Ziyosfera

Nurbanu Sultan

Афифа Нурбону султон (туркча: Афифе Нур-Бану Султан, 1525-йил — 1583-йил 7-декабр) — канизак, кейин Усмонли султони Салим ИИ нинг рафиқаси (у ҳасеки унвонини олган), Мурод ИИИ нинг онаси; аёллар султонлиги даврининг биринчи волидаи султони. Нурбону икки зодагон венециялик оиладан чиққан ва ўн икки ёшида Усмонли адмирали томонидан ўғирлаб кетилган. У Султоннинг ҳарамига кирганидан кўп ўтмай, Нурбону Султон Сулаймон И вориси Шахзода Салимнинг канизаги бўлади. Салимнинг Усмонли тахтига ўтиргунига қадар кўп йиллар давомида Нурбону шаҳзоданинг ягона севимлиси ва унинг ягона ўғли Шаҳзода Муроднинг онаси бўлиб қолди. Шахзода Мурод тахтга ўтиргандан сўнг, Нурбону амалдаги унвон ва тегишли имтиёзларни олади; бундан ташқари, у умрининг охиригача ўғлининг бош сиёсий маслаҳатчиси бўлган. Нурбону 1583-йилда Истанбулда қудратнинг энг юқори чўққисида вафот этди ва Аё София масжидида эрининг ёнига дафн қилинди[1].

Нурбону Султон
Сесилия Вениэр-Баффо
Таваллуди 1525-йил
Грециянинг Парос ороли, Венеция
Вафоти 7-декабр 1583-йил(1583-12-07)
(58 ёшда)
Истанбул, Усмонли империяси
Турмуш ўртоғи Салим ИИ
Болалари Шоҳ султон, Мурод, Гавҳархон, Эсмахон, Фотима султон
Отаси Себастиано Вениэр
Онаси Виоланта Баффо

Келиб чиқиши

Асосий маълумотлар Нурбонунинг икки венециялик зодагонлар оиласидан келиб чиқишини тасдиқлайди: унинг отаси Николо Вениэр, Венецияга тегишли бўлган Грециянинг Парос оролининг губернатори ва Венециялик Догенинг укаси Себастиано Вениэр, онаси Виоланта Баффо. Сесилия Вениэр-Баффо исмини олган қиз ота-онаси турмушга чиқмаганлиги сабабли ноқонуний деб ҳисобланган. Бундан ташқари, баъзи тарихчилар Николо ва Виолантанинг тахмин қилинган қизининг исми Оливиа эканлигини таъкидлашади. Бошқа маълумотларга кўра, Нурбону яҳудий Наси оиласидан ёки Корфу оролидан бўлган юнон бўлиши мумкинлиги айтилади[2].

Меросхўрнинг канизаки

1537-йилда қароқчи ва адмирал Хайриддин Барбаросса Паросни қўлга киритганда, ўн икки ёшли қиз қулликка тушиб қолади. Қул сифатида у Барбаросса томонидан Истанбулдаги Султоннинг ҳарамига топширилган ва у ерда шаҳзода Салимнинг канизагига айланади. 1543-йилда Нурбону шаҳзода Салимга ҳамроҳлик қилиб Коняга боради ва шаҳзода Салим санжакбейи лавозимини эгаллайди. Бу ерда, 1544-йилда Нурбону биринчи фарзанди Шоҳ Султонни, сўнгра икки йилдан сўнг ўғли Муродни дунёга келтиради. Лесли Пирс таъкидлаганидек, Мурод Салимнинг 1566-йилда тахтга ўтиришидан олдин туғилган ягона ўғли эди. Венеция элчиси ёзганидек, у санжакбей бўлганида, Салим жуда „шаҳватпараст“ эди. Лекин Салимнинг бошқа канизаклари бўлсада, бу даврда фақат Нурбонудангина фарзандлари бўлади[3]. Шоҳ ва Муроддан ташқари, унинг яна иккита қизи бор эди — Гавҳархон ва Эсмахон, улар биринчи қиз ва ўғил туғилиши орасида туғилган. Салимнинг тахтга чиқишидан олдин туғилган охирги фарзанди Фотма Султон бўлиб, у 1559-йилда туғилган. Лекин унинг онаси Нурбону деб тахмин қилинади[4].

Болалари

  • 1.Султон Мурод ллл (1546-1595)
  • 2.Шоҳ Султон (1544-1580)
  • 3.Гавҳарҳон Султон (1544-1620)
  • 4.Эсмаҳон Султон (1545-1585)
  • 5.Фатма Султон (1559-1580)

Ҳасеки султонлик даври

1558-йилда Шаҳзода Мурод Оқсеҳир санжакбейи лавозимига тайинланди. Анъанага кўра, Шаҳзоданинг онаси у билан бирга вилоятга боришга мажбур бўлган ва у ерда султон қўл остидаги амалдаги вазифаларни бажариши керак эди. Бироқ Нурбону ҳам Салимнинг онаси Хуррам султон каби санжакка бормай, эрининг ёнида қолди. Салим султон бўлиб, Мурод Манисага кўчирилганда, Нурбону кутилганидан фарқли равишда Истанбулга йўл олди. Салим тахтга ўтиргунга қадар Нурбону унинг ягона севимлиси бўлиб қолди. Султоннинг биргина ўғли бўлгани сулолани оғир аҳволга солиб қўйганлиги сабабли, Салим яна бир қанча севимлиларни олиб келди, улар турли манбаларга кўра, унга тўққиз ўғил туғиб беришади; Лесли Пирснинг ёзишича, ҳукмронлигининг саккиз йиллик даврида Салим олти ўғилнинг отаси бўлиб, улардан бири отасининг тириклигида вафот этган (эҳтимол, бу Хуррам Султон тўрасига дафн этилган шаҳзода Меҳмеддир); Салимнинг яна тўрт канизаги ҳам бўлиб, улар ҳам ҳукмронлигининг охирида ўғил туғган. Шу билан бирга, у „бир севимли — бир ўғил“ тамойилига риоя қилган бўлиши мумкин. Салим тахтга ўтиргандан сўнг Нурбонунинг битта бола туғмагани, у Султоннинг жинсий шериги бўлишни тўхтатганлигини кўрсатиши мумкин, аммо у асосий севимли мақомини сақлаб қолди, чунки унинг ўғли тахт вориси деб эълон қилинади[5]. Венеция элчиларининг хабарларига кўра, пойтахтда дастлабки йилларда Нурбону ҳокимияти фақат Салимнинг унга бўлган муҳаббатига таянган. Отаси сингари Салим ҳам расман турмуш қуришга қарор қилди. Гиакомо Рагаззони 1571-йилги Венеция Сенатига берган маърузасида шундай деб ёзган эди: „Султон Амурат [Салимнинг тўнғич ўғли Мурод] истеъдодли ва 22 йил давомида яхши ўқиган, диний маросимларни диққат билан кузатиб боради ва шунинг учун ҳамма ва унинг отаси томонидан жуда яхши кўрилади. Усмонлиларнинг урф-одатларига зид равишда Буюк Сениор. Олти ой олдин унинг отаси Сигнор севги белгиси сифатида чебин ясаган, яъни у онасини шаҳзода, черкес аёлни қонуний хотини қилиб олган ва унга 110 минг дукатлик совға берган. Салимнинг онасига бор-йўғи 100 минг маҳр берган, отасини четлаб ўтмоқчи бўлган“. Сулаймон ва Александра Анастасия Лисовскаларнинг тўйи сингари, Салим ва Нурбонунинг никоҳ маросими ҳам Усмонли манбаларида ҳеч қандай тарзда ёритилмаган. Эҳтимол, бунга сабаб бундай никоҳларнинг Усмонли сарой анъаналарига зидлиги сабаб бўлгандир. Салим ИИ ҳукмронлигининг охирига келиб, Нурбону кунига 1100 ақча маош олаётган бўлса, султоннинг бошқа севимлилари атиги қирқ ақча олган; ўғли ҳукмронлиги даврида Нурбону кунига икки минг ақчага яқин олган, бу бутун империядаги энг юқори маош, яъни султоннинг ўзидан уч баробар кўп маош эди[6].

Валиде Султонлик даври( Султоннинг онаси)

Султон Салим 1574-йилда вафот этади ва тахтда унинг 28 ёшли ўғли Мурод ўтиради. Нурбонунинг ўзи ҳам амалдаги султон унвони ва тегишли имтиёзларга эга бўлди. У биринчи бўлиб бу унвонни расман ишлатган. Янги султоннинг онаси бўлган Нурбону чет эл ҳукмдорлари билан фаол ёзишмаларни бошлайди: Нурбану ўлимига қадар кўп йиллар давомида мунтазам равишда хат жўнатиб турди, шунингдек, франсуз қиролларининг онаси Кетрин де Медики билан совғалар алмашди. Нурбону венецияпараст сиёсат юритган; шу сабабли, ҳатто Генуя элчиси уни заҳарлагани ҳақида миш-мишлар тарқалди. Мурод 1583-йилда вафотигача катта ҳокимиятга эга бўлган онасининг ёрдамига таянди. Штатдаги бундай ҳолат кўпчиликка ва биринчи навбатда, 1580-йилда куёви Нурбону вафотидан кейин ҳокимиятни эгаллаган янги вазир Синан Пошога ёқмади. Султоннинг онаси ва штатдаги бош вазир ўртасидаги қарама-қаршилик Нурбону вафотидан бир йил олдин тугади: Синан пошо лавозимидан четлаштирилиб, пойтахтдан ҳайдаб юборилган. Султоннинг онаси ва вазир ўртасидаги қарама-қаршилик тугаши билан янгиси — Мурод ИИИ нинг онаси ва унинг севимлиси ўртасида бошланди. Мурод отасига ўхшаб, дастлаб фақат битта канизак — Сафия билан муносабатда бўлиб, Нурбону билан 1583-йилда можаро бўлган. Нурбону аввалига шуҳратпараст Сафияни ёқтирмаган. Нурбону ўғлига сулоланинг манфаати учун бошқа канизакларни олишни маслаҳат беради, чунки 1581-йилга келиб фақат битта шаҳзода тирик қолган — Мурод ва Сафиянинг ўғли Меҳмед. Сафиянинг қолган ўғиллари туғилиш пайтида ва эрта болаликдан вафот этган. 1583-йилда Нурбону Сафиеаи жодугарликда айблади, бу Муродни ожиз қилиб қўйди, янги канизак ололмасди; Сафиянинг бир қанча хизматкорлари ҳибсга олиниб, қийноққа солинган. Орадан кўп ўтмай Муроднинг синглиси Эсмахон акаси Муродга икки гўзал чўрини совға қилди ва у уларни қабул қилиб, канизак қилади. Кейинги бир неча йил ичида Мурод йигирма ўғил ва йигирма етти қизнинг отаси бўлади. Мурод ҳукмронлигининг биринчи ярмида унинг ҳарамидаги аёллар сони икки баравар кўпайиб, юз нафардан ошади[7].

Нурбону дафн этилган Аё София масжидидаги Салим ИИ ёдгорлигидаги маълумот лавҳаси

Ўлими

Нурбону 1583-йил декабрда вафот этади. У ҳаётлигида алоҳида шарафларга сазовор бўлмаган, вафотидан кейин уларга сазовор бўлган: Мурод ИИИ онасига Саййид Лўқмоннинг „Шеҳиншоҳнома“ миниатюраларидан бирида тасвирланган ажойиб дафн маросимини ўтказди, бу Усмонли империясидаги ягона миниатюра бўлди. Султон Валиданинг жасади билан тобутни Фатиҳ Меҳмед масжидига кўтариб, жаноза намозини ўқиш учун олиб борганлардан бири эди. Бу масжидни танлаш — барча Султон масжидлари ичида саройдан энг узоқда жойлашгани — онгли равишда қилинган: шу йўл билан Мурод онасининг руҳига яқин масжидлардагидан кўра кўпроқ одамлар дуо қилишини кутган эди. Тўрт кун давомида тинимсиз Қур’он ўқилди, тўрт кун давомида олий мартабали амалдорлар, дин арбоблари Нурбону қабрига келиб, унга ҳурмат бажо келтирдилар. Нурбонунинг дафн этилган жойи ҳам ғайриоддий эди: Мурод ИИИ буйруғи билан онаси Аё София масжиди мажмуасида отаси ёнига дафн этилган; шу тариқа Нурбону султоннинг хўжайини ёнига дафн этилган биринчи канизаги бўлди. Бу ҳаракати билан Мурод ўзининг ҳукмрон сулоланинг тўлақонли аъзоси эканлигини, шунингдек, ўзи ҳам Султон Салим ИИ, ҳам Нурбону Султон авлодидан эканлигини тан олди. Нурбонунинг дафн этилиши сулола аъзоларини дафн этиш анъанасини ўзгартирди, бунда султонлар ўз мақбараларининг ягона „эгаси“ бўлиб, уларнинг авлодлари, хотинлари ва оналари алоҳида дафн этилган (Мехримоҳ бундан мустасно эди. 1578-йилда отасининг ёнида, бу унинг Султоннинг ягона қизи сифатида алоҳида мавқеини таъкидлади. Султонларнинг хотинлари ва оналарининг ваколатларидан бири масжидлар қуриш эди. Атик Валиде масжиди Нурбону томонидан машҳур меъмор Синанга топширилган ва у вафот этган йили қуриб битказилган. Атик Валиде аёл киши томонидан қурилган икки минорали биринчи масжид эди[8].

Манбалар

  1. ↑ Финкель Кэролайн. История Османской империи: Видение Османа (русча). М.: АСТ; Астрель, 2012 — 829-бет. ИСБН 978-5-17-043651-4. 
  2. ↑ Фрили Джон. айны Османского двора. Частная жизнь султанов (русча). М.: Алгоритм, 2013. ИСБН 978-5-4438-0414-9. 
  3. ↑ Алтıнай Аҳмед Рефик. Кадıнлар салтанатı (туркча). Ан.: БоокCасе Яйıневи, 2013 — 399-бет. ИСБН 6055190028. Қаралди: 13-июл 2022-йил. 
  4. ↑ Баҳадıроğлу Явуз. Османлı'да Şэҳзаде Катли (туркча). Ис.: Несил Басıм Яйıн Гıда Тиcарет ве Санайи А.Ş, 2014 — 256-бет. ИСБН 6051622187. Қаралди: 13-июл 2022-йил. 
  5. ↑ Гоодwин Годфрей. Тҳе Привате Wорлд оф Оттоман Wомен (инглизча). Ис.: Сақи, 2006 — 261-бет. ИСБН 0863567452. Қаралди: 13-июл 2022-йил. 
  6. ↑ Ҳеубергер Валериа; Ҳумберт Геневиèве; Вйслонзил Элисабетҳ. Cултурес эн cоулеурс: л'ҳéритаге дес Эмпирес Оттоман эт Аустро-Ҳонгроис эн Ориэнт эт эн Оccидент (инглизча). Франкфурт ан Маин: П. Ланг, 2001 — 97-бет. ИСБН 0820454036. Қаралди: 13-июл 2022-йил. 
  7. ↑ Пеирcе Леслиэ П.. Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире (инглизча). Охф.: Охфорд Университй Пресс, 1993 — 374-бет. ИСБН 0195086775. Қаралди: 13-июл 2022-йил. 
  8. ↑ Тҳйс-Şэноcак Луcиэнне. Оттоман Wомен Буилдерс: Тҳе Арчитеcтурал Патронаге оф Ҳадиcе Турҳан Султан (инглизча). Алдершот: Ашгате, 2006 — 326-бет. ИСБН 0754633101. Қаралди: 13-июл 2022-йил.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Nurbanu_Sultan" dan olindi