Nuh kemasi

Нуҳ кемаси

„Нуҳ кемаси“ номли ҳужжатли филмни суратга олган[Жем Сертесеннинг айтишича, Туркиянинг Догубоязит вилоятидаги Агри тоғида Нуҳ пайғамбарнинг кемасига тегишли бўлган корпус излари топилган. Унинг сўзларига кўра, георадарлар ёрдамида бир неча кун олиб борилган суратга олиш ишлари давомида кема корпусининг излари топилган. Бу ҳақда „Анадўлу“ ахборот агентлиги хабар берди. Жем Сертесен 23 йил давомида бутун дунё аҳлини қизиқтирувчи Нуҳ пайғамбар кемасини қидириш билан шуғулланган ва ушбу изланишлар натижасида ҳужжатли филмни суратга олди."Нуҳ кемаси Илҳан Дупуринар томонидан очилган. Ара Гулер – кемани суратга олган биринчи сураткаш. 1985-йилда эса Солиҳ Байрактутан дастлабки илмий тадқиқот олиб борган олимдир. Георадар ёрдамида суратлар олинган, улар Агри тоғларида кема корпуси борлигини тасдиқламоқда. Ушбу ҳудудда археологик қазиш ишларини олиб бориш зарурлиги бўйича маъруза тайёрланди" – деди режиссор журналистларга. Нуҳ ва унинг Худога бўйсуниши туфайли инсоният тўфон пайтида йўқ бўлиб кетди, ҳайвонлар ва қушлар қутқарилди. Парвардигорнинг буйруғига биноан, 147 метр узунликдаги ёғоч кемада тирик жонзотларни шафқациз элементлардан қутқарган. Таниқли Инжил афсонаси ҳозирги кунга қадар одамларга дам бермайди.

Нуҳ ҳақида ривоят

Нуҳнинг кемаси нима ўзи аслида?

Нуҳнинг кемаси – Худо Нуҳ томонидан қуришни буюрган буюк кемаидир. Унинг оиласи билан бирга кейинги давр учун барча ҳайвонларни эркак ва урғочи жинслардан иккитадан кўпроқ олиш керак бўлган. Шу билан бирга, Нуҳ оиласи ва ҳайвонлари билан бирга кемада бўлади, бутун инсониятни йўқ қилиш учун эр юзига тўфон тушади. Нуҳнинг кемаси – православ машаби талқинида Муқаддас Китобдан Нуҳнинг кемаси фақатгина имонлиларга ҳам ҳос эмас. Одамлар ахлоқан тушиб, Худони ғазаблантирганида, бутун инсоният йўқ бўллиб, бутун дунё бўйлаб сув тошқини тарқалади. Лекин ҳамма Ер юзидан йўқ бўлиб кетиш учун бу қўрқинчли тақдирга лойиқ эмас эди, Нуҳнинг оиласи ҳам Худога маъқул бўлган солиҳ оилалардан бири эди.

Нуҳ кемани неча йил давомида қурди?

Худо Нуҳга кема қуришни, уч қаватли, уч юз тирсак узунликдаги ва элликта кенгликда ёғоч кемани қуришни буюрди. Бугунги кунга келиб, қандай дарахт кема қурилганлиги ҳақида баҳслар давом этмоқда. Бир марта Муқаддас Китобда тилга олинган „гопҳер“ дарахти шубҳа дарахти, оқ дарахт дарахти ва узоқ вақт давомида мавжуд бўлмаган дарахт ҳисобланади. Бу ҳақда Нуҳ кема қуришни бошлаганда муқаддас оятда ҳеч қандай сўз йўқ. Аммо матндан 500 ёшида Нуҳнинг учта ўғли борлиги ва ўғиллари аллақачон Худонинг буйруғи бўлган. Кеманинг қурилиши 600 йиллиги билан якунланди. Яъни Нуҳ кемани 100 йил давомида қурган.

Нуҳ

Муқаддас Китобда, аниқроғи, кема қуриш санаси билан боғлиқми-йўқми, қайси тортишувлар давом этаётгани аниқроқ. Ибтидо китоби китобининг олтинчи бобида Худо одамларга 120 йил бериши ҳақида гап боради. Ушбу йиллар давомида Нуҳ тавба қилиш ҳақида ваъз қилиб, инсониятнинг тўфон орқали вайрон бўлишини башорат қилган, ўзи эса тайёргарлик кўрган – кема қурган. Нуҳнинг ёши, кўп ўтмишдаги каби, юзлаб йилларни ташкил этади. Оятнинг тахминан 120 йилга тўғри келиши бор, чунки бугунги кунда одамлар ҳаёти қисқартирилади.

Нуҳ кемада қанча одам сузиб кетди?

Муқаддас Китобдан Нуҳнинг кемаси афсонаси, қирқ кун ёмғир ёғди ва яна юз ўн кунлик вақт давомида сув эр остида эди. Тўфон бир юз эллик кун давом этди, сув бутун эр юзини қоплади, ҳатто энг баланд тоғларнинг тепалари ҳам кўринмади. Нуҳ кеманинг устига яна сув қуйиб кетганича – яна бир йилга чўзилиб кетди.

Нуҳнинг кемаси қаерда тўхтади?

Тўфон тугаши билан кўп ўтмай, сув камайиб борар экан, афсонага кўра Нуҳнинг кемаси Арарат тоғларига миҳланган эди. Лекин тепаликлар ҳали ҳам кўринмаяпти, Нуҳ биринчи зирваларни кўрганидан қирқ кун кутди. Нуҳ кемасининг қуюнидан озод бўлган биринчи қуш, ҳеч нарса билан қайтмади – суши топмади. Шундай қилиб, қарға бир неча марта қайтиб келди. Кейин Нуҳ биринчи қўниш пайтида бирор нарса келтирмаган қўзиқоринни чиқариб юборди, иккинчиси эса зайтун дарахтининг баргини келтирди, учинчи марта эса қўзига қайтиб келмади. Шундан кейин Нуҳ кемани оиласи ва ҳайвонлари билан тарк этди.

Нуҳнинг кемаси – ҳақиқатми ёки бадиийми?

Нуҳнинг кемаси ҳақиқатан ҳам мавжудми ёки оддий Муқаддас Китоб афсонаси бўлгани ҳақида тортишувлар шу кунгача давом этмоқда. Дедектив иситма нафақат олимларни қамраб олди. Америкалик анестезиолог Ронн Wятт 1957-йилда „Лифе“ журналида чоп этилган фотосуратлардан илҳомланиб, Нуҳ кемасини излашга киришди. Арарат тоғлари ҳудудида Туркиядаги учувчи томонидан олинган суратда бир қайиқ шаклидаги изи тасвирланган. Хушчақчи Вятт Тикланиш археологи сифатида қайта танланди ва бу жойни топди. Гувоҳларга кўра, Нуҳнинг кемаси қолдиқлари, яъни ёғочланган дарахт, деб айтилган Ваят нима учун лойдан бошқа нарса эмас эди.

Рон Ваятт бутун жамоа издошларини кузатиб турарди. Кейинчалик, машҳур библия кемасининг „ўраш“ жойидан янги суратлар чоп этилди. Уларнинг барчаси қайиқ шаклига ўхшаш фақатгина чизилган расмларни тасвирламоқда. Буларнинг барчаси илмий тадқиқотчиларни тўлиқ қондира олмади ва ҳатто машҳур кеманинг борлигини ҳам шубҳа остига қўйди.

Нуҳ кемаси – ҳақиқат

Олимлар кўп йиллик изланишлари натижасида Нуҳнинг кемасини топдилар, аммо баъзи тадқиқотчилар буни инкор этадилар, шубҳасизки, Инжил ҳикоясининг баъзи ҳақиқати шубҳа остига қўяди: Энг баланд тоғларнинг тепаларида яширган бундай катта ўлчовни сув босиб, барча табиий қонунларга зид. Олимларнинг айтишича, сув тошиши мумкин эмас эди. Аксинча, афсонада нутқ маълум бир ҳудуд ҳақида ва филологлар иброний эр ва мамлакат – бу битта сўз эканлигини тасдиқлайди.. Металл конструкциялардан фойдаланмасдан, бу ўлчамдаги кема қуриш мумкин эмас ва бир оила қодир эмас. Нуҳ 950-йилни ўтказган йиллар сони кўпларни хижолатга солиб, бутун ҳикоянинг бадиийлик эканлиги ҳақидаги ғояни инкор қилмоқда. Филологлар бу давр вақтидан келиб чиқиб, Муқаддас Китоб васиятлари 950 ойни ташкил этиши мумкинлигини айтишади. Сўнгра ҳамма нарса одатий, замонавий тушунчага, инсон ҳаётига мос келади.

Олимларнинг фикрига кўра, Нуҳнинг библия масаласи бошқаларидан фарқ қилади. Афсонанинг шумер нусхасида биз Худо ҳақида, Нуҳга ўхшаган ҳамма нарсани кема қуришни буюрган Атрахис ҳақида гапирамиз. Месопотамия ҳудудида фақатгина сув тошқини маҳаллий миқёсда бўлган. Бу аллақачон илмий ғояларга мос келади. Бу йил Хитой ва Турк олимлари Нўмон кемасини денгиз сатҳидан 4000 метр баландликда Арарат тоғи яқинида кашф этдилар. Топилган „плиталар“ нинг геологик таҳлиллари уларнинг ёши 5000-йилни ташкил этганини кўрсатади, бу эса Тўфоннинг яқинлашуви билан яқинлашади. Экспедиция аъзолари бу афсонавий кеманинг қолдиқлари эканлигига аминлар, аммо барча тадқиқотчилар ўзларининг некбинликларини пайқашмайди. Улар Ердаги барча сувларнинг кема кўтарилиш учун этарли эмаслигига шубҳа билан қарашади ХВИ асрнинг бой тасвирланган қўлёзмаларидан бири Истанбулдаги Турк ва ислом санъати музейида 1583-йилда Султон Мурод ИИИ га бағишланган „Зубдат-ал-таворих“ асаридир. Қўлёзмада етук Усмонли сарой услубини акс эттирувчи энг яхши сифатдаги қирқта миниатюра мавжуд. ХВИ асрнинг иккинчи ярмида. Осмон харитаси, Зодиак белгилари ва ой қасрлари.

Усмонли турк миниатюра санъати ХВИ асрда, айниқса, бу даврда император ателеларининг узлуксиз ишлаб чиқарилишига масъул бўлган буюк санъат ҳомийлари бўлган Кануний Сулаймон ва Мурод ИИИ ҳукмронлиги даврида ўзининг юксак чўққисига чиқди. ХВИ асрда ишланган миниатюраларнинг аксарияти ўз мавзуларини Усмонлилар тарихидан олиб, ўша даврнинг асосий сиёсий ва ижтимоий воқеаларини тасвирлайди. Адабий қўлёзмаларни яратишга камроқ эътибор берилди. Аср охирида кўпайган тасвирланган диний матнлар кўпинча тарихий доирада қолди. Яъни, жаҳон тарихига оид баъзи йирик китобларда Усмонли султонлари насабномаси билан Қур’он ва Инжил пайғамбарлари билан боғланган. „Зубдат-ал-таворих“ шундай мазмундаги китоб бўлиб, унда матн дунёнинг яратилиши, пайғамбарлар ва ўтмишдаги кўзга кўринган тарихий шахсларнинг ҳикоялари, асосан туркий тарихини ўз ичига олган Инжил ва сиёсий дунё тарихининг қисқача мазмунидан иборат. ҳукмронлик қилаётган султон Мурод ИИИ, шунингдек, биринчи ўн икки Усмонли султонларининг насабномалари. Муаллиф Мурод ИИИ даврида Усмонли саройининг сермаҳсул тарихшуноси Сеййид Лўқмон Ашурий бўлиб, у ўзининг муқаддимасида бу жаҳон тарихини турли манбалардан қандай тузганлигини тушунтиради.

Нуҳ

Одам Ато ва Момо Ҳаво эгизак фарзандлари билан.

Турк ва ислом асарлари музейидаги „Зубдат-ат-таворих“дан ташқари, Лўқмон асарининг яна иккита нусхаси Топқап² Сарой музейи кутубхонаси Ҳ. 1321, 1586 ва Дублин, Честер Беаттй кутубхонаси, 1573, № 414.

Қўлёзма ўлчами жиҳатидан анча катта (64,7х41,3 см.) бўлиб, тўқсон бир варақ ва қирқта миниатюрадан иборат бўлиб, улардан йигирма учтаси пайғамбарлар қиссалари, бештаси халифалар ва исломий урф-одатлар асосчиларининг портретларидир. охирги ўн иккиси эса биринчи ўн икки Усмонли султонининг портретларидир.

Қўлёзма миниатюраларининг иконографик ва услубий аҳамияти катта бўлиб, турк диний санъати ва портретини чуқурроқ ўрганишга ёрдам беради. Қадимги пайғамбарлар қиссаларига ажратилган кўплаб миниатюралар

Нуҳнинг кемаси ва тўфон

Усмонли диний расм намуналари. Тасвирларнинг баъзилари ХИВ-ХВ аср бошларидаги ислом миниатюраларининг анъанавий иконографик схемаларига амал қилади, аммо уларнинг аксарияти Усмонлиларнинг диний мавзуга бўлган ёндашувини акс эттирувчи янги талқинлардир. Усмонли рассомнинг ўз тарихий мавзуларини тўғридан-тўғри ва равшанлик билан баён этиши бу расмларда такрорланганга ўхшайди, бу расмларда ҳар бир пайғамбарнинг ҳикояси умумлаштирилади ва тафсилотнинг аниқлиги билан ишончли реалистик тарзда ифодаланади. Пайғамбарлар одатда ўша даврнинг тарихий миниатюраларида учрайдиган сиймоларга ўхшаш либосларда, яъни камарли кўйлакда, ёқаси ва енгида кашта тикилган кафтанда тасвирланган бўлиб, уларнинг муқаддас характерини кўрсатувчи фақат ҳалоларидир. Пайғамбарлар оёқларини кесиб ўтган ёки тиз чўкиб ўтирган ҳолда тасвирланган. Агар пайғамбар намоз ўқиётган бўлса, қўллари намоз ишорасида кўтарилади, агар у насиҳат қилиш ҳаракатида бўлса, чап қўли бироз кўтарилади. Библиядаги шоҳлар шунга ўхшаш кийимларни кийишади, лекин тож кийишади Мусулмон бўлмаганлар ёки кофирлар оддий кийим ва оддий қалпоқ кийишади.

Нуҳ

Юсуф отаси Ёқуб ва акалари билан Мисрда

„Зубдат-ал-таворих“даги биринчи миниатюра макрокосмос рамзи бўлган ер етти осмон билан ўралган, Бурж белгилари ва ой қасрлари тасвирланган самовий харитадир.

Пайғамбарларнинг ҳикоялари Одам Ато ва Момо Ҳаводан бошланади. Бу ҳикоянинг қизиқарли талқини Одам Ато ва Момо Ҳаво ўн учта эгизак фарзандлари билан кўрсатилган миниатюрада топилган. Матнда айтилишича, Одам Атонинг барча болалари эгизак бўлган ва ҳар бир ўғил биродарнинг эгизак синглисига уйланиши керак эди. Ҳобилдан отаси Каненинг эгизак синглисига турмушга чиқишни сўраган, аммо эгизаклари энг гўзал бўлган Кане уни сақлаб қолишни хоҳлаган. Икки ака-ука ўртасида келишмовчилик ана шундай бошланган. Можарога барҳам бериш учун Одам Ато иккала ўғлидан ҳам Худога назр қилишни сўради ва Ҳобилники қабул қилинди. Ҳикоянинг ушбу қизиқарли версияси пастки чап бурчакда тасвирланган, у ерда Cане эгизак синглисининг қўлини тортаётгани тасвирланган. Кане ва унинг синглиси фигуралари устида қамиш қурбонлигининг рамзи бўлган буталар ётади. Илгари ислом ижодкорлари, Одам Ато ва Момо Ҳавонинг ҳикоясини тасвирлашда, одатда эр-хотинни жаннатда кўрсатдилар, лекин уларни ҳеч қачон ўз фарзандлари билан бирга қўймадилар ва Кане ва Ҳобил ўртасидаги баҳснинг бу версиясини акс эттирмадилар. Усмонли рассомнинг ҳикоя қилиш мақсади бу ерда, у воқеани энг майда деталлари билан тасвирлаб берганида ва ўз фигураларини ХВИ аср Усмонли кийимларида кийинтирганда, худди мавзу маҳаллий воқеа бўлгандек намоён бўлади.

Иброҳим ўз ўғлини қурбон қиляпти, Исмоил Иброҳим Намруд томонидан оловга ташланди

Нуҳ

Кўпинча ислом қўлёзмаларида ва Ғарб дунёсида тасвирланган воқеа Нуҳнинг кемаси ва тўфондир. „Зубдат-ал-таворих“да Нуҳнинг кемаси момақалдироқ ва эр юзини сув босадиган кучли ёмғир остида ушланган (3-расм). Кемадаги устунлардан бири кучли шамолдан эгилиб қолган ва Нуҳнинг ўғиллари елканларни бошқаришга уринаётган ташвиш билан у ёқдан-бу ёққа ҳаракатланаётгани тасвирланган. Нуҳ хотиржамлик билан рулни ушлаб олди. Кема ўша даврнинг тарихий миниатюраларида Усмонли флотининг расмларида топилган тасвирларга жуда ўхшаш ХВИ аср Усмонли кемаси сифатида тасвирланган. Бошқа томондан, Библиядаги таърифига кўра, у иккита ҳикоядан иборат бўлиб, уларнинг деразалари орқали ҳайвонларнинг жуфтларини кузатиш мумкин. „Зубдат-ал таворих“ матнида Нуҳ пайғамбарнинг ўғилларининг сони манбага кўра турлича эканлиги айтилади.

Юсуф пайғамбарнинг ҳикоялари ислом оламида кенг тасвирланган. Пайғамбарнинг биродарлари ва айниқса Зойҳа билан бўлган саргузаштлари кўплаб ислом шоирлари ва санъаткорлари учун илҳом манбаи бўлган. „Зубдат-ал-таворих“даги миниатюрада Юсуф акалари билан бўлган барча саргузаштларига қарамай Мисрга жойлашишга муваффақ бўлганидан сўнг отаси Ёқуб ва укалари билан тахтга ўтиргани тасвирланган (4-расм). ака-ука оталарини Мисрга олиб келишди ва машҳур очарчиликдан кейин акалари ундан қандай овқат сўрашга мажбур бўлишди. Шунга қарамай, миниатюранинг пастки қисмида дондан ўз улушини олишни кутаётган турлича кийинган бир неча киши тасвирланган. Бу эпизоднинг Юсуф ҳаётидаги тасвири ислом миниатюра расмида тенги йўқ. Усмонли рассом Юсуфнинг оиласини бирлаштиришнинг ушбу мавзусини танлаган бўлиши керак, чунки у саройда намойиш қилиш учун энг мос эди ва шунинг учун даврнинг тасвирий дидига кўпроқ мос келади. ХВИ аср Усмонли тарихи миниатюраларида сарой тасвирлари ва тахтга ўтириш саҳналари жуда кенг тарқалган бўлиб, рассом ўзининг диний мавзуида худди шу композиция схемасини қўллаган.

Юнус ва балиқ Еремиё саҳрода Қуддус вайрон бўлганидан кейин Узейр уйғонди

Эҳтимол, Инжил ва Қур’оннинг энг машҳур пайғамбари Иброҳимдир, унинг ҳаёти Қур’онда кенг ҳикоя қилинади. Унинг шоҳ Намруд томонидан оловга ташланганлиги ёки ислом манбаларига кўра Ис’ҳоқ эмас, балки Исмоил бўлган ўғлининг қурбонлиги кўпинча миниатюраларда тасвирланган. „Зубдат-ал таворих“да ҳар икки қисса бир саҳифада тасвирланган (5-расм). Юқорида Иброҳим пичоғини чархлаётгани тасвирланган ва у ўғлини қурбон қилмоқчи бўлганида, тўсатдан қурбонлик қўйини ушлаб турган фаришта пайдо бўлади. Кўзлари юмилган Исмоил хотиржам кутиб турибди. Қуйида пайғамбар отасининг бутларини йўқ қилгани учун жазо сифатида Нимрўд томонидан оловга ташланган, аммо у можизавий тарзда ҳеч қандай зарар кўрмаган ҳолда алангалар ўртасида ўтирган. Намруд, шайтон ва сеҳргар бу воқеани катта ҳайрат билан кузатиб туришади.

Қўлёзмадаги кейинги миниатюра Садўмнинг вайрон қилинганини кўрсатади. Вайрон бўлган шаҳар самовий олов ва тошлар билан ағдарилади ва Садўмнинг гуноҳкор аҳолиси тўфонда ғарқ бўлади. Баъзи одамлар қўлларини чўзганча ёрдам сўраб йиғлаб омон қолиш учун курашмоқда. Чап тарафдаги фаришта ўз вазифасини бажарди, чап томонда эса кўк кафтан кийган Лут пайғамбар чуқур қайғу ичида Худога илтижо қиляпти.

Лут сурати остидаги қисмда тасвирланган ҳикоя, ислом манбаларида ҳар куни бир ёш қурбон қилинган баҳайбат қуш Анкани йўқ қилиб, ўз қавмини қутқарган пайғамбар сифатида тилга олинган Сафвон ҳақидадир.

Ислом диний расмларида такрорланадиган мавзулардан бири бу Мусо ва Ҳоруннинг машҳур можизаси бўлиб, улар Фир’авн олдида таёқдан илон аждаҳони яратдилар.

Адабиётлар

• Баилей, Ллойд Р. (1989). Ноаҳ, тҳе Персон анд тҳе Сторй. Соутҳ Cаролина: Университй оф Соутҳ Cаролина Пресс. ИСБН 0-87249-637-6.
• Бест, Роберт М. (1999). Ноаҳ’с Арк анд тҳе Зиусудра Эпиc. Форт Мерс, Флорида: Энлил Пресс. ИСБН 0-9667840-1-4.
• Брентон, Сир Ланcелот C. Л. [1851] (1986). Тҳе Септуагинт wитҳ Апоcрйпҳа: Греэк анд Энглиш (репринт). Пеабодй: Ҳендриcксон Публишерс. ИСБН 0-913573-44-2.
• Тигай, Жеффрей Ҳ., (1982). Тҳе Эволутион оф тҳе Гилгамеш Эпиc. Университй оф Пеннсйлваниа Пресс, Пҳиладелпҳиа. ИСБН 0-8122-7805-4.
• Wоодмораппе, Жоҳн (1996). Ноаҳ’с Арк: А Феасибилитй Студй. Эл Cажон, CА: Институте фор Cреатион Ресеарч. ИСБН 0-932766-41-2.

Ёунг, Давис А. (1995). Тҳе Библиcал Флоод. Гранд Рапидс, МИ: Ээрдманс Публишинг Cо.. ИСБН 0-8028-0719-4.