Ziyosfera

Nur (Islom)

Нур (арабча: النور‎‎) ислом контекстида „туннинг совуқ нури“ ёки „иссиқсиз ёруғлик“, яъни ой нурига ишора қилувчи атамадир . Бу ёруғлик „Худонинг ҳидояти“ ва „билим“ тимсоли сифатида ишлатилади, Нардан фарқли ўлароқ раҳм-шафқат рамзи бўлиб, у кунлик қуёш „иссиқ нури“, яъни оловга ишора қилади.Қур’онда Аллоҳ „осмонлар ва ернинг нури“ (Нур ояти) деб айтилган. Қур’оннинг кўплаб мумтоз тафсирчилари буни том маънода эмас, балки дунёни тушунча билан ёритиб турган Худо билан солиштиришади. Нур Муҳаммад (Муҳаммаднинг моҳияти) ҳамма нарсанинг квинтессенсияси деган тушунчага вакиллик қилувчи биринчи ва энг асосийси Саййид Абдулқодир Гилоний бўлиб, бу фикрни ўзининг „Сирр ул Асрор“ китобида баён қилган[1]. Бу тушунча кейинчалик унинг шогирдлари томонидан ваъз қилинган. Саййид Абдулқодир Ғилонийнинг шогирдларидан бири андалусиялик олим Абу Бакр ибн ал-Арабий бўлиб, у нурни энг чуқуридан тортиб, энг оддийгача тушуниш даражаларига ажратган. Шиалар нур, ички эзотерик тушунча маъносида, имомлар орқали мерос бўлиб, ўз навбатида уни халққа етказади, деб ҳисоблашади. 

Қур’он

Нур сўзи ибронийча Оҳр сўзи билан бир илдиздан келиб чиққан бўлиб, бошида яратилган Ибтидо китобида тасвирланган асосий нурдир[2]. Оромий тилида " нур " атамаси олов маъносини билдиради[3]. Оромий тилида бу атамани олов маъносига ўзгартириб, шам ёқиш билан боғлиқ бўлса, араб тилида нур ёруг ' бўлди деган маънода қўлланади.[4] Нур сўзи ёки унинг ҳосилалари Қур’онда қирқ тўққиз марта учрайди. У Худога, Муҳаммадга, Қур’онга, Китобга, Тавротга, Ойга ва содиқ эркаклар ва аёлларга нисбатан қўлланади. Ал-нур кўпинча зулматдан нурга, жаҳолатдан иймонга ҳаракатни ифодаловчи маънода зулумат (зулмат) билан бирга қўлланади[5]. Нур сўзи ҳам саккизта асосий мурожаат маъносида қўлланади[5]:

  1. Ислом дини
  2. Имон
  3. Таврот ва Инжиллардаги Худонинг амрлари ва ахлоқий қонунлари
  4. Кун нури
  5. Қиёмат куни Аллоҳ таоло мўминларга берадиган ҳидоят нури
  6. Қур’оннинг амр ва кўрсатмалари
  7. Адолат
  8. Ойнинг нури

Классик шарҳлар

Ат-Табарий (839-923) " Жоми ал-баён " асарида „ёруғлик“ ўрнига „йўлбошчи“ сўзини қўйиш энг тўғри талқиндир, „Аллоҳ осмонлару ернинг ҳидоятчисидир“, дейди. Бошқа талқинлар эса Худони ёруғликнинг ўзидан кўра ёруғлик манбаига айлантиради, чунки "Худо осмонлару ерни ёритади.[6] Форс олими Аз-Замахшарий (тах. 1074 –1144) „Аллоҳ нурдир“ ибораси „Зайд саховатли ва мурувватли“ деганга ўхшайди, дейди. Бу Зайднинг сахийлик ва файзлилик хоссалари эканлигини англатмайди, балки у бу фазилатларга эгадир. Аз-Замахшарий Аллоҳнинг бирлигига зид бўладиган куч ёки илм ёки нур каби Аллоҳдан ажралган сифатлар эҳтимолини рад этган. [6] „Аллоҳ осмонлару ернинг нуридир“ деган маънони шундай талқин қилган:

Ал-Ғаззолий (тах. 1058–1111) ёруғликнинг ҳар хил турларини қандай таърифлаш кераклиги, „Худо осмонлар ва ернинг нуридир“ иборасини қандай изоҳлаш кераклиги ҳақида рисола ёзган. Унинг фикрича, „нур“ уч хил маънога эга бўлиши мумкин. Биринчиси, оддий қўлланиш, „ўзида кўриш мумкин бўлган ва қуёш каби бошқа нарсаларни кўриш мумкин бўлган нарсанинг ифодаси“. Араб тилида „нур“ сўзи идрок амалга ошириладиган кўзга ҳам тегишли бўлиши мумкин ва бу янада мосроқ талқин бўлиши мумкин.[6] Ақлнинг „кўзи“ идрокнинг янада мукаммал органи бўлиб, „ёруғлик“ бу органга тегишли бўлиши мумкин. Шу маънода „нур“ деганда Муҳаммад алайҳиссаломга, озроқ даражада бошқа пайғамбарлар ва дин уламоларига ҳам тегишли бўлиши мумкин. Учинчи талқин шуки, „нур“ биринчи нур (ан-нур ал-аввал) ва ҳақиқий нур (ан-нур ал-ҳаққ)дир, чунки у ўзининг ёрқинлигини бошқа манбадан олмайдиган ягона нурдир. Худо нур, ягона нур, умумбашарий нурдир ва у ҳамма жойда мавжуд бўлса-да, соф нур бўлгани учун одамлардан яширинган. „Нур“ атамасини бошқа ҳар қандай мақсадда ишлатиш – бу метафора[6].

Қур’оннинг яна бир оятида „Ер Роббининг нури билан порлайди“, дейилади (39:69). Асосий тафсирчилар бу баёнотни том маънода қабул қилишади. ВИИИ-Х асрлардаги рационалист мўътазила илоҳиёт мактаби тафсирчилари бу парчадаги нур сўзини оддий „нур“ маъносида эмас, балки „ҳақиқат, Қур’он ва далил“ маъносида талқин қилганлар[7]. Шиа тафсирчилари буни „Имом ал-Маҳдий даврида қалблар юрти Раббийнинг адолат ва ҳақиқат нури билан порлайди“ деган маънода қабул қиладилар. Тасаввуф тафсирчилари бу ўринда „нур“ни „адолат“ маъносида қабул қиладилар ёки „Аллоҳ ер юзида порлаш учун махсус нур яратади“ деган маънони оладилар[7].

Низорий Исмоилий эътиқоди

Низорий исмоилийлар тариқатининг тарафдорлари, илоҳий ҳидоят исмоилийларга Муҳаммад авлодлари орқали этиб боришда давом этишига ишонишади. Имомлар исмоилийларга ботиний, эзотерик тушунчани етказиш функсиясига эга. Надия Эбоо Жамолнинг сўзларига кўра, имомлар "унинг маънавий илмининг (' илм) меросхўрлари, Худонинг нури (нур) ва Унинг ердаги тирик ҳужжати (ҳужжа) ташувчилари "[8].

Бешинчи шиа имоми Муҳаммад ал- Боқирга кўра, имомлар Қур’онда зикр қилинган ва Аллоҳнинг нури (нур Аллоҳ) бўлган муҳаддаслардир[9]. Ундан Қур’они каримнинг 64:8-оятидаги „Ва Аллоҳга, Унинг Расулига ва Биз туширган нурга иймон келтиринглар“ деган оятни шарҳлаш сўралган. Жаноб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг имомлари еру осмондаги Аллоҳнинг нури, деб жавоб берди. Авлоддан-авлодга ўтиб келаётган бу маънавий нур Муҳаммаднинг Али ва унинг авлодларига етказган боқий билимларни ифодалайди[9].

Икки тушунча борга ўхшайди. Нур-муҳаммад насл-насаб орқали ўтади, нур- Аллоҳ эса олдинги эгаси вафот этганида мерос бўлиб қолади. Имом туғилганда нур- муҳаммадга эга бўлади, лекин у нур Аллоҳни қабул қилмагунча сукут сақлайди[9]. Нур муҳаммад ворислик тимсоли ва Одам алайҳиссаломни Муҳаммадга, Муҳаммадни имомларга боғловчи моддадир. Нур Аллоҳ илҳом ва башорат тимсоли бўлиб, имомлар уни пайғамбарлар ва Аллоҳ танлаган барча инсонлар билан баҳам кўрадилар[9].

Сўфийлик эътиқоди

Сўфийлар назарида нур Аллоҳ таолонинг биринчи махлуқи бўлиб, ундан бошқа барча нарса ва мавжудотлар аста-секин яратилган[10]. Андалусиялик олим Абу Бакр ибн ал-Арабий (1076-1148) Муҳаммаднинг яратилишдан олдин ҳам борлиги ҳақидаги тушунчани ишлаб чиқди. Бу Ан-Нур ал-Муҳаммадийнинг таълимоти ёки Муҳаммад нуридир. Нур яратилишдан олдин мавжуд эди ва ҳамма нарса ундан яратилган. Дунё Одам алайҳиссаломда, пайғамбарларда ва Ақтобда мужассам бўлган нурнинг бир кўринишидир[11]. Ибн ал-Арабий шундай ёзган эди: „Яратилиш Нур Муҳаммаддан бошланган. Раббий ўз қалбидан нур келтирди.“[12] Форс шоири ва сўфий назариётчиси Фаридуддин Аттор (тах. 1145–1221) ёзган эди: „Руҳнинг келиб чиқиши мутлақ нурдир, бошқа ҳеч нарса эмас. Демак, у Муҳаммаднинг нури эди, бошқа ҳеч нарса эмас“[12].

Сўфийлар назарида ёруғлик бизнинг ботинимиз ҳақида билганимизни, зулмат эса биз билмаган нарсаларни ифодалайди[2]. Ибн Арабий нурнинг уч турини ажратган: мутлақ воқеликни энг юксак жиҳати билан очиб берувчи Нур ал-анвор (Нурлар нури), анвар ал-маони (ақл нури) ва анвор ал -анвор. таби'â (табиат нури)[13].Форс файласуфи Шаҳобиддин Суҳравардий (1155-91) шундай деб ёзган эди: „Аллоҳнинг зоти асл бунёдкор Нурдир, борлиқни доимо ёритиб туради. У доимо коинотни намоён қилади ва уни энергия билан таъминлайди. Аллоҳнинг Зот нури бутун коинотни мўл-кўл гўзаллик ва мукаммаллик билан таратади. Бу жараён билан нурланиш нажотдан бошқа нарсани англатмайди“[2].

Муҳаммад ибн Мустафа Ходимий (тах. 1702–1763) ёзади: "Маънавий қалбни дунёвий фикрлардан асраш, комил сўфий устозининг руҳий қалбидан маънавий қалбнинг фойдаси (" Файд „ (нур [нур]) олиши) билан амалга ошиши мумкин. Руҳий ёруғлик (Файд) севги йўли билан бир руҳий қалбдан бошқасига оқиб ўтади. Комил маънавий йўлбошчининг ўлими ёки унинг олис юртда бўлиши маънавий ёруғлик (Файд) оқимини тўхтата олмайди“[14]. Иноятхон (1882-1927) фикрича, руҳ қуёш нурига ўхшайди. Жисмоний танага эга бўлмаган фаришталар илоҳий Қуёшдан, Худонинг Руҳидан келадиган нурдан ёки нурдан яратилган. Барча руҳлар Нурдан яратилган ёки ўша моҳиятнинг бир қисмини ўз ичига олади, бу эса бутун намоён бўлишнинг моҳиятидир[15].

Ўрта аср Бенгал даври

Ханс Хардернинг ёзишича, ўрта асрлар Бенгал сўфий космологиясида нур-муҳаммад тимсолидир. Ҳазрат яратган нур, ўз навбатида, унинг танасининг турли қисмларида пайдо бўлган тер томчиларидан (ғарма, ғом) дунёни вужудга келтирган[10]. Унинг айтишича, бу тушунча Маизбҳандари ёзувларида кенг тарқалган бўлиб, кўпинча авлиёларни ёки уларнинг шаҳвоний фазилатларини тасвирлаш учун ишлатилади[10]. Гҳолан Моршед нурни Муҳаммад билан бирлаштирган мақола ёзган[10]. У ўзининг "Исломий прабандҳа самбҳар " асарида нур -и муҳаммадий бутун мавжудотнинг ҳаракатлантирувчи кучи эканлигини ва уни Муҳаммаддан алоҳида кўриб чиқмаслик кераклигини ёзган[10].

Лутфунниса Ҳусайний " Таоҳид " рисоласини ёзган бўлиб, унинг бир қисми нур-и Муҳаммадий пайдо бўлганидан то Муҳаммад туғилган давргача бўлган дунёнинг яратилиши ҳақида сўз юритади. Нур-и Муҳаммадий тўрт қисмга бўлинган, деб ёзади. Биринчи учтасидан қалам, тақдирлар китоби ва тахт пайдо бўлди. Тўртинчи қисм тўртга бўлинган. Биринчи учтадан тахтни, тахтни ўтирадиган фаришталар ва бошқа барча фаришталар пайдо бўлди.[10] Охирги қисм осмон, ер, жаннат ва дўзахни, сўнгра мўминларнинг кўз нурини, қалбларини нурини, тавҳид ва калима нурини берган бир қисмини яратди[10].

Лутфунниса Ҳусайний " Тафсир-и руҳ ал-китоб " номли Қур’он тафсирига ишора қилиб, яна бир маълумот беради. Бу талқинда Одам алайҳиссаломнинг орқа томонида сақланаётган нурини яратишда ҳам нур-и муҳаммадий ишлатилган. Фаришталар нурни кўриш учун Одам Атонинг орқасида тўпланишди. Одам Ато Раббийдан унинг пешонасига нур қўйишини сўради ва фаришталар уларни кўрадиган жойга келишди. Одам Ато ёруғликни ўзи кўришни хоҳлади ва Раббий уни кўрсаткич бармоғига ўтказди. Одам алайҳиссалом ерга тушгач, унинг орқасига яна нурлар кирди ва нур Одам алайҳиссаломдан турли эркакларнинг орқа ва аёлларнинг бачадонлари орқали Муҳаммаднинг ота-онасига ўтди[10].

Саид Нурсий Туркияда 1930-1940-йиллардаги секуляризация дастури қўзғолонни бостиргандан кейин сабр ва маънавий чекинишни таъкидлаб, Нур ҳаракатига асос солди[16]. Нур ҳаракати ва умуман сўфийлик тариқатлари тарафдорлари, агар одамлар қутқарилса, жамиятдаги ўзгаришларга йўл очилади, деб ҳисоблашади. Ғазаб ва уят каби салбий ҳис-туйғуларни ички сафарбарлик орқали назорат қилиш керак[16]. Саид Нурсийнинг матнга асосланган Нурчи ҳаракати сўфийлик тариқатларидан келиб чиққан. Нурчилар етакчиси Меҳмет Қиркинжининг сўзларига кўра, „Ислом қуёши 1925-йилда ботди ва 1950-йилда Саид асарлари билан тонг отди, улар камализм зулматини нури [нур] билан ёритди“[16].

Яна қаранг

  • Яқин
  • Бақаа
  • Бешта чироқ – шунга ўхшаш тушунча
  • Нур дунёси – Мандаэан Худоси ва фаришталар яшайдиган дунё

Манбалар

  1. ↑ Саййид Абдул Қадир Гилани ин Сирр ул Асрар, дисcоурсе 1
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Доуглас-Клотз 2005.
  3. ↑ „Стронг'с Ҳебреw: 5135. נוּר (Нур) -- а фире“.
  4. ↑ Гзелла, Ҳолгер. Тҳеологиcал Диcтионарй оф тҳе Олд Тестамент, Волуме ХВИ, 30 Новембер 2018. ИСБН 9781467451307. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Фатани 2006.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Сандс 2006.
  7. ↑ 7,0 7,1 Абдул-Раоф 2012.
  8. ↑ Алибҳаи 2002.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Лалани 2000.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 Ҳардер 2011.
  11. ↑ Тримингҳам 1998.
  12. ↑ 12,0 12,1 Деҳлви 2012.
  13. ↑ Яҳя 1991.
  14. ↑ Кҳāдимī 2005.
  15. ↑ Кҳан 2013.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Явуз 2003. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Nur_(Islom)" dan olindi