Oʻzinduksiya

Oʻzinduksiya — elektr zanjiridagi tok kuchining oʻzgarishi natijasida bu zanjirda elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) hosil boʻlishi. Zanjirda tok oʻzgarganida shu zanjir konturi bilan cheklangan yuzada magnit induksiya oqimi ham oʻzgaradi, natijada unda oʻzinduksiya e.yu.k. hosil boʻladi. Uning yoʻnalishi Lens qoidasi bilan aniqlanadi. oʻzinduksiya hodisasi elektrotexnika va radiotexnikada muhim ahamiyatga ega. Masalan, induktivlik gʻaltagiga ketma-ket ulangan kondensator oʻzinduksiya tufayli oʻz-oʻzidan qayta zaryadlanadi, natijada konturda elektromagnit tebranishlar paydo boʻladi. Konturni kesib oʻtadigan magnit oqimining oʻzgarishi roʻy beradigan barcha hodisalarda elektromagnit induksiya hodisasi roʻy beradi. Kuzatilayotgan konturdan oʻtayotgan tok kuchining oʻzgarishi konturda qoʻshimcha tok kuchi hosil qiladigan konturdagi EYUKni hosil boʻlishiga olib keladi. Bu hodisaga o‘zinduksiya, oʻzinduksion EYUKni hosil qiladigan qoʻshimcha kuchga o‘zinduksiya ekstra toki deyiladi. 0‘zinduksiya EYUKi nimalarga bogʻliq va u qanday kattaliklar bilan ifodalanadi. Ixtiyoriy nuqtada hosil boʻluvchi magnit induksiya vektori gʻaltakdan oʻtayotgan tok kuchiga toʻgʻri proporsional: d> = ILBunda L — konturning induktivligi boʻlib, konturdan bir birlik tok kuchi oʻtganda konturda hosil boʻluvchi magnit induksiya oqimiga son jihatdan teng boʻlgan kattalikdir.

0‘zinduksiya hodisasiga tenglamani tatbiq etsak,

dd>	_ d l
E s = — dl = — L ^ t	(5-4)

hosil boʻladi. 0‘zinduksiya EYUK tok kuchining o ‘zgarish tezligiga to ‘gʻri proporsional boʻlar ekan. Induktivlik L = d l / / d t boʻladi. Bu ifodadan foydalanib, uning birligini aniqlasak, konturdagi tok bir sekundda bir amperga 0‘zgarganda bir volt 0‘zinduksiya EYUKi hosil b o ‘lsa, bu konturning birligini birgenri deyiladi: 1H = w U s = 1 V c 1s Har qanday konturni tok manbaiga ulagan vaqti tok kuchi eng katta qiymatga erishmaydi, buning uchun maʼlum vaqt oʻtadi. Bu vaqtda konturda ulanish ekstratoki hosil boʻladi. l — e Bunda I 0—tokning erishishi zarur boʻlgan maksimal qiymati, R — zanjir qarshiligi, L — induktivlik. Kalit uzilganda esa tok kuchi nolga teng boʻlishi uchun yana vaqt kerak. Bu vaqtdagi tokka uzilish ekstratoki deyiladi . U quyidagicha ifodalanadi: L Bunda f — — —zanjiming doimiy vaqti deyiladi va u tok kuchini qancha K vaqtda y e m arta o ‘zgarishini koʻrsatadi. Zanjirning qarshiligi ® qancha kichik bo‘lib, uning induktivligi (L) qancha katta boʻlsa, zanjirdagi tokning kamayuvi shuncha sekin boʻladi. Bunda koʻp oʻramli temir o ‘zakli gʻaltakka parallel ravishda galvanometr ulangan. Zanjir tok manbaiga ulanganda manba EYUK yoʻnalishiga qarama-qarshi yoʻnalishda gʻaltakda ulanish induksion EYUK hosil boʻladi. Bu holdagi tok yoʻnalishi rasmda tutash strelka bilan koʻrsatilgan. Zanjirni uzishda esa gʻaltakda induksiyalangan EYUK gʻaltakdagi tokni awalgi yoʻnalishini saqlaydi, ammo zanjir m anbadan uzilgan b o ‘lgani uchun uzilish ekstratoki galvanometr orqali punktir strelka bilan koʻrsatilgan yoʻnalishda oʻtadi. G‘altak induktivligini hisoblaylik. Uning uzunligi / va umumiy sim oʻram lar soni N ta boʻlsin. U vaqtda uzunlik birligidagi oʻram lar soni _ N n ~ boʻlib, unda hosil boʻluvchi magnit maydon induksiyasi B = w 0In 0 ‘tayotʼgan oqim: Tutinisfi oqimi: G f = N 0 , = s s ()p 71 SI 0‘zinduksiya EYUK i esa boʻlib, uni bilan taqqoslasak, induktivlik

L = (j, fu0n 2Sl) boʻladi. Bu ifoda bir qatlam oʻralgan toroid yoki juda uzun solenoid (gʻaltak) uchun o‘rinlidir.