Novalisoy
Новалисой ёки Наволисой – Тошкент вилояти Бўстонлиқ туманидаги сой. Писком дарёсининг ўнг ирмоғи. Чорбоқ сув омборида сув сатҳи кўтарилган баҳорёз ойларида Новалисой бевосита сув омборига қуйилади. Угом тизмасининг жануби-ғарбий ён бағирларидаги булоқлардан бошланиб, жануби-ғарбий йўналишда оқади. Узунлиги 17 км, сув тўплаш майдони 99,4 км². Бешта кичик ирмоқларнинг қўшилишидан ҳосил бўлади. Ирмоқларнинг энг йириги Яҳақсой (11 км). Новалисой ёмғир ва кўпроқ қор сувларидан тўйинади. Ўртача йиллик сув сарфи 2,85 м³/сек. Оқимининг 65—70% қисми март—июн ойларига тўғри келади. Энг катта сув сарфи май ойида кузатилади (6,32 м³/сек). Тўлин сув даврини ҳисобга олмаганда, суви доим тиниқ[1].
| Новалисой | |
|---|---|
 Новалисой (Сижжак қишлоғи яқинда) | |
| Тавсиф | |
| Узунлиги | 17 |
| Ҳавзаси | Писком / Чорбоқ сув омбори / Чирчиқ / Сирдарё / Кичик Орол денгизи/ Катта Орол денгизи |
| Сув сарфи | 2,99 м³/с (Сижжак қишлоғи) |
| Сув оқими | |
| Бошланиши | |
| · Бошланиш жойи | Угом тизмаси |
| · Баландлиги | 3 000 м |
| Қуйилиши | [[Писком (куз ва қишда) Чорбоқ сув омбори (баҳор ва ёзда)]] |
| · Қуйилиш жойи | Сижжак қишлоғи юқорисидаги П-9 автомагистрали яқинида |
| · Баландлиги | 910 м |
| Жойлашуви | |
| Давлат | Ўзбекистон |
| Минтақа | Тошкент вилояти |
| Туман | Бўстонлиқ тумани |
Этимологияси
СССР География жамиятининг ҳақиқий аъзоси А. П. Колбинцевнинг ёзишича, Наволисой номи мусиқа асбобини эслатувчи тош ўзан бўйлаб оқадиган сув оқимидан эшитиладиган қўнғироқ шовқини учун берилган бўлиши мумкин[2].
Умумий тавсифи
Дарёнинг узунлиги 17 км, дарё ҳавзаси 99,4 км²[1]. Сижжак қишлоғи тепасидаги сув ҳавзасининг ўртача баландлиги 1650 м[3]. Сой асосан қор ва ёмғир сувларидан тўйинади. „ЎзМЕ“да ўртача йиллик сув сарфи 2,85 м³/с[1]; В. Э. Чубнинг ишида Сижжак қишлоғи яқинида ўртача йиллик сув сарфи 2,99 м³ / с деб кўрсатилган[3]. Мартдан июнгача бўлган давр оқимнинг 65-70% ни ташкил қилади. Энг катта сув сарфи май ойида кузатилади (6,32 м³/с)[1]. 25 йиллик (1964—1968, 1971, 1973—2000) кузатув маълумотларига кўра, июл-сентябр ойлари учун сув оқими мартдан майгача бўлган оқимнинг 36,8% ни ташкил этади, оқимнинг ўзгарувчанлик коэффициэнти 0,258[3]. Наволисой суви йил давомида шаффоф[1].
Дарё оқими
Наволисой Угом тизмасининг жануби-ғарбий ён бағирларидаги, тахминан 3000 метр баландликдаги булоқлардан бошланади. Сой умумий жануби-ғарбий йўналишда оқади[1], лекин қуйилиш жойига қараб ғарбий қиялик аста-секин йўқолади, охирида у шарққа бир оз қиялайди. Сой ўзани гўзал дарада жойлашган бўлиб, унинг юқори оқимида тик қояларни ҳосил қилади. Наволисой Пардашоҳ тоғи этагидан ўтади. Қуйи оқимда қирғоқ бўйлаб болалар лагери ва дам олиш марказлари қурилган[2], фермер хўжалиги бор. Қуйилиш жойидан олдин у П-9 автомагистрали билан кесишади, кесишмада Наволисой узра ягона саёҳат кўприги қурилган[4].
Наволисой Писком дарёсининг ўнг ирмоғи ҳисобланади. Бироқ баҳор-ёз даврида тўғридан-тўғри Чорбоқ сув омборига қуйилади[1]. Унинг дарасининг пастки қисми сув омборининг кичик кўрфазини ташкил қилади[2]. Қуйилиш нуқтаси денгиз сатҳидан тахминан 910 м баландликда жойлашган.
Флора ва фаунаси
Наволисой ўзани ўрмонлардан (юқори оқимда) ва кенг ёнғоқзорлардан (пастки оқимда) ўтади. Ёввойи пиёз қирғоқнинг тошлоқ жойларида ўсади. Дарё яқинидаги Юқори кўкяйлов ҳудудида ўтлар бутун ёз давомида қовжираб қолмайди[2].
Какликлар Наволисой водийсида жуда кўп, унинг юқори қисмида тоғ эчкилари яшайди[2].
Наволисой ирмоқлари
Ўзбекистон миллий энсиклопедиясига кўра, Наволисойнинг бешта кичик ирмоғи бор. Энг йирик ирмоғи Яҳақсой бўлиб[1], ўнгдан Яҳақ ва Биркўл довонларидан Наволисойга қуйилади.
Археологик жойлари
1964-йилда Наволисой ва Писком дарёларининг қўшилиш жойида, сув тошқини тепасидаги биринчи айвонда Чорвоқ археологик гуруҳи аҳоли пунктини топиб, уни Наволитепа деб аташган. Наволитепа 100×60 м ўлчамдаги паст, нотекис шаклдаги майдон бўлиб, унинг ҳудудидан тош бинолар харобалари топилган, шимоли-ғарбий бурчакда минора излари бўлган. Ғарб ва жанубдан бинолар баландлиги 1-2 м, узунлиги 145 м бўлган ҳимоя қўрғони билан ўралган бўлса, шимол ва шарқдан Наволисой ва Писком чуқур даралари ҳимоя вазифасини бажарган. Наволитепа марказида тоғ эчкиларининг тасвири тошга ўйилган. Ҳайвоннинг тасвири 15 см баландликда ва 12 см узунликда бўлиб, саёз қўл техникаси ёрдамида яратилган. Ҳеч қандай юк кўтарувчи материал топилмаган ва майдонда қазиш ишлари олиб борилмаган[5].
Наволисойнинг палеолит қатлами ҳам очилган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Колбинсев А. П. Ташкенцкий оазис. – Ташкент: „Узбекистан“, 1983. С. 64
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Чуб В. Е.. Изменение климата и его влияние на гидрометеорологические процессы, агроклиматические и водные ресурсы Республики Узбекистан. Ташкент: «ВОРИС НАСҲРИЙОТ» МЧЖ, 2007 — 93-бет. ИСБН 978-9943-304-23-9.
- ↑ Ташкентская область. Справочная политико-административная карта. Масштаб 1: 500 000. Ташкент: Госкомгеодезкадастр, 2007. ИСБН 978-9943-15-072-0.
- ↑ Буряков Ю. Ф., Касимов М. Р., Ростовсев О. М. Археологическиэ памятники Ташкенцкой области. – Ташкент: Издателство „Фан“ Узбекской ССР, 1973. С. 14.
Ҳаволалар
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |