Ziyosfera

Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva]]
{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                = Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva
| tasvir              = Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva.jpg
| tasvir_eni          =
| izoh                =
| asl_ismi            =
| tavallud_paytidagi_ismi =
| tavallud_sanasi      = [[1913-yil]]
| tavallud_joyi        = {{tavalludJoyi|Margʻilon}}
| vafot_sanasi        = {{Vafot sanasi|1929|6|}} (16 yosh)
| vafot_joyi          = {{VafotJoyi|Margʻilon}}
| fuqaroligi          =
| taʼlimi              =
| kasbi                = [[raqqosa]], [[aktrisa]]
| faoliyat_yillari    =
| asarlari            =
| boʻyi                =
| unvoni              =
| turmush_oʻrtogʻi    =
| bolalari            =
| otasi                =
| onasi                =
| qarindoshlari        =
| mukofotlari          =
| veb-sayt            = <!-- {{URL|sayt havolasi}}-->
| imzosi              =
}}
'''Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva''' (ayrim manbalarda '''Yoʻldosheva''' deb yoziglan) (1913-yil, [[Margʻilon]] — 1-iyul 1929-yil, [[Margʻilon]] ) — professional [[teatr]] sohasiga kirib kelgan birinchi oʻzbek raqqosasi. 1928-yildan [[Muhitdin Qoriyoqubov]] rahbarligidagi konsert-etnografik ansamblida raqqosa boʻlib ishlagan. Ansamblning Margʻilonga qilgan gastroli vaqtida radikal dindorlar tomonidan vahshiyona oʻldirilgan. Nurxon ayollar ozodligi va [[feodal]]izmga qarshilik timsoliga aylangan<ref>{{Kitob manbasi |last=Vitkovich |first=Viktor |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.72388 |title=A Tour Of Soviet Uzbekistan |publisher=Foreign Languages Publishing House |year=1954 |location=Moscow |pages=98}}</ref>. Bu fojiaga bagʻishlangan „Nurxon“ ([[Komil Yashin]] asari; [[Toʻxtasin Jalilov]] musiqasi) [[musiqali drama]]si yaratilgan. Margʻilon shahri madaniyat uyi oldida Nurxonga haykal oʻrnatilgan (1968, haykaltarosh Valentin Klebansov)<ref>"Nurxon" ''[[OʻzME]]''. [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/Oʻzbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20N%20harfi.pdf N-harfi, sahifa 248]{{Oʻlikhavola|date=iyun 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref><ref>[https://www.historytoday.com/sites/default/files/uzbek_statue.jpg ''Boy Looks up at Statue of Nurkhon'']</ref>.
 
== Hayoti ==
Nurxon 1913-yilda Marg‘ilonda o‘zbek oilasida tug‘ilgan. Qatag‘on davri va o‘ta diniy muhitda o‘sgan Nurxon o‘sha davrdagi boshqa o‘zbek qizlari kabi yoshligidan [[paranji]] kiyishni boshlagan. Biroq uning teatrga qiziqishi ortib, 1928-yilda uyidan qochib ketgan va oʻsha paytda Samarqandda joylashgan [[Muhitdin Qoriyoqubov]] teatr truppasiga qoʻshiladi<ref name=":1">{{Kitob manbasi |url=https://books.google.com/books?id=UtgTCgAAQBAJ |title=The New Woman in Uzbekistan: Islam, Modernity, and Unveiling under Communism |last=Kamp |first=Marianne |date=2011 |publisher=University of Washington Press |isbn=9780295802473 |pages=205-206 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{ensiklopediya manbasi|encyclopedia=[[National Encyclopedia of Uzbekistan|Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi]]|url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20N%20harfi.pdf|lang=uz|title=Нурхон|trans-title=Nurkhon|volume=6|year=2003|publisher=Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|location=[[Tashkent]]|access-date=2023-06-07|archivedate=2022-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220101222451/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20N%20harfi.pdf}}</ref>. Nurxonga [[Usta Olim Komilov]] ustozlik qilgan va u yerdagi hamkasblari orasida bo‘lajak [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] xalq artisti [[Tamaraxonim]] va bo‘lajak O‘zbekiston xalq artisti [[Gavhar Rahimova]]lar ham bor edi. Nurxon guruhga qoʻshilganidan koʻp oʻtmay, [[8-mart|1928-yil 8-martda]] xalqaro xotin-qizlar kunini nishonlashda boshqa raqqosalar bilan birgalikda sahnaga chiqadi va oʻzlariga qoʻyilgan ijtimoiy mavqega qarshi chiqib, ochiqchasiga paranjilarini yechadi. Tirikligida unga tez-tez [[Dogmatizm|diniy aqidaparastlar]] tomonidan tahdid qilinar edi, ular Nurxon paranjisini yechib, aktrisalik faoliyatini olib borish orqali ijtimoiy meʼyorlarga qarshi chiqqanidan gʻazablangan<ref>{{Kitob manbasi |url=https://books.google.com/books?id=xiUiAQAAIAAJ |title=История узбекской музыки: Учеб. пособие для муз. вузов |date=1979 |publisher=Музыка |language=ru}}</ref>.
 
== Oʻldirilishi ==
Raqs truppasi o‘zining tug‘ilib o‘sgan shahri Marg‘ilonga tashrif buyurganida, Nurxon oilasini ziyorat qilishga qaror qiladi. Xolasiga o‘rgangan raqslarini tushib beradi va qo‘shiqlarini kuylab beradi, shundan so‘ng xolasi uni akasi Salixo‘ja qidirayotganini aytadi. Akasi Nurxonni pichoq bilan kutib turgan bir vaqtda Nurxon koʻz oʻngida paydo boʻlishi bilan uni pichoqlab oʻldirgan. Voqea joyiga politsiya hodimlari yetib kelganidan so‘ng Salixo‘ja darhol jinoyatini tan olgan. U qotillik qasddan sodir etilganini tasdiqlagan<ref name=":0">{{Veb manbasi |last=Nam |first=Nadezhda |last2=Islamova |first2=Lola |date=16 January 2017 |title=Женщина и свобода в выборе одежды |url=https://anhor.uz/society/zhenshina-i-svoboda-v-vibore-odezhdi |access-date=2019-01-29 |website=Anhor.uz |language=ru}}</ref>, ularning otasi Yoʻldoshxoʻja Salimxoʻjaev, [[mingboshi]] va mulla Kamol Gʻiyosovning talabi bilan singlisini oʻldirish uchun Solixoʻjani Qur’on nomi bilan qasam ichtirgan. Nurxonning oʻlimining ertasiga jamoat maydonida katta dafn marosimi boʻlib oʻtdi. Minglab odamlar dafn marosimiga tashrif buyurishdi va ayollar uning [[tobut]]i oldida yuzidagi pardalarini yechib tashladilar<ref name=":32">{{Kitob manbasi |last=Avdeeva |first=Lyubov |title=Тамара Ханум. Моя жизнь. Воспоминания о себе и выдающихся деятелях искусств Узбекистана |publisher=Национальной библиотеки Узбекистана имени А. Навои |year=2009 |location=Tashkent}}</ref>. Oxir-oqibat uning otasi va ukasi qotillikdagi ishtiroki uchun sudlanib, qatl etildi, mingboshi va mulla esa surgun qilindi.
 
Opasi Nurxon bilan birga Teatr truppasiga qo‘shilgan Begimxon [[Alisher Navoiy]] nomidagi opera va balet teatrida aktrisalik faoliyatini muvaffaqiyatli davom ettirdi. 1929-yilning yozida raqs jamoasi Marg‘ilonga tashrif buyurganida, ikkalasini ham oʻldirilishi rejalashtirgan bir vaqtda oʻzlari bilmagan holda ikki opa-singil o‘z oilasini ziyorat qilish niyatida bo‘lgan, biroq Begimxon isitmasi ko‘tarilib, ota-onasinikiga bormay qolgan, shuning uchun Nurxon yolg‘iz o‘zi vafot etgan. Begimxonning opasi Nurxon xotirasiga bag‘ishlangan sheʼri 1938-yil 20-noyabrda O‘zbekistonning „Yosh leninchi“ gazetasida chop etilgan<ref name=":52">{{yangiliklar manbasi |last=Okhunova |first=Etibor |date=13 March 1986 |title=Тариҳ саҳифаларини варақаганда: Мунаввар чорраҳалар |trans-title=When flipping through the pages of history: Illuminated sections |page=4 |work=Совет Ўзбекистони |lang=uz}}</ref>.
 
== Xotirasi ==
Vafotidan soʻng Nurxon SSSR hukumati tomonidan [[Tursunoy Saidazimova]] singari mard sovet namunas<nowiki/>[[Shahid|i]]<ref name=":4">{{kitob manbasi |url=https://books.google.com/books?id=COkXM9n7KUcC&q=kamil+yashin&pg=PA452 |title=World Encyclopedia of Contemporary Theatre |last=Rubin |first=Don |date=1999-04-30 |isbn=9780415260879 |pages=458 |access-date=2010-09-12}}</ref> sifatida taqdirlangan. Marg‘ilon shahrida Madaniyat uyi oldiga Nurxon<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Picture of the statue — ''Boy Looks up at Statue of Nurkhon'' |url=http://www.gettyimages.com/license/517775498 |qaralgan sana=2017-05-12 |arxivsana=2024-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240803133501/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/little-boy-stands-admiring-the-monumental-statue-of-actress-news-photo/517775498 }}</ref> haykali qurilib, o‘rnatildi. 1967-yilda haykaltarosh Valentin Klevantsov tomonidan qurilgan<ref>{{Kitob manbasi |url=https://books.google.com/books?id=LpSfAAAAMAAJ |title=Искусство стран и народов мира: краткая художественная енциклопедия : архитектура, живопись, скульптура, графика, декоративное искусство |last=Ioganson |first=Boris Vladimirovich |date=1978 |publisher=Советская энциклопедия |pages=499 |language=ru}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=http://statemonument.uz/en/%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B/ |title=Sculptors |website=Oʻzbekiston haykaltaroshligi}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> haykal 1991-yilda [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi]] barham topganidan soʻng koʻp oʻtmay 1993-yilda olib tashlangan; Ayollar ozodligi uchun kurashni ifodalovchi yosh ayolga o‘rnatilgan yodgorlik postsovet O‘zbekistonda axloqsizlik deb hisoblangan<ref>{{Kitob manbasi |url=https://books.google.com/books?id=Af2zAAAAIAAJ |title=The Moscow Times, Volume 2, Issues 46-57 |publisher=Moscow Times |year=1995 |pages=36 |language=en}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |url=https://books.google.com/books?id=S-NCpTA-bnYC |title=Ouzbékistan: Samarcande, Boukhara, Khiva |last1=MacLeod |first1=Calum |last2=Mayhew |first2=Bradley |date=2004 |publisher=Olizane |isbn=978-2-88086-313-5 |pages=141 |language=fr}}</ref>. [[Fargʻona viloyati|Fargʻona]] shahrida „Nurxon“ kinoteatri mavjud<ref>{{veb manbasi |url=http://www.uzdaily.com/articles-id-127.htm |title="Days of the Uzbek National Cinema Arts" held in Margilan |publisher=Uzdaily.com |access-date=2010-09-12 |arxivsana=2018-06-30 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180630080754/http://www.uzdaily.com/articles-id-127.htm }}</ref>.
 
== Yana qarang ==
* [[Tamaraxonim]]
* [[Tursunoy Saidazimova]]
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
== Havolalar ==
* [https://newspaperarchive.com/other-articles-clipping-mar-13-1986-2102983/ „Sovet Oʻzbekistoni“ 13-mart 1986-yil]
 
{{OʻzME}}
 
{{DEFAULTSORT:Yoʻldoshxoʻjayeva, Nurxon}}
[[Turkum:1913-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha aktrisalar]]
[[Turkum:Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi)da tugʻilganlar]]
[[Turkum:Oʻzbekistonlik feministlar]]
[[Turkum:Oʻzbekistonlik qotillik qurbonlari]]
[[Turkum:O‘zbekiston SSRda o‘ldirilganlar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva
Fayl:Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva.jpg
Tavalludi 1913-yil
Margʻilon
Vafoti [[Unexpected < operator-iyun]] 1929-yil[[Turkum:Unexpected < operator-iyunda vafot etganlar]] (16 yosh)
Margʻilon
Kasbi raqqosa, aktrisa

Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva (ayrim manbalarda Yoʻldosheva deb yoziglan) (1913-yil, Margʻilon — 1-iyul 1929-yil, Margʻilon ) — professional teatr sohasiga kirib kelgan birinchi oʻzbek raqqosasi. 1928-yildan Muhitdin Qoriyoqubov rahbarligidagi konsert-etnografik ansamblida raqqosa boʻlib ishlagan. Ansamblning Margʻilonga qilgan gastroli vaqtida radikal dindorlar tomonidan vahshiyona oʻldirilgan. Nurxon ayollar ozodligi va feodalizmga qarshilik timsoliga aylangan[1]. Bu fojiaga bagʻishlangan „Nurxon“ (Komil Yashin asari; Toʻxtasin Jalilov musiqasi) musiqali dramasi yaratilgan. Margʻilon shahri madaniyat uyi oldida Nurxonga haykal oʻrnatilgan (1968, haykaltarosh Valentin Klebansov)[2][3].

Hayoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nurxon 1913-yilda Marg‘ilonda o‘zbek oilasida tug‘ilgan. Qatag‘on davri va o‘ta diniy muhitda o‘sgan Nurxon o‘sha davrdagi boshqa o‘zbek qizlari kabi yoshligidan paranji kiyishni boshlagan. Biroq uning teatrga qiziqishi ortib, 1928-yilda uyidan qochib ketgan va oʻsha paytda Samarqandda joylashgan Muhitdin Qoriyoqubov teatr truppasiga qoʻshiladi[4][5]. Nurxonga Usta Olim Komilov ustozlik qilgan va u yerdagi hamkasblari orasida bo‘lajak SSSR xalq artisti Tamaraxonim va bo‘lajak O‘zbekiston xalq artisti Gavhar Rahimovalar ham bor edi. Nurxon guruhga qoʻshilganidan koʻp oʻtmay, 1928-yil 8-martda xalqaro xotin-qizlar kunini nishonlashda boshqa raqqosalar bilan birgalikda sahnaga chiqadi va oʻzlariga qoʻyilgan ijtimoiy mavqega qarshi chiqib, ochiqchasiga paranjilarini yechadi. Tirikligida unga tez-tez diniy aqidaparastlar tomonidan tahdid qilinar edi, ular Nurxon paranjisini yechib, aktrisalik faoliyatini olib borish orqali ijtimoiy meʼyorlarga qarshi chiqqanidan gʻazablangan[6].

Oʻldirilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Raqs truppasi o‘zining tug‘ilib o‘sgan shahri Marg‘ilonga tashrif buyurganida, Nurxon oilasini ziyorat qilishga qaror qiladi. Xolasiga o‘rgangan raqslarini tushib beradi va qo‘shiqlarini kuylab beradi, shundan so‘ng xolasi uni akasi Salixo‘ja qidirayotganini aytadi. Akasi Nurxonni pichoq bilan kutib turgan bir vaqtda Nurxon koʻz oʻngida paydo boʻlishi bilan uni pichoqlab oʻldirgan. Voqea joyiga politsiya hodimlari yetib kelganidan so‘ng Salixo‘ja darhol jinoyatini tan olgan. U qotillik qasddan sodir etilganini tasdiqlagan[7], ularning otasi Yoʻldoshxoʻja Salimxoʻjaev, mingboshi va mulla Kamol Gʻiyosovning talabi bilan singlisini oʻldirish uchun Solixoʻjani Qur’on nomi bilan qasam ichtirgan. Nurxonning oʻlimining ertasiga jamoat maydonida katta dafn marosimi boʻlib oʻtdi. Minglab odamlar dafn marosimiga tashrif buyurishdi va ayollar uning tobuti oldida yuzidagi pardalarini yechib tashladilar[8]. Oxir-oqibat uning otasi va ukasi qotillikdagi ishtiroki uchun sudlanib, qatl etildi, mingboshi va mulla esa surgun qilindi.

Opasi Nurxon bilan birga Teatr truppasiga qo‘shilgan Begimxon Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida aktrisalik faoliyatini muvaffaqiyatli davom ettirdi. 1929-yilning yozida raqs jamoasi Marg‘ilonga tashrif buyurganida, ikkalasini ham oʻldirilishi rejalashtirgan bir vaqtda oʻzlari bilmagan holda ikki opa-singil o‘z oilasini ziyorat qilish niyatida bo‘lgan, biroq Begimxon isitmasi ko‘tarilib, ota-onasinikiga bormay qolgan, shuning uchun Nurxon yolg‘iz o‘zi vafot etgan. Begimxonning opasi Nurxon xotirasiga bag‘ishlangan sheʼri 1938-yil 20-noyabrda O‘zbekistonning „Yosh leninchi“ gazetasida chop etilgan[9].

Xotirasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Vafotidan soʻng Nurxon SSSR hukumati tomonidan Tursunoy Saidazimova singari mard sovet namunasi[10] sifatida taqdirlangan. Marg‘ilon shahrida Madaniyat uyi oldiga Nurxon[11] haykali qurilib, o‘rnatildi. 1967-yilda haykaltarosh Valentin Klevantsov tomonidan qurilgan[12][13] haykal 1991-yilda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi barham topganidan soʻng koʻp oʻtmay 1993-yilda olib tashlangan; Ayollar ozodligi uchun kurashni ifodalovchi yosh ayolga o‘rnatilgan yodgorlik postsovet O‘zbekistonda axloqsizlik deb hisoblangan[14][15]. Fargʻona shahrida „Nurxon“ kinoteatri mavjud[16].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Vitkovich, Viktor. A Tour Of Soviet Uzbekistan. Moscow: Foreign Languages Publishing House, 1954 — 98-bet. 
  2. ↑ "Nurxon" OʻzME. N-harfi, sahifa 248[sayt ishlamaydi] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  3. ↑ Boy Looks up at Statue of Nurkhon
  4. ↑ Kamp, Marianne. The New Woman in Uzbekistan: Islam, Modernity, and Unveiling under Communism (en). University of Washington Press, 2011 — 205-206-bet. ISBN 9780295802473. 
  5. ↑ "Нурхон". Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 6. Tashkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 2003. Archived from the original on 2022-01-01. https://web.archive.org/web/20220101222451/https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O%27zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20N%20harfi.pdf. <!--->
  6. ↑ История узбекской музыки: Учеб. пособие для муз. вузов (ru). Музыка, 1979. 
  7. ↑ Nam, Nadezhda; Islamova, Lola „Женщина и свобода в выборе одежды“ (ru). Anhor.uz (2017-yil 16-yanvar). Qaraldi: 2019-yil 29-yanvar.
  8. ↑ Avdeeva, Lyubov. Тамара Ханум. Моя жизнь. Воспоминания о себе и выдающихся деятелях искусств Узбекистана. Tashkent: Национальной библиотеки Узбекистана имени А. Навои, 2009. 
  9. ↑ Okhunova, Etibor. Тариҳ саҳифаларини варақаганда: Мунаввар чорраҳалар (uz). Совет Ўзбекистони (1986-yil 13-mart), s. 4.
  10. ↑ Rubin, Don. World Encyclopedia of Contemporary Theatre, 1999-04-30 — 458-bet. ISBN 9780415260879. Qaraldi: 2010-yil 12-sentyabr. 
  11. ↑ „Picture of the statue — Boy Looks up at Statue of Nurkhon“. 2024-yil 3-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 12-may.
  12. ↑ Ioganson, Boris Vladimirovich. Искусство стран и народов мира: краткая художественная енциклопедия : архитектура, живопись, скульптура, графика, декоративное искусство (ru). Советская энциклопедия, 1978 — 499-bet. 
  13. ↑ „Sculptors“. Oʻzbekiston haykaltaroshligi.[sayt ishlamaydi]
  14. ↑ The Moscow Times, Volume 2, Issues 46-57 (en). Moscow Times, 1995 — 36-bet. 
  15. ↑ MacLeod, Calum; Mayhew, Bradley. Ouzbékistan: Samarcande, Boukhara, Khiva (fr). Olizane, 2004 — 141-bet. ISBN 978-2-88086-313-5. 
  16. ↑ „"Days of the Uzbek National Cinema Arts" held in Margilan“. Uzdaily.com. 2018-yil 30-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 12-sentyabr.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Nurxon?oldid=219196" dan olindi