Notiqlik

Чезаре Маккари . " Cиcерон Катилиннинг ниқобини очади" (1888)

Нотиқлик— бировни ишонтириш мақсадида қўлланадиган санъат. Нотиқлик - бу риторика, актёрлик техникаси (етказиб бериш) ва манипуляция усулларининг уйғун комбинацияси.

Нотиқлик нутқининг мақсади - маърузачининг рақиб ёки тингловчилар олдида ўз позициясини кўрсатиши, ўз нуқтаи назарини ҳимоя қилиши. Бу мақсадига у тайёр нутқ ва нотиқлик техникаси ёрдами билан эришади

Нотиқлик ва нотиқликнинг хоссаларини нотиқлик фани ўрганади.

Табиий нотиқлик

Табиий экват қобилиятининг намоён бўлиши кўпинча кундалик ҳаётда топилади. Вазиятни тасаввур қилинг: бир киши йўлда кетади, унга таҳдид солувчи хавфни кўрмай, овозини кўтариб, овозини кўтариб, овозини узатади. Яна бир мисол. Бир киши сувга тушди ва бошқалари эса қутқарилишга келишлари учун қичқиришмоқда. Одамлар баланд овоз билан ва ҳиссий жиҳатдан мулоқот қиладиган қишлоқларда табиий нотиқликни мисоллар билан топиш мумкин. Нотиқликнинг бундай намоёнлари махсус тайёргарликни талаб қилмайди. Бундай ҳолатларда овоз табиий равишда, ҳис-туйғулар ва тегишли шароитларда кўтарилади.

Нотиқлик

Бирор киши чиройли ва ишончли бир нарсани айтиши керак бўлган ҳолатлар мавжуд, аммо ҳозирда керакли ҳис-туйғулар ё'қ.Бу ерда, махсус менежмент кўникмалари талаб қилинади, уларни табиий воситалардан амалий фойдаланиш жараёнида фойдаланиш мумкин.Қадимги Юнонистонда жойлашган саънатнинг махсус шакли каби нотиқ.Бошқа ҳеч бир қадимий маданият йўқ- на Миср, на Аккад, на хитой, ёки ҳинд - оғзаки сўз диалектика ва саънатининг диалектик ва стилистик камолотига катта эътибор берманг.Оқилона нутқни қандай қабул қилишни ўргатади.Замонавий нотиқ нутқнинг анъаналари қадимги Юнонистон ва Римнинг қадимий айланишидан келиб чиқади.Бироқ, инсониятнинг техник ривожланиш шароитидан келиб чиқадиган воситачиликдан тушган маблағларнинг замонавий техникалари.Шундай қилиб, бугунги кунда нотаниш ва визуал воситалар, бу юзлаб йиллар олдин нутқини янада ажойиб қилади.

Нотиқлик нутқининг хусусиятлари

Нотиқлик – Бу монологик нутқнинг бир тури бўлиб, маърузачи ишонтириш мақсадида катта аудиторияга мурожаат қилган вазиятда ишлатилган.Спикернинг нутқи таркибий қисмлар ва услубнинг ўзига хос хусусиятларига, шунингдек лингвистик ва нотаниш алоқанинг махсус нисбати мавжуд.Бошқа нутқлардан ажратиб турадиган бир нечта асосий фазилатларни фарқлашингиз мумкин.

1. Маърузачи одамларга нотиқ нутқи билан мурожаат қилади - нафақат тингловчига маълумот этказиш, балки қизиқиш (ишонтириш) ёки бирон бир ҳаракат (индукция) шаклида жавоб олиш. Бундай нутқ ҳар доим ҳаяжонли характерга эга. Бунинг учун маърузачи ўз нутқининг мавзусидан илҳомланиб, унга ўз тингловчилари учун зарур ва фойдали деб ҳисоблаган нарсаларни киритиши керак.
2. Нутқ тингловчиларни таъсир қилиши ва қизиқтириши учун маърузачининг обрўси ёки унинг махсус психологик кайфияти муҳим аҳамиятга эга. Тингловчиларни бирон бир ҳаракатга ундаш учун сўзловчи, биринчи навбатда, ўзи ҳаракат қилади, ироданинг алоҳида ҳаракатини талаб қилади. Бу ҳаракат нотиқ нутқида сезилади ва тингловчиларга етказилади, уларни ҳаракатга ундайди.

Нотиқлик нутқида баҳслашиш

Қадимги риторикада Аристотел учта турдаги далилларни аниқлади: этос, патос, логотиплар.

• Этос - ўз нутқи билан одамларни муайян ҳаракатларга ундашга, фикр-мулоҳазаларни, фикрларни ўзгартиришга чақиришга тайёрланаётган шахснинг ахлоқий, ахлоқий позицияси; ахлоқ оғзаки ёки ёзма сўз учун фуқаролик жавобгарлиги ҳисси билан бевосита боғлиқдир.
• Логотип - бу одамлар учун муҳим фикр, бу ғоя уларнинг диалектик даражада фаол акс эттириш ва ўзлаштириш предметига айланиши керак.
• Пафос - бу баёнотнинг маъносини тушуниш ва ўзлаштириш учун энг қулай бўлган тегишли вазият, баёнотнинг мақсади, нутқни ифодалаш шакли.

Нотиқлик нутқининг сифатига психиканинг та’сири

Психика ва одамнинг овозли аппарати ўртасида тўғридан-тўғри боғлиқлик мавжуд.Агар маърузачининг овоз беришни истаган фикрлар ва ҳис-туйғулар заиф, номақбул, қўрқув ёки ноаниқ бўлиб қолади, кейин унинг нутқи бир хил бо'лади.Нутқ аппарати амалга ошади.Бундай нотўғри ишнинг белгилари вақтинча ва юзаки нафас олиш, монотон овоз, лойқа граинтуляция ва ёлғон.Нутқ механизмини тўлиқ "жанговар тайёрлик", ёрқин, тирик фикрлар ва маърузачининг уларни баҳам кўриш учун керак.Харажат даласига кўра, маърузачининг асосий вазифаси нима дейиш ва уни изҳор этиш зарурати бор.