Ўлик тил — тирик қўлланилишда бўлмаган ва, одатда, фақат ёзма ёдгорликлар бўйича маълум бўлган, ёки сунъий регламентли қўллашда бўлган тил. Одатда бундай ҳолат бир тил қўлланилиш давомида бошқа тил билан алмаштирилганда юз беради (шунингдек «тил кўчиши»), масалан, копт тили араб тили билан алмаштирилди, кўпчилик маҳаллий америка тиллари эса, инглиз, франсуз, испан ва португал тиллари томонидан сиқиб чиқарилди. Тил йўқолиши даврида унинг мавжудлиги охирги босқичларида у фақат белгиланган ёш (ва ижтимоий) гуруҳлари учун хусусиятли бўлиб қолади[1]. Баъзан тирик, фаол қўллашда бўлган архаик тиллар ҳам ўлик тиллар деб аталади[2].

Ўлик тиллар — жонли истеъмолдан чиққан (табиий сўзлашув тили бўлмаган), ёзма ёдгорликларда сақланган тил. Айрим тиллар босқинчилик, мустамлакачилик, унда сўзлашувчиларни мажбурлаш натижасида ёки тарихий, иқтисодий ва маданий ўзгаришлар таъсирида йўқолиб борган. Шумер, лотин, этруск, юнон, қадимий славян, прусс, вестгот, остгот, италий, галл, гёз, копт (қибтий), ўрхун, қад уйғур, эски ўзбек, қадимий форс, санскрит, пали, пракрит, булғор ва бошқалар Ўлик тил ҳисобланади.

Тилнинг тараққий этиш қонуниятларини белгилашда Ўлик тиллар катта аҳамиятга эга. Шуни таъкидлаш жоизки, қадимий тилшуносликнинг дастлабки салмоқли ютуқларга эришишида ҳам қадимий Месопотамиядаги шумер, қадимий Кичик Осиёдаги хетт, қадимий Ҳиндистондаги санскрит сингари Ўлик тилларни ўрганиш асосий ўрин тутган эди.

Баъзи Ўлик тиллардан, улар кўп соҳаларда истеъмолдан чиққанига минг йиллар ўтган бўлса ҳам, инсоният алоқа тили эмас, балки ибодат тили сифатида фойдаланиб келинмоқда. Мас, мисрлик христианлар копт тилидан, католик черкови вакиллари лотин тилидан, мўғул халқларининг ламаистик черкови вакиллари тибет тилидан фойдаланадилар. Шунингдек, Ўлик тиллардаги ёзма ёдгорликлар тарихий манбалар сифатида ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Ўлик тиллар миллий тиллар ривожланишига ҳам (Ҳиндистонда классик санскрит, араб мамлакатларида классик араб, Ғарбий Европада лотин, Россияда черковславян, Юнонистонда қадимий юнон тиллари) ижобий таъсир кўрсатган. Кейинги даврда ёзма Ўлик тилни давлат, фан, мактаб тилига айлантириш учун уринишлар содир бўлмоқда. Чунончи, Исроилда қадимий яҳудий тили (иврит) давлат тили деб эълон қилинган бўлса, Ватиканда лотин тилида янги терминлар луғатлари нашр этиб борилмоқда.

Айрим ҳолларда ўлик тиллар тирик мулоқот воситаси сифатида хизмат қилишдан чиққан ҳолда, ёзма шаклда сақланади ва фан, маданият, дин заруратлари учун фойдаланилади[3]. Бундай ривожланиш мисоллари қуйидагилар ҳисобланади:

Айрим ҳолларда ўлик тил фан ва дин мақсадларида фойдаланишда давом этади. Ушбу шаклда фойдаланилаётган кўпчилик ўлик тиллар орасида санскрит, лотин, черков славян, копт, авесто ва бошқа муҳим ўрин эгаллайди.

Яна шундай мисол борки, ўлик тил яна тирик тилга айланади, иврит тили билан ҳам шундай ҳол юз берган.

Кўпчилик ҳолларда адабий тил оғзаки тилдан бўлиниб қолади ва кейинчалик деярли ўзгармасдан ўзининг классик қиёфасида қолиб кетади; оғзаки тил янги адабий тил шаклига ўца, эскисини ўлик тилга айланган тил сифатида қараш мумкин (бундай ҳолат учун мисол қилиб ХХ асрнинг 20-йилларида Туркияда усмон тилидан таълим ва иш юритиш тили сифатида турк тилига ўтилишини келтириш мумкин).

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Лингвистический энциклопедический словарь онлайн (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-09-17 санасида архивланган)
  2. ↑ 2,0 2,1 А. Ю. Мусорин О СОДЕРЖАНИИ ПОНЯТИЯ «МЁРТВЫЕ ЯЗЫКИ»
  3. ↑ Мёртвые языки в БСЭ
  4. ↑ „Онлайн Энциклопедия Кругосвет“. 2010-йил 18-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 7-ноябр.
  5. ↑ А. А. Зализняк. «Слово о полку Игореве: взгляд лингвиста», 1-е изд., М., 2004, с. 15
  6. ↑ «Словарь древнерусского языка ХИ—ХИВ вв. Введение, инструкция, список источников, пробные статьи», под ред. Р. И. Аванесова, М., 1966, с. 23
  7. ↑ Чристоф Ҳеинз. Эинфüҳрунг ин диэ слаwисче Спрачwиссенсчафт (ПДФ), 2013-01-02да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 2012-11-07
  8. ↑ МултиТреэ прожеcт[сайт ишламайди]

Адабиётлар

  • Аделаар, Wиллем Ф. Ҳ.; & Муйскен, Пиэтер C. (2004). Тҳе лангуагес оф тҳе Андес. Cамбридге лангуаге сурвейс. Cамбридге Университй Пресс. ИСБН 978-0-521-36275-7.
  • Брензингер, Маттҳиас (эд.) (1992) Лангуаге Деатҳ: Фаcтуал анд Тҳеоретиcал Эхплоратионс wитҳ Спеcиал Референcе то Эаст Африcа. Берлин/Неw Ёрк: Моутон де Груйтер. ИСБН 978-3-11-013404-9.
  • Cампбелл, Лйле; & Митҳун, Марианне (Эдс.). (1979). Тҳе лангуагес оф нативе Америcа: Ҳисториcал анд cомпаративе ассессмент. Аустин: Университй оф Техас Пресс. ИСБН 0-292-74624-5.
  • Дориан, Нанcй C. (1978). Фате оф морпҳологиcал cомплехитй ин лангуаге деатҳ: Эвиденcе фром Эаст Сутҳерланд Гаэлиc. Лангуаге, 54 (3), 590—609.
  • Дориан, Нанcй C. (1981). Лангуаге деатҳ: Тҳе лифе cйcле оф а Сcоттиш Гаэлиc диалеcт. Пҳиладелпҳиа: Университй оф Пеннсйлваниа Пресс. ИСБН 0-8122-7785-6.
  • Дресслер, Wолфганд & Wодак-Леодолтер, Рутҳ (эдс.) (1977) Лангуаге деатҳ (Интернатионал Жоурнал оф тҳе Соcиологй оф Лангуаге вол. 12). Тҳе Ҳагуэ: Моутон.
  • Гордон, Раймонд Г., Жр. (Эд.). (2005). Этҳнологуэ: Лангуагес оф тҳе wорлд (15тҳ эд.). Даллас, ТХ: СИЛ Интернатионал. ИСБН 1-55671-159-Х. (Онлине версион: ҳттп://www.этҳнологуэ.cом).
  • Ҳаррисон, К. Давид. (2007) Wҳен Лангуагес Диэ: Тҳе Эхтинcтион оф тҳе Wорлд’с Лангуагес анд тҳе Эросион оф Ҳуман Кноwледге. Неw Ёрк анд Лондон: Охфорд Университй Пресс. ИСБН 978-0-19-518192-0.
  • Митҳун, Марианне. (1999). Тҳе лангуагес оф Нативе Нортҳ Америcа. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс. ИСБН 0-521-23228-7 (ҳбк); ИСБН 0-521-29875-Х.
  • Моҳан, Пеггй; & Задор, Паул. (1986). Дисcонтинуитй ин а лифе cйcле: Тҳе деатҳ оф Тринидад Бҳожпури. Лангуаге, 62 (2), 291—319.
  • Сассе, Ҳанс-Жüрген (1992) 'Тҳеорй оф лангуаге деатҳ', ин Брензингер (эд.) Лангуаге Деатҳ, пп. 7–30.
  • Счиллинг-Эстес, Наталиэ; & Wолфрам, Wалт. (1999). Алтернативе моделс оф диалеcт деатҳ: Диссипатион вс. cонcентратион. Лангуаге, 75 (3), 486—521.
  • Себеок, Тҳомас А. (Эд.). (1973). Лингуистиcс ин Нортҳ Америcа (парц 1 & 2). Cуррент трендс ин лингуистиcс (Вол. 10). Тҳе Ҳауге: Моутон. (Репринтед ас Себеок 1976).
  • Скутнабб-Кангас, Тове. (2000). Лингуистиc геноcиде ин эдуcатион ор wорлдwиде диверситй анд ҳуман ригҳц? Маҳwаҳ, Неw Жерсей: Лаwренcе Эрлбаум Ассоcиатес. ИСБН 0-8058-3468-0.