниса Инаят Кҳан (Нуриниса Иноятхон)
Тахаллус(лар)и

Мадлен

Жеанне-Мариэ Рениэр
Таваллуди 1914-йил 1-январ
Москва, Россия
Вафоти 1944-йил 13-сентабр
Дачау консентрацион лагери, Бавария, Нацистлар Германияси
Фуқаролиги  Буюк Британия, ҳинд-мусулмон
Хизматдаги йиллари 1940-1944-йиллар
Ҳарбий  қисм

Wоменъс Аухилиарй Аир Форcе

Махсус операциялар бўйича ижрочи
Лавозими Бўлим раиси ёрдамчиси
Мукофотлари Георг хочи
Круа де Гуэрр кумуш юлдузи 1939-1945
Отаси Инаят Кҳан
Онаси Пирани Амеэна Бегум

Мадлен код номи остида СОЭ агенти сифатида у Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Франсия қаршилик кўрсатишга ёрдам бериш учун Буюк Британиядан босиб олинган Франсияга юборилган биринчи симсиз алоқа оператори бўлди. Инаят Кҳан „хиёнат қилди“, асирга олинди ва Дачау конслагерида қатл қилинди. У вафотидан кейин Буюк Британиядаги энг юқори фуқаролик мукофоти бўлган СОЭдаги хизматлари учун Георг хочи билан тақдирланган.

Ёшлиги

Ноор Инаят Кҳан 1914-йил 1-январда Москвада туғилган[1]. У тўрт фарзанднинг энг каттаси эди. Унинг укалари сўфий муаллима -Вилоят, бастакор-Ҳидоят ва Хайринисо[2].

Унинг отаси Инаят Кҳан Бомбай преденсиясининг Барода шаҳрида туғилган ва ҳинд мусулмонлари оиласидан[2]. Ота-боболарининг иккала томонида меросхўр зодагонлар ва классик мусиқачилар бўлган. Унинг катта бобоси Мйсор ҳукмдори Типу Султон эди. У Европада мусиқачи ва сўфий муаллимаси сифатида яшаган. Унинг онаси Пирани Амеэна Бегим (туғилган Ора Рей Бейкер) америкалик[1][2] Албукерке (Ню-Мексика) шаҳридан бўлиб, Иноят Хон билан Америка Қўшма Штатларидаги саёҳатлари чоғида учрашган. Шундан сўнг Вилоят „Ғарбнинг сўфийлик ордени“нинг раҳбари бўлди, кейинчалик Сўфийлик ордени „Халқаро“, ҳозир эса „Инояти“ ордени деб ўзгартирилди. 

1914-йилда, Биринчи жаҳон уруши бошланишидан бироз олдин, оила Россиядан Лондонга жўнаб кетди ва Блумсберида яшади. Ноор Ноттинг Хиллдаги болалар боғчасига қатнаган. 1920-йилда оила Франсияга кўчиб ўтди ва Париж яқинидаги Суреснес шаҳрида, сўфийлик ҳаракатининг хайрихоҳларидан бири ҳадя қилган уйда жойлашди. Ноор ёш қиз сифатида тортинчоқ, уятчан, сезгир ва хаёлпараст деб таърифланган. 1927-йилда отаси вафотидан сўнг, 13 ёшли Ноор ака-укалари учун жавобгарликни ўз зиммасига олди.  У Сорбоннада болалар психологиясини, шунингдек, Надия Буланжер қўл остида Париж консерваториясида мусиқани арфа ва пианино учун басталашни давом эттирди. 

Ёшлигида Ноор ёзувчи сифатида фаолиятини бошлаган. Ўзининг шеърлари ва болалар ҳикояларини инглиз ва франсуз тилларида нашр этган ҳамда болалар журналлари ва франсуз радиосининг доимий иштирокчисига айланган. 1939-йилда унинг Буддист анъаналарининг Жатака эртакларидан илҳомланган „Тwентй Жатака Талес“ номли китоби Лондонда Жорж Г. Ҳаррап ва Cо. томонидан нашр этилган[3][4].

Иккинчи жаҳон уруши бошланганидан кейин, Франсия немис қўшинлари томонидан босиб олинганида, оила Бордога, сўнгра денгиз орқали Англияга қочиб, 1940-йил 22-июн куни Корнуоллдаги Фалмутга қўнди[5]. Дастлаб улар Саутгемптонда, файласуф Басил Митчеллнинг ота-онасининг уйида қолишди[6].

Wоменъс Аухилиарй Аир Форcе

Нурга пасифистик ғоялар қаттиқ таъсир қилган бўлса-да, у ва унинг укаси Вилоят нацистлар зулмини мағлуб этишга ёрдам беришга қарор қилишди: „Мен баъзи ҳиндлар бу урушда юқори ҳарбий фарқни қўлга киритишларини истардим. Агар бир ёки иккитаси Иттифоқчилар хизматида жуда жасур ва ҳаммани ҳайратда қолдирадиган бирор нарса қила олса, бу инглиз халқи ва ҳиндлар ўртасида дўстлик кўприги бўлишига ёрдам беради“[7] деган эди.

1940-йил ноябр ойида Ноор аёллар ёрдамчи ҳаво кучларига (WААФ) қўшилди ва 2-даражали самолётчилар учун симсиз алоқа оператори сифатида ўқитилди[8]. 1941-йил июн ойида бомбардимончилар тайёрлаш мактабида бироз фаолият юритгач, у ердаги зерикарли ишдан халос бўлиш мақсадида комиссияга ариза берди[8].

Махсус операциялар бўйича ижрочи

Wанбороугҳ Манор

Кейинчалик Ноор Инаят Кҳан махсус операциялар бўлимининг Ф (Франсия) бўлимига ишга қабул қилинди ва 1943-йил феврал ойининг бошида у Ҳаво разведкаси бошқармасига, Биринчи ёрдам ҳамшираси Еоманрига (ФАНЙ) юборилди. У Суррейдаги Гуилдфорд яқинидаги Уанборо Манорига юборилган, шундан сўнг у босиб олинган ҳудудда симсиз алоқа оператори сифатида махсус тайёргарликдан ўтиш учун Букингемширдаги Эйлсберига жўнатилган[8].

У бундай лавозимда юборилган биринчи аёл эди, чунки ундан олдинги барча агентлар курер сифатида юборилган[8]. Илгари симсиз телеграф (W/Т) бўйича машғулотлар олиб борган Ноор радио машғулотларини эндигина бошлаётганлардан анча устун эди ва тез ва аниқ ҳисоблаган[9].

Эйлсберидан Ноор Беаулиэу шаҳрига жўнаб кетди, у ерда хавфсизлик бўйича тренинг амалиёт миссияси билан якунланди — симсиз алоқа операторлари учун, улар номаълум агент томонидан аниқланмасдан ўз ўқитувчиларига хабар юборишлари мумкин бўлган хабарлар ўрганилди.

Якуний машғулот Гестапо сохта сўроғи эди, агар улар қўлга олинса, улар учун нима бўлиши мумкинлиги ҳақида агентларга маълумот бериш ва баъзилари ўзларининг ҳақиқий ҳаётларини сақлашда машқ қилиш учун мўлжалланган. Ноорнинг сўроғига раислик қилган офицери унинг сўроқ қилинишини „деярли чидаб бўлмас“ деб топди ва „…у қўрқиб кетганга ўхшарди… шунчалик ҳайратга тушдики, овозини йўқотиб қўйишига сал қолди“, кейин эса „…у титраб, оқариб кетди“[9] деб баёнот берган.

Унинг якуний ҳисоботида шундай дейилган: „Миялар билан ортиқча зўриқмаган, лекин курснинг хавфсизлик томонини ёқтирмасликдан ташқари, қаттиқ ишлаган ва иштиёқни кўрсатган. У беқарор ва темпераментли характерга эга ва у ҳақиқатан ҳам бу соҳада ишлашга мос келадими ёки йўқми, бу жуда шубҳали“. Ушбу шарҳнинг ёнида Ф бўлими бошлиғи Морис Бакместер „Бемаънилик[8]“ ва „Биз уларни мияга ортиқча иш юклашини хоҳламаймиз“ деб ёзган эди[10][11].

Ноорнинг бошлиқлари унинг яширин урушга яроқлилиги тўғрисида турли фикрларга эга эдилар ва бу соҳага ўқитилган W / Т операторларини ўрганиш зарурати туфайли унинг тайёргарлиги тўлиқ бўлмаган. Кҳаннинг „болаларча“ фазилатлари, хусусан, унинг мулойимлиги ва „айёр эмаслиги“ СОЭ ўқув мактабларидаги ўқитувчиларини жуда хавотирга солган[9]. Бир ўқитувчи "у „икки юзли“ бўлиб ҳеч нарса қилишни хоҳламаслигини тан олади", деб ёзган бўлса, бошқаси у „жуда назокатли, хушнуд бўлишга жуда тайёр, ўзини кайфиятга мослаштиришга тайёр“ эканлигини айтди[9]. Яна бир кузатувчи шундай деди: „У жуда кўп маълумот беришга мойил. Бу ерга у нима учун ўқитилганини тушунмасдан келган“. Кейинроқ бошқалар унинг жисмонан яроқсиз эканлигини айтиб, оломон орасида осонликча ғойиб бўла олмаслигини пеш қилишди.

Б МК ИИ қабул қилгич ва узатувчи — Б2 радио тўплами)

Жисмоний жиҳатдан жуда кичик бўлган Нор ўқитувчиларидан салбий спорт ҳисоботларини олди: „Жуда яхши югура олади, аммо бошқа томондан қўпол. Сакраш учун яроқсиз“ „Қуролдан жуда қўрқади, лекин қўрқувни енгишга ҳаракат қилади“. Ноор W/Т оператори сифатида машғулот ўтказган ва бу соҳада у бошлиқларидан етарли ҳисоботларни олган. Унинг „мушти“ ёки тугмачаларни босиш услуби бироз оғир эди, шекилли, бармоқлари шишиб кетар, аммо тезлиги кундан-кунга яхшиланиб борарди. Кўплаб истеъдодли мусиқачилар сингари, Ноор арфа чалган, арфа уни табиий сигналчига айлантирди[9].

Бундан ташқари, Вера Аткинс (Ф бўлимининг разведка ходими) таъкидладики, Ноорнинг мажбуриятлари ижобий, чунки бошқа ўқув ҳисоботи буни тасдиқлади: „У WААФда боши берк кўчага кирганини ҳис қилди ва фаолроқ бирор нарса қилишни хоҳлади. Урушни таъқиб қилиш, унга қарши туриш кўпроқ қурбонлик талаб қиладиган нарса.“ Шундай қилиб, Суттиллнинг илтимоси биринчи марта келганида, Вера Ноорни табиий танлов сифатида кўрди ва унинг дала хавфсизлиги ва кодлаш бўйича сўнгги машғулотлари яхши натижа кўрсатиши керак бўлса-да, у боришга тайёр деб ҳисоблади[9].

Ноорнинг миссияси хавфли эди. Аёл курерлар шунчалик муваффақиятли бўлганки, улардан симсиз алоқа оператори сифатида фойдаланишга қарор қилинган, бу эса янада хавфли иш эди. Операторнинг вазифаси режалаштирилган саботаж операциялари ёки қаршилик жангчилари учун қаерда қурол кераклиги ҳақида хабарларни жўнатиш ва қабул қилиш, даладаги схема ва Лондон ўртасидаги алоқани сақлаб туриш эди. Бундай алоқасиз ҳар қандай қаршилик стратегиясини мувофиқлаштириш деярли мумкин эмас эди, лекин операторлар уруш вақтида буни аниқлаши жуда заиф эди[9].

Иложи борича яшириниб, антенналар чодирга ўрнатилган ёки яширинган ҳолда, улар кўпинча хабарлар олинганлиги ҳақидаги жавобни соатлаб ёлғиз кутишарди. Агар улар 20 дақиқадан кўпроқ вақт давомида эфирда қолсалар, уларнинг сигналлари душман томонидан қабул қилиниши мумкин эди ва аниқлаш фургонлари ушбу шубҳали сигналларнинг манбасини кузатиб боради. Оператор жойни кўчирганда, катта ҳажмли узатгични баъзан чамадонда ёки ўтин тўпламида яшириши керак эди. Агар тўхтатилиб, қидирилса, оператор трансмиттерни тушунтириш учун ҳеч қандай жавобга эга бўлмасди, уни яшириш учун баҳона тополмасди. 1943-йилда операторнинг „умр кўриш“ муддати олти ҳафта эди[9]

Ноор Букингемширдаги қишлоқ уйида турар эди, бу ерда агентлар ўзларининг янги идентификаторларига мослашиш ва жўнашдан олдин ўз миссияларини кўриб чиқиш учун сўнгги имкониятга эга эдилар. Ноорнинг офицери, машғулотларда агентларни кузатиб турган аёл ҳамроҳи шериклик қилган[9].

Иноят Хонга Гандининг зўравонликсиз фалсафасини ҳурмат қилиш ўргатилган.

Аткинс Ноорни Лондонга қайтаришга, учрашиш ва суҳбатлашишга қарор қилди[9]. Вилоят айнан шу учрашув вақтида синглисининг ўз миссиясига боришини тўхтатмоқчи бўлганини эслади. Отасига эргашиб сўфий тасаввуфига амал қилувчи Вилоят: "Кўряпсизми, Нора билан мен Гандининг зўравонлик сиёсати билан тарбияланганмиз ва уруш бошланганда нима қилишимизни муҳокама қилганмиз. „Хўш, мен нимадир қилишим керак, лекин ҳеч кимни ўлдирмоқчи эмасман“, деди. Мен шундай дедим: „Агар биз урушга қўшиладиган бўлсак, ўзимизни энг хавфли позицияларга жалб қилишимиз керак, бу эса ўлдирмасликдир“. Кейин, биз Англияга борганимизда, мен миналарни тозалаш учун кўнгилли бўлдим ва у СОЭ учун кўнгилли бўлди, шунинг учун ўша куни айтганларим туфайли мен доимо ўзимни айбдор ҳис қилдим"[9] деб кундаликларида қайд этган.

Ноор ва Аткинс Майфаирдаги Манеттаъс ресторанида учрашишди. Аткинс Ноор ўзининг муваффақиятга эришиш қобилиятига ишонишини айтмоқчи эди. Ишонч ҳар қандай агент учун энг муҳим нарса. Камбағал Ноорнинг юқори кўтарилишига қарамай, Аткинс яхши ишлаган агентлар ишни бошлашдан олдин билганлар деб ҳисобларди. Унинг мақсади Ноорга, агар хоҳласа, чиройли тарзда орқага чекиниш имконияти борлигини ҳис қилишига имкон бериш эди. Аткинс, у қилаётган ишидан хурсандми ёки йўқлигини сўрашдан бошлади. Ноор бу саволдан ҳайратда қолди ва: — Ҳа, албатта, деб жавоб берди[9].

Кейин Аткинс унга хат ва унинг мазмуни ҳақида гапириб берди. Хабарларга кўра, Ноор кимдир уни нолойиқ деб ўйлашидан хафа бўлган. "Биласизми, агар сизда бирон бир шубҳа бўлса, орқага қайтишга ҳали кеч эмас… Агар ўзингизни шундай деб ҳис қилмасангиз — Агар бирон-бир сабабга кўра нима бўлишидан қатъий назар боришни истамасангиз, фақат ҳозир менга айтишингиз керак. Сиз хижолат бўлмаслигингиз учун ҳаммасини тартибга келтираман. Сиз хизматнинг бошқа бўлимига ўтказиласиз, файлингизда ҳеч қандай салбий белги бўлмайди. Биз очиқчасига ўзини ҳис қилмаётганини тан олган эркак ёки аёлни ҳурмат қиламиз, — деди Аткинс ва унга қўшимча қилди: „Биз учун фақат битта жиноят бор: у ерга бориб, ўртоқларингизни сотиб қўйиш“[9].

Ноор қатъий туриб, у боришни хоҳлашини ва иш учун малакали эканлигини айтди. Унинг сўзларига кўра, унинг ягона ташвиши унинг оиласи эди ва Вера, ўзи тахмин қилганидек, муаммо қаерда эканлигини дарҳол сезди. Ноор бева қолган онаси билан хайрлашишни энг оғриқли иш деб билди. Вера унга маслаҳат берганидек, у онасига ҳақиқатнинг ярмини айтди: у чет элга, лекин Африкага кетаётганини айтди ва у ёлғонни давом эттиришни шафқацизлик деб билди[9].

Аткинс оилавий масалаларда ёрдам бериш учун нима қила олишини сўради. Ноорнинг сўзларига кўра, агар у йўқолиб қолса, Аткинс имкон қадар онасини ташвишга солмасликни хоҳлайди. Оддий процедура, Ноор билганидек, агент далага борганида, Вера оиласига вақти-вақти билан „хушхабар“ мактубларини жўнатиб туэишни ўйлади. Агар агент ғойиб бўлса, бу ҳақда оилага айтилади. Ноор онасига нохуш хабарни фақат унинг ўлганлигига шубҳа туғдирмасагина етказишни таклиф қилган эди. Аткинсга агар у хоҳлагани бўлса, бу келишувга рози бўлишини айтди. Бу ишонч билан Ноор яна бир бор мамнун ва ўзига ишонгандек туюлди. Аткинснинг хаёлидаги барча шубҳалар энди барҳам топди[9].

Wестланд Лйсандер Мк ИИИ (СД), Иккинчи Жаҳон уруши пайтида босиб олинган Франсияга махсус миссиялар учун ишлатилган.

Агар иложи бўлса, Аткинс ҳар доим аёл агентларнинг жўнаш аэродромларига ҳамроҳ бўлган. Франсияга парашют билан тушириш учун (Андре Боррел ва Лисе де Баиссаc каби агентлар каби) қисқа ва қўпол далаларга қўниш учун мўлжалланган Лизандерс га олиб келинди. Ушбу самолётларни СОЭ агентлари ва маҳаллий франсуз ёрдамчиларидан иборат „қабул комиссияси“ кутиб олди. Қабул қўмиталари самолётнинг яқинда келиши ҳақида хабар ходимлари сифатида киритилган ББC ҳаракат хабари орқали огоҳлантирилди. ББC ҳаракат хабари ҳар куни кечқурун асосан уруш туфайли ажралган дўстлари ёки оиласи билан боғланишни истаган оддий тингловчилар учун Франсия бўйлаб эфирга узатилди. СОЭ учун тарқатиладиган хабарлар, штаб-квартира ва электрон ташкилотчи ўртасида олдиндан келишилган, одатда симсиз сигнал орқали, махфий сўзлар ёки афоризмлар каби янгради. — " Ле ҳибоу нъэст пас ун éлéпҳант " (бойқуш фил эмас) — лекин ердаги қабул комиссияси бу хабарнинг маълум (олдиндан режалаштирилган) операцияда қандай маъно англатишини яхши биларди[9].

Бўлим ёрдамчиси лавозимига кўтарилган (WААФ учувчи зобитининг эквиваленти) Ноор Лизандер томонидан июн ойи билан Анж яқинидаги далага учиши керак эди, у ердан Парижга йўл олиши ва Проспер суб’екти раҳбари — Эмил Гарри (ёки Cинема номли схема, кино юлдузи Гари Куперга ғайриоддий ўхшашлиги туфайли танланган тахаллус) билан боғланиши керак эди. У ерга чиққандан сўнг, Нур Проспер схемаси ташкилотчиси Френсис Суттилл билан алоқа ўрнатади ва ўзининг „Жанна-Мари Рениэр“ номдаги қалбаки қоғозлардан фойдаланган ҳолда болалар ҳамшираси сифатида янги шахсини тасдиқловчи ҳужжатни олади. Бироқ, унинг СОЭ ҳамкасблари учун у оддийгина „Маделен“ сифатида танилган[9].

Унинг камчиликлари қандай бўлишидан қатъи назар, Ноор франсуз тилини яхши билади ва унинг симсиз фойдаланиш бўйича малакаси — тажрибали агентларнинг етишмаслиги билан бирга — уни фашистлар томонидан босиб олинган Франсияда хизмат қилиш учун керакли номзодга айлантирди. 1943-йил 16-17-июнда „Маделен“/W/Т оператори „Ҳамшира“ ва Жанна-Мари Регниэр номи остида бўлим ходими ёрдамчиси Ноор Шимолий Франсиядаги Б/20А қўниш майдонига учиб кетди. Уларни Анри Дерикур кутиб олди[12].

Қўлга олиш ва қамоққа олиш

1943-йил 24-июндан бошлаб Ноор радио оператори сифатида юборилган „Проспер“ тармоғи немислар томонидан тўхтатила бошланди. Ноор Лондон билан радио алоқасини сақлаб қолди. Бакместер унга уйига олиб кетилишини айтганида, у Парижда қолган ягона радио оператори эканлигига ишонгани учун қолишни афзал кўришини айтди. Бакместер бунга рози бўлди, Ноорга сигналларни узатиш эмас, балки фақат қабул қилиш кераклиги айтилган эди[13].

Ноор Инаят Кҳан немисларга Рене Гарри томонидан ушлаб берилди. Гарри Эмиле Анри Гаррининг синглиси, „Cинема“ ва „Пҳоно“ схемаларининг бош агенти ва Инаят Кҳаннинг Cинема тармоғидаги ташкилотчиси (кейинчалик Пҳоно деб ўзгартирилди). Эмиле Анри Гарри кейинчалик ҳибсга олинди ва 1944-йил сентабр ойида Бухенвалдда қатл қилинди[14][15][16].

Рене Гаррига 100 000 франк (баъзи манбаларда 500 фунт) тўлангани айтилади[11].

1943-йил 13-октабрда Ноор ҳибсга олинди ва Париждаги 84-авеню Фочдаги СД штаб-квартирасида сўроқ қилинди. Шу вақт ичида у икки марта қочишга уринган. Париждаги СД собиқ раҳбари Ҳанс Киэффер урушдан кейин Ноор Гестапога бирорта ҳам маълумот бермагани, доимий равишда ёлғон гапирганлиги ҳақида гувоҳлик берган[11].

Бироқ, бошқа манбалар шуни кўрсатадики, Ноор бир хилда бўлмаган алзаслик терговчи билан дўстона суҳбатлашган ва шахсий маълумотларни тақдим этган, бу эса СД га унинг болалиги ва оиласи ҳақидаги саволлар шаклида тасодифий текширувларга жавоб беришга имкон берган[16].

Инаят Кҳаннинг Руннймеде (Англия) ҳаво кучлари ёдгорлигидаги ёзуви, маълум қабри бўлмаганларни ёдга олади

Ноор сўроқ пайтида ўзининг фаолияти ҳақида гапирмади, лекин СД унинг шахсий дафтарларини топди. Хавфсизлик қоидаларидан фарқли ўлароқ, Ноор давлат идораси ходими сифатида юборган барча хабарларини нусха кўчирган (бу унинг буйруқларида ариза топшириш нимани англатишини нотўғри тушунганлиги, шунингдек, хавфсизлик курсининг қисқартирилганлиги сабабли бўлиши мумкин. Нур ҳар қандай махфий кодларни ошкор қилишдан бош тортган бўлса-да, немислар унинг шахсий ёзувларидан етарли маълумот олишди. WААФ сигналчиси сифатида Ноор ўзига хос оғир қўл услуби туфайли „Банг Аwай Лулу“ лақабини олган эди[17].

Баъзиларнинг таъкидлашича, Лондонга трансляциялар душман назорати остида юборилганлигини кўрсатадиган аномалияларни, хусусан, „мушт“ нинг ўзгаришини (операторнинг Морзе узатиш услуби, Ноор хабарларни ўзи эмас, душман юборайтоганига ишора қилган) тўғри текшира олмаган.

Бундан ташқари, Франсиядаги Ф бўлимининг ҳаво десант бўлими ходими Дéриcоурт Париждаги СДга СОЭ сирларини сотиб қўйган.

Натижада, Франсияга юборилган яна учта агент парашют қўниши пайтида немислар томонидан қўлга олинди, жумладан Мадлен Дамермент, кейинчалик қатл этилган[18]. Маҳаллий ёлланган СОЭ агенти Соня Олсчанезки („Таниа“) Ноорнинг ҳибсга олинганидан хабар топган ва ўзининг келини Жак Вайл орқали Лондонга хабар юбориб, Бейкер-стритга унинг қўлга олингани ҳақида айтиб, „Маделен“ дан ҳар қандай узатишни текшириш билан огоҳлантирган[9].

Полковник Морис Бакместер хабарни ишончсиз деб эътиборсиз қолдирди, чунки у Олсчанезкининг кимлигини билмаган. Натижада, Ноор радиосидан олинган немис трансляциялари ҳақиқий деб ҳисобланишда давом этди, бу эса СОЭ агентларининг, шу жумладан 1944-йил 6-июлда Нацвеилер-Струтҳоф конслагерида қатл этилган Олсчанезкининг ўзини ҳам ўлимига олиб келди.

1943-йил 25-ноябрда Ноор СОЭ агенти Жон Реншоу Старр ва қаршилик етакчиси Лéон Фае билан бирга СД штаб-квартирасидан қочиб кетди, аммо яқин атрофда яна қўлга олинди. Қочиш уринишларидан воз кечиш тўғрисидаги ҳужжатни имзолашдан бош тортгач, Ноор 1943-йил 27-ноябрда „хавфсиз сақлаш учун“ Германияга олиб кетилди ва Пфорсгеймда бир кишилик камерага қамалди. Ўн ой давомида у ўша ерда, қўллари ва оёқларига кишанланган ҳолда ушлаб турилган[7].

Дачау мемориал залида Ноор Инаят Кҳаннинг ёдгорлик лавҳаси

Ноор „жуда хавфли“ деб таснифланган ва кўпинча занжирлар билан боғланган. Урушдан кейин қамоқхона директорининг гувоҳлик беришича, Ноор фашистлар билан ҳамкорлик қилмаган ва ўзининг иши ёки ҳамкасблари ҳақида ҳар қандай маълумот беришдан бош тортган. Гарчи у қамоқнинг даҳшатли табиатидан умидсизликка тушган бўлса-да, ҳеч кимни сотмаган. Қамоқдаги бошқа маҳбуслар тунда унинг йиғлаётганини эшитишган. Ноор ўзига овқат олиб келинадиган косасининг тагини тирнаб хабар ёзган, бу орқали бошқа маҳбусларга ўзининг шахсини маълум қилишга муваффақ бўлди. Асл исми Нора Бейкерлиги ва онасининг Лондондаги уй манзилини кўрсатган.

Ижро

Ноор Инаят Кҳан ўзининг ҳамкасблари Ёланде Бекман, Мадлен Дамермент ва Элиан Плевман билан бирдан Дахау конслагерига кўчирилди ва эртаси куни эрталаб, 1944-йил 13-сентабрда тонгда ушбу тўрт аёл қатл қилинди[9].

Макс Васмер исмли гестаполик эркак Карлсруэдаги маҳбусларни ташиш учун мас’ул бўлиб, аёлларни Дачаугача кузатиб борди[9]. Кристиан Отт исмли яна бир гестаполик одам урушдан кейин АҚШ терговчиларига Ноор ва унинг уч ҳамроҳи тақдири ҳақида баёнот берган. Отт Карлсруэда жойлашди ва тўрт нафар аёлга Дачауга ҳамроҳлик қилиш учун кўнгилли бўлганлигини, чунки у Штутгартдаги оиласига қайтишда бу яхши имкон эканлигини[9] сўзлаб берди. У қатл пайтида иштирок этмаган бўлса-да, Отт терговчиларга Васмер айтганларини айтди:

Тўрт маҳбус тунаб қолган лагердаги казармадан отишма бўладиган ҳовлига кириб келган эди. Бу ерда у [Вассмер] уларга ўлим ҳукмини эълон қилди. У ерда фақат Лагеркоммандант ва иккита СС аскарлари бор эди. Немис тилида сўзлашувчи инглиз аёл (маёр) ўз шеригига ўлим ҳукми ҳақида хабар берди. Тўртта маҳбуснинг ранги оқариб, йиғлаб юборди; маёр ҳукмга қарши норозилик билдиришлари мумкинми, деб сўради. Комендант ҳукмга ҳеч ким норозилик билдира олмаслигини айтди. Кейин маёр руҳонийни чақиришни илтимос қилди. Лагер коменданти маёрнинг илтимосини лагерда руҳоний йўқлиги сабабли рад этди. Энди тўрт маҳбус икки СС аскарлари томонидан бирин-кетин бўйнига ўқ узилиб ўлдирилишидан олдин бошларини кичик бир тепаликка қаратиб тиз чўкишлари буюрилди. Отишма пайтида икки инглиз аёл қўлларини ушлаб туришди ва икки франсуз аёл худди шундай қилишди. Маҳбусларнинг учтаси учун биринчи ўқ уларнинг ўлимига сабаб бўлди, аммо немис тилида сўзлашувчи инглиз аёл учун бир ўқ камлик қилди, иккинчи ўқ отиш керак эди, чунки у биринчи ўқ отилганидан кейин ҳам ҳаёт аломатларини кўрсатиб турарди. Ушбу маҳбуслар отиб ташланганидан сўнг, Лагеркоммандант икки СС одамига у аёлларнинг заргарлик буюмлари билан қизиққанлигини ва уларнинг шахсий буюмларини кабинетига олиб бориш кераклигини айтди[9].

1958-йилда Голландиялик номаълум маҳбус, Ноорни орқасидан ўқ отилишидан олдин Вилгелм Рупперт исмли СС зобити томонидан шафқацизларча калтакланганини айтди[19]. Унинг охирги сўзи „Озодлик“ деб хабар қилинди[9][20]. Ноорнинг онаси ва учта укаси қолди[21][22].

Мақтов ва мукофотлар

Cроих де Гуэрре авеc éтоилес вермеил
Гордон Сқуаре Гарденсдаги Инаят Кҳаннинг ёдгорлик бюсти, Блоомсбурй, Лондон

Ноор Инаят Кҳан 1949-йилда вафотидан кейин Георг Хоч ордени билан тақдирланган ва Франсиянинг Круа де Гуэрр кумуш юлдузи (авеc éтоиле де вермеил) билан тақдирланган. 1946-йилда у ҳали ҳам „ғойиб бўлган“ деб ҳисобланганлиги сабабли, Британия империяси ордени аъзоси билан тақдирлана олмади[23], лекин унинг бўлим ходими ёрдамчиси сифатидаги комиссияси июн ойида эълон қилинди (1944-йил 5-июлдан бошлаб) ва у 1946-йил октабр ойида Деспатчес журналида тилга олинган. Ноор Буюк Британиянинг душманга қарши жасорат учун энг юқори мукофоти бўлган Георг Хочи билан тақдирланган Иккинчи Жаҳон уруши ФАНЙ аъзоларидан учинчиси эди[21].

2011-йил бошида унинг Лондон марказида, собиқ уйи яқинида бронзадан ясалган бюстини қуриш учун кўнгилли пул йиғиш ишида 100 000 фунт стерлинг тўпланди[24]. Бу бюст Британиядаги мусулмон ёки осиёлик аёлнинг биринчи ёдгорлиги бўлиши даъво қилинган[25]. Бироқ Ноор аллақачон Сент-Пол черковидаги ФАНЙ ёдгорлигида (Wилтон Плейс, Найцбриж, Лондон[26]) фаол хизматда ўз ҳаётини қурбон қилган корпуснинг 52 аъзоси орасида номи келтирилган.  Қироллик малика томонидан бронза бюстининг очилиши 2012-йил 8-ноябрда Гордон Сқуаре Гарденс, Блоомсбурй, Лондонда бўлиб ўтди[27][28].

Ноор 2014-йил 25-мартда Роял Маил томонидан чиқарилган „Эътиборли ҳаётлар“ ҳақидаги маркалар тўпламида эсга олинди[29]. 2018-йилда Ноорнинг 50 фунт стерлинглик банкнотанинг кейинги версиясида вакили бўлиши учун кампания бошланди[30].

Георг хочи иқтибос

Георг хочи ва лента панели.

Георг Хочи мукофоти тўғрисидаги эълон 1949-йил 5-апрелдаги Лондон газетасида эълон қилинди.

Мовий плакет

Файл:НООР ИНАЙАТ КҲАН ГC 1914-1944 СОЭ Агент cоденаме ʻМаделеине’ стаед ҳере.жпг
Мовий плакет, 2020-йил август

2019-йилнинг 25-февралида Ноор Инаят Кҳан уруш давридаги Лондондаги Блумсберидаги Тавитон кўчаси, 4-уйда — у ўзининг якуний ва ҳалокатли миссияси чоғида ташлаб кетган уйида кўк нишон билан тақдирланиши эълон қилинди[31][32]. Ноор Лондонда ўзининг шарафига кўк плакетга эга бўлган биринчи жанубий осиёлик аёлдир[33][34]. Ёдгорлик 2020-йил 28-август, жума куни соат 19:00 да Энглиш Ҳеритагеънинг Фаcебоок’даги саҳифасида эфирга узатилган виртуал маросимда тақдим этилди[31].

Оммавий маданиятда

Театр

2018-йилда Оттава Фринге фестивалида Ноорнинг ҳаёти ва ўлими ҳақидаги „Агент Мадлен“ спектаклининг премераси бўлиб ўтди[35]. Ноор ролини Пужа Уппал ижро этган. Фактлардан қуйидаги хатоликлар қайд этилган:

  • Ноор номаълум СОЭ ходими ўрнига Лео Маркс билан алоқада бўлган.
  • Жон Старр, Леон Фае ва 84-авеню Фочнинг турли маҳбуслари битта қаҳрамон, „Марсел де Фае“ билан ифодаланган.
  • Ноор Дачауга кўчирилгунга қадар 84-авеню Фочда қамоққа олинади ва у ерда ёлғиз қатл қилинади.
  • Ноорнинг қочишга уринишлари ўзгартирилди — унинг ҳаммом деразасидан қочишига ҳаво ҳужуми сиренаси тўсқинлик қилади ва қўриқчи уни топиб олади.

Филм

2012-йил сентабр ойида продусерлар Зафар Хай ва Табрез Нурани Шрабани Басунинг „ Айғоқчи малика: Ноор Инаят Кҳаннинг ҳаёти“ таржимаи ҳоли бўйича филм ҳуқуқини қўлга киритдилар[36].

Ноорнинг ҳикояси 2019-йилда суратга олинган Сара Меган Томас томонидан ёзилган ва режиссор Лидия Дин Пилчер томонидан суратга олинган "Айғоқчига қўнғироқ " филмида тасвирланган. Ноор ролини ҳинд актрисаси Радҳика Апте ижро этади[37].

Ноор 2021-йилда ёзилган ва Сем Наз бош ролни ўйнаган ва продусерлик қилган Либертé қисқа метражли филмининг бош қаҳрамонидир. Филм Ноор СОЭ учун таълим олган Беаулиэу саройи уйида суратга олинган ва унинг укаси Ҳидоят Иноят Хон томонидан Ноор хотирасига ёзилган „Ла Монотониа“ трекидан мусиқа мавжуд[38][39].

Адабиётлар

  • 2010-йил 6-сентабрда америкалик шоир Стейси Эриксон Интернетда Ноор Инаят Кҳанга бағишланган „Қаршилик“ номли шеърини жойлаштирди ва Инаят Кҳаннинг таржимаи ҳолига ҳаволани тақдим этди. Бу Ноор Инаят Кҳанга бағишланган биринчи шеър бўлиши мумкин ва зулмкор тузумларга қаршилик кўрсатганларнинг ёлғизлик ва қўрқувга ишора қилади[40].
  • 2013-йил 3-март куни америкалик шоир Ирфанулла Шариф Кҳанга бағишланган „Иккинчи жаҳон урушининг нурли аёлига ҳурмат“ номли шеърини интернетда жойлаштирган ва унинг ҳаётий ҳикоясини акс эттиради[41].
  • Муаллиф Пам Женофф 2019-йил 29-январда "Парижнинг йўқолган қизлари" ни нашр этди, бу СОЭда иштирок этган аёл агентлар ҳақидаги маълумотлар. Исмлар ўзгартирилган, Женоффнинг китобидаги Жози исмли қаҳрамон Ноорнинг қисман вакили эди[42].

Телевизион

  • 2014-йилда Эпиc ТВда эфирга узатилган ҳинд антологияси „Адришя“ сериалининг иккинчи қисми Ноор Инаят Кҳаннинг фашистлар Германиясида вафот этгунга қадар уруш давридаги ҳаётига асосланган эди.
  • Канадада CТВ ва АҚШда НБC телеканалларида намойиш этилган олти соатлик фактларга асосланган "А Ман Cаллед Интрепид" (биринчи эфир санаси, 1979-йил феврал), унинг бош қаҳрамони сер Уилям Стивенсонни Девид Нивен ва Барбара Херши эса Ноор ролини ўйнаган. Унда фактлардан бир қатор четланишлар мавжуд.
  • 2014-йилда ПБС телеканали "Рейхнинг душмани: Ноор Инаят Кҳан ҳикояси " номли 60 дақиқалик биографик ҳужжатли драмани эфирга узатди[43]. Унитй Продуcтионс Фоундатион компаниясининг ижрочи продусери Алекс Кронемер ва Майкл Вулф[44] ва режиссор Роберт Х. Гарднер раҳбарлигида бош ролни Грейс Сринивасан ўйнади.
  • 2018-йилда Нетфлих „Черчиллнинг махфий агентлари янги ишга ёлланганлар“ номли оригинал шоуни чиқарди, 1-фасл, 4-қисмда Ноорнинг СОЭ билан якуний миссиясининг қисқача мазмуни акс эттирилган.
  • 2020-йил 5-январда Аурора Марион „Доктор Ким“ филмининг 12-сериясида Ноор ролини ўйнади.

Радио

1980-йил ноябр ойида ББC Радио 4 кундузи театр спектакли сифатида Патрис Чаплин томонидан ёзилган Ноор ҳақидаги спектаклни эфирга узатди.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Ноор-ун-ниса Инаят Кҳан“. Суфи Ордер Интернатионал (2009). 3-март 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-июн 2016-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 „Томб оф Ҳазрат Инаят Кҳан“. Делҳи Информатион (2016). 5-август 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-июн 2016-йил.
  3. ↑ Тонкин, Бойд. „Ноор Анаят Кҳан: Тҳе принcесс wҳо беcаме а спй“. Тҳе Индепендент (20-феврал 2006-йил). 7-август 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-июн 2016-йил.
  4. ↑ Тwентй Жатака Талес. Ретолд фром тҳе Пали Жатака анд тҳе Жатака-мала бй Ноор Инаят, анд иллустратед бй Ҳ. Wиллебеэк Ле Маир, Лондон: Георге Г. Ҳаррап, 1939, wорлдcат.орг. Ретриэвед 6 Септембер 2020.
  5. ↑ „Меэт тҳе Муслимс Wҳо Саcрифиcед Тҳемселвес то Саве Жеwс анд Фигҳт Назис ин Wорлд Wар ИИ“. Тҳе Wашингтон Пост (8-сентабр 2014-йил). 27-январ 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-январ 2020-йил.
  6. ↑ Жеан Овертон Фуллер, Борн Фор Саcрифиcе (Пан Боокс, 1957) пп. 43, 56-57.
  7. ↑ 7,0 7,1 Висрам 1986.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Крамер 1995.
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 Ҳелм 2005.
  10. ↑ Олсон, Лйнне. Ласт Ҳопе Исланд: Бритаин, Оccупиэд Эуропе, анд тҳе Бротҳерҳоод Тҳат Ҳелпед Турн тҳе Тиде оф Wар. Рандом Ҳоусе Публишинг Гроуп, 2017. ИСБН 978-0812997361. 
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 „Тимеwатч: Тҳе Принcесс Спй“. ББC Тwо (19-май 2006-йил). 1-апрел 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-июн 2016-йил.
  12. ↑ Броwн 2007.
  13. ↑ Жеан Овертон Фуллер, Борн Фор Саcрифиcе (Пан Боокс, 1957) пп. 122-29.
  14. ↑ Степҳенсон. „Ноор'с миссион ин Франcе“. ҳоме.эартҳлинк.нет. 21-июн 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-сентабр 2017-йил.
  15. ↑ Перрин. „Ноор Инаят Кҳан“. Спеcиал Оператионс Эхеcутиве (СОЭ) Агенц ин Франcе. 3-ноябр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-сентабр 2017-йил.
  16. ↑ 16,0 16,1 Фоот 2004.
  17. ↑ Эсcотт 1991.
  18. ↑ „ҲС 9/836/5: Ноор Инаят Кҳан (1914–44)“. Тҳе Натионал Арчивес (12-май 2003-йил). 5-феврал 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 5-июн.
  19. ↑ Басу 2006.
  20. ↑ Пат Кинселла, „Ноор Инаят Кҳан: wҳй wас тҳе Бритиш спй суч ан унликелй wар ҳеро?“, ҳисторехтра.cом. Ретриэвед 6 Септембер 2020.
  21. ↑ 21,0 21,1 Ҳамилтон, Алан. „Эхотиc Бритиш спй wҳо дефиэд Гестапо бруталитй то тҳе энд“. Тҳе Тимес (13-май 2006-йил), с. 26. 2022-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 18-июл.
  22. ↑ Ҳелм, Сараҳ. Тҳе Гестапо Киллер Wҳо Ливед Тwиcе. Тҳе Сундай Тимес Магазине (7-август 2005-йил), с. 9.
  23. ↑ "Георге Cросс, Георге Медал нор cоулд ше бе аwардед тҳе Медал оф тҳе Ордер оф тҳе Бритиш Эмпире (милитарй): Аир Министрй реcоммендатион то тҳе Селеcтион Cоммиттеэ анд cорреспонденcе (Ассистант Сеcтион Оффиcер Нора Инаят-Кҳан, Wоменъс Аухилиарй Аир Форcе)", Т 351/47, Натионал Арчивес, Кеw.
  24. ↑ Милмо, Cаҳал. „Ҳоноуред ат ласт, тҳе Индиан ҳероине оф Чурчилл'с спй сқуад“. Тҳе Индепендент. 5-январ 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-январ 2011-йил.
  25. ↑ Талwар, Дивя. „Чурчилл'с Асиан спй принcесс cомес оут оф тҳе шадоwс“. ББC Неwс. 6-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 11-январ.
  26. ↑ „Wомен'с Транспорт Сервиcе“. степҳен-стратфорд.cом. 5-сентабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2016-йил.
  27. ↑ Cуртис, Лара Р. „Аcкноwледгеменц“, . Wритинг Ресистанcе анд тҳе Қуэстион оф Гендер: Чарлотте Делбо, Ноор Инаят Кҳан, анд Гермаине Тиллион (эн). Сwитзерланд: Спрингер Натуре, 2019 — их-х-бет. ИСБН 978-3-030-31241-1. 
  28. ↑ Ҳуттон. „Принcесс Анне унвеилс буст оф форготтен wартиме спй wҳосе ласт wорд ас ше фаcед а фиринг сқуад wас 'Либертé'“ (15-ноябр 2012-йил). 1-июл 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 5-июн.
  29. ↑ „Ремаркабле Ливес Стамп Сет ат Роял Маил Шоп“. Роял Маил. 8-март 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 5-июн.
  30. ↑ Ҳортон, Ҳелен. „Министерс баcк cампаигн то пут Ноор Инаят Кҳан он £50 ноте“. Тҳе Телеграпҳ (17-октабр 2018-йил). 2021-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 18-июл.
  31. ↑ 31,0 31,1 „Ноор Инаят Кҳан: Муслим wар ҳеро wҳо беcаме 'унликелй спй' фор Бритаин ин WWИИ ҳоноуред wитҳ блуэ плақуэ“ (эн). Скй Неwс. Қаралди: 2020-йил 28-август.
  32. ↑ „Спй беcомес фирст wоман оф соутҳ Асиан десcент то гет блуэ плақуэ ин Лондон | Сеcонд wорлд wар“. Тҳе Гуардиан. Қаралди: 2020-йил 28-август.
  33. ↑ Арц. „Спй беcомес фирст wоман оф соутҳ Асиан десcент то гет блуэ плақуэ ин Лондон“ (27-август 2020-йил).
  34. ↑ „Индиан-Оригин Wоман Wҳо Спиэд Фор УК Ин WWИИ Гец 'Блуэ Плақуэ' Ҳоноур“. НДТВ (25-феврал 2019-йил). 27-феврал 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-феврал 2019-йил.
  35. ↑ „Агент Маделеине“ (эн). Агент Маделеине. 10-июл 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 9-июл.
  36. ↑ Денг. „Шрабани Басу'с Спй Принcесс ис оптионед бй Ҳоллйwоод“. Асиа Паcифиc Арц (5-октабр 2012-йил). 26-август 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-октабр 2012-йил.
  37. ↑ Д'Алессандро. „ИФC Пиcкс Уп WWИИ Фемале Сеcрет Агенц Феатуре 'А Cалл То Спй', Эес Фалл Релеасе“. Деадлине Ҳоллйwоод (16-июн 2020-йил). Қаралди: 10-август 2020-йил.
  38. ↑ „ЛИБЕРТÉ: Сcреэнwритер Сам Наз & Диреcтор Чристопҳер Ҳанвей ин cонверсатион wитҳ Касиа Мадера“. ЁуТубе.
  39. ↑ „Скй Неwс ҳост Сам Наз теллс ан эпиc спй сторй“ (15-сентабр 2021-йил).
  40. ↑ Эриcсон. „Шортер поэмс – Ресистанcе“. стаcериcсонаутҳор.инфо (6-сентабр 2010-йил). 4-июн 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-июн 2016-йил.
  41. ↑ Шарифф. „А Трибуте То Тҳе Иллуминатед Wоман оф Wорлд Wар ИИ“. Поэм Ҳунтер (3-март 2013-йил). 31-май 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-июн 2016-йил.
  42. ↑ Симон, Сcотт. „Тҳе Лост Гирлс оф Парис' Фиcтионализес Труэ Тале Оф Фемале Спиэс Дуринг Wорлд Wар ИИ“. НПР.орг (2-феврал 2019-йил).
  43. ↑ „Оне Wоман, Манй Сурприсес: Паcифист Муслим, Бритиш Спй, WWИИ Ҳеро“. НПР.орг (6-сентабр 2014-йил). 28-май 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-май 2016-йил.
  44. ↑ „Энемй оф тҳе Реич – Тҳе Ноор Инаят Кҳан Сторй“. Унитй Продуcтионс Фоундатион (2016). 22-июн 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 5-июн.


Адабиётлар

Қўшимча ўқиш учун

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Noor_Inayat_Khan" dan olindi