Nuralixon
Нурали хон (қоз. Нурмуҳаммедали Баҳодурхон, ҳукумронлик йиллари 1748 —1786-йиллар) қозоқ хонларидан бири[1]. Абулхайрхон вафотидан сўнг, 1748-йилда унинг ўғли Нуралихон Кичик жузда хонлик тахтига ўтирган. Ушбу қарорни Россия қироличаси Елизаветта Петровна тасдиқлаган[2]. Нуралихон Россия империяси томонидан тасдиқланган биринчи қозоқ хони бўлган. Бу ҳаракат билан подшоҳ ҳукумати қозоқ халқи томонидан хон деб тан олинган султонни хонликка тасдиқлаш ёки тасдиқламаслик ўз ихтиёрида эканлигини билдирган. Бу қозоқ халқининг мустақил давлатчилигини йўқ қилишга қаратилган биринчи қадам бўлган[3].
| Нуралихон | |
|---|---|
| Кичик жуз хони | |
|
Мансаб даври 1748-йил – 1786-йил | |
| Ўтмишдоши | Абулхайрхон |
| Вориси | Жармуҳамбетхон |
| Хива хони | |
|
Мансаб даври 1740-йил – 1742-йил | |
| Ўтмишдоши | Тоҳирхон |
| Вориси | Абулг'озихон ИИ |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1704-йил Қозоқ хонлиги |
| Вафоти |
1790-йил Россия империяси |
| Отаси | Абулхайрхон |
| Дини | Ислом |
Ҳаёти
1740-йилда Орол қозоқларининг хонларидан бири бўлган Нуралихон. Кейинги йили эронлик Нодиршоҳ ҳомийлик қилган Хива хони Тоҳирхонни ўлдириб, Хива хони тахтини ўзи эгаллаган. Бироқ Нодиршоҳ Нуралихонни ҳокимиятдан четлатиб, Элбарсхон ИИ нинг ўғли Муҳаммад Абулғозийни хон этиб тайинлаган. Бундан сўнг эса Нуралихон қозоқ даштига қайтишга мажбур бўлган[4].
1748-йилда отаси Абулхайрхон вафотидан кейин Кичик жуз хони этиб сайланган. Кейинги йили Россия ҳукумати унинг унвонини расман тасдиқлаган.
1755-йилда у Ботиршох бошчилигидаги бошқирдлар қўзғолонини бостиришда қатнашган ва 1771-йилда Надволжедан Жунғорияга қочган қалмоқ қўшинини таъқиб қилган Кичик жуз хонлигининг қўшинига раҳбарлик қилган.
Пугачёв қўзғалони даврида қозоқ хони Нуралихон икки томонлама сиёсат олиб борган. Кичик жуз оқсоқоллари ўз хонига бир неча бор норозилик билдиришган. Нуралихоннинг ўзи бир неча бор Россия ҳукуматига энг кучли қозоқ оқсоқолларининг кучини репрессив чоралар билан заифлаштиришни таклиф қилган. Нуралихоннинг Оренбург маъмуриятининг кўмагига асосланган сиёсати оддий халқнинг норозилигини келтириб чиқарган ва қозоқларнинг Ботир Сирим Датула (1783—1797) бошчилигидаги озодлик кураши сабабларидан бирига айланган[5].
1786-йил апрел ойида Нуралихон ҳокимиятни йўқотган ва даштдан Оренбургга қочиб кетган. Ўша йилнинг июн ойида Россия императори Екатерина ИИ Қозоқ хони Нуралихонни расман ҳокимиятдан четлатган. Нуралихон 1790-йилда Уфага кўчиб ўтган ва шу ерда вафот этган.
Манбалар
- ↑ „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“.
- ↑ Артыкбаев Ж. О. История Казахстана. — Астана, 2004. — 159 с.
- ↑ „История Казахстана“. 2008-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 20-октябр.
- ↑ Лапин Н.С. Описание обряда утверждения казахского хана Нуралы в 1749 году. Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История, филология. 2022;21(1):125-136.
- ↑ „Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 307. — 326 с. — 1000 экз“.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |