Очиқ кириш логотипи, дастлаб Публиc Либрарй оф Сcиэнcе томонидан ишлаб чиқилган

Очиқ кириш (инглизча: Опен аccесс, ОА) — муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимоя қилиниши мумкин бўлган нашрларни ўқувчиларга кириш учун тўловлар ёки бошқа тўсиқларсиз етказиб беришни таъминлайдиган принсиплар ва амалиётлар мажмуи[1]. Қатъий белгиланган очиқ кириш тушунчаси (2001-йилги таъриф) ёки „либре“ (эркин) моделида махсус очиқ лицензиялар қўлланилиши эвазига, асардан нусха кўчириш, уни қайта фойдаланиш ва нашрдан кейин ишлатиш йўлидаги барча тўсиқлар камайтирилади ёки бутунлай бекор қилинади[1].

Очиқ кириш ҳаракатининг асосий диққат-эътибори тақриздан ўтган илмий-тадқиқот адабиётларига, хусусан, академик журналларга қаратилган[2]. Бунга қуйидагилар сабаб бўлган:

  • Газета, журнал ва бадиий адабиётлардан фарқли ўлароқ, бундай даврий нашрлар „даврий нашрлар инқирози“ (обуна нархларининг ҳаддан ташқари қимматлашиши) муаммосига дуч келган. Ушбу икки гуруҳ ўртасидаги асосий фарқ талабнинг мослашувчанлигида намоён бўлади: инглиз адабиёти ўқув дастурида „Гарри Поттер ва ҳикматлар тоши“ асарини жамоат мулки ҳисобланган муқобил асар, масалан, „Лилипутга саёҳат“ билан алмаштириш мумкин бўлса, ҳаёт учун хавфли бўлган урушиол моддаси билан заҳарланган беморни даволаётган шошилинч ёрдам бериш хонасидаги шифокор ушбу мавзудаги энг сўнгги[3], аммо пуллик тизим ортидаги шарҳловчи мақолани, 1954-йилда преднизон кашф қилинишидан олдин, яъни 90-йил муқаддам чоп этилган ва муаллифлик ҳуқуқи муддати тугаган мақола билан алмаштира олмайди[4].
  • Илмий-тадқиқот ишлари муаллифларига мақолалари учун ҳеч қандай ҳақ тўланмайди, шунинг учун улар пуллик нашрлардан очиқ кириш форматидаги нашрларга ўтганларида, айниқса, „олмосли очиқ кириш“ воситаларидан фойдаланганларида ҳеч қандай моддий зарар кўрмайдилар.
  • Тахминан 2000-йилдан буён журнал мақолаларини тарқатишнинг асосий шаклига айланган электрон нашриёт харажатлари, кўплаб бадиий китобхонлар ҳамон афзал кўрадиган қоғоздаги нашр ва тарқатиш харажатларига қараганда қиёслаб бўлмайдиган даражада кичикдир.

Очиқ бўлмаган (пуллик) журналлар нашр харажатларини обуна, сайт лицензиялари ёки ҳар бир кўриш учун тўлов каби кириш тўловлари ҳисобидан қопласа, очиқ кириш форматидаги журналлар ўқувчидан контентни ўқиш учун ҳақ талаб қилмайдиган молиялаштириш моделлари билан ажралиб туради; улар бунинг ўрнига муаллифлик бадаллари ёки давлат томонидан молиялаштириш, субсидиялар ва ҳомийлик маблағларига таянади. Очиқ кириш тизими нашр этилган илмий тадқиқот натижаларининг барча шаклларига, жумладан, тақриздан ўтган ҳамда тақриздан ўтмаган академик журнал мақолалари, конференсия материаллари, диссертациялар[5], китоб боблари, монографиялар[6], тадқиқот ҳисоботлари ва тасвирларга нисбатан қўлланилиши мумкин[7].

Хусусиятлари

Очиқ илм-фан ёки очиқ тадқиқотлар ҳаракатининг юзага келиши бир қатор мунозарали ва қизғин баҳслашиладиган мавзуларни кун тартибига олиб чиқди.

Академик нашриёт соҳаси турлича қарашлар ва кескин ёндашувларни келтириб чиқармоқда. Масалан, муаллифлар мақолаларни топширишнинг турли хил тизимлари билан курашиб соатлаб вақт йўқотишлари, ҳужжат форматини кўплаб журналлар ва конференсиялар услубларига мослаб қайта-қайта ўзгартиришлари ҳамда баъзан тақриз натижаларини ойлаб кутишларига тўғри келади. Очиқ кириш ва Очиқ илм-фан/Очиқ тадқиқотлар тизимига ўтишнинг узоқ давом этаётган ҳамда кўпинча зиддиятли кечаётган ижтимоий ва технологик жараёни — хусусан, Шимолий Америка ва Европа бўйлаб (Лотин Америкаси 2000-йилда „Аccесо Абиэрто“ моделини кенг жорий этиб бўлган[8]) — қарашларнинг тобора қатъийлашишига ва катта баҳс-мунозараларга сабаб бўлди[9].

(Очиқ) академик амалиётлар соҳасида сиёсат ижрочилари ҳамда тадқиқотларни молиялаштирувчи жамғармаларнинг роли тобора ортиб бормоқда[10][11][12]; улар карера ўсиши рағбатлари, тадқиқотларни баҳолаш тизими ҳамда давлат томонидан молиялаштириладиган илмий ишлар учун бизнес моделлари каби масалаларга алоҳида эътибор қаратмоқдалар. Хусусан, „План С“ ҳамда „АмелиCА[13]“ (Лотин Америкаси учун очиқ билимлар платформаси) ташаббуслари 2019 ва 2020-йилларда академик мулоқот муҳитида катта баҳс-мунозаралар тўлқинини келтириб чиқарди[14][15].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Субер, Петер „Опен Аccесс Овервиэw“. 2007-йил 19-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 29-ноябр.
  2. ↑ Сwан, Алма „Полиcй гуиделинес фор тҳе девелопмент анд промотион оф опен аccесс“. УНЕСCО (2012). 2019-йил 14-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 14-апрел.
  3. ↑ "Элдер Б. Плант Дерматитис". Эмерг Мед Cлин Нортҳ Ам. 42 (3): 613–638. 2024. дои:10.1016/ж.эмc.2024.03.001. ПМИД 38925778. ҳттпс://www.эмед.тҳеcлиниcс.cом/артиcле/С0733-8627(24)00041-5/абстраcт. 
  4. ↑ "Тҳе Тохиc Принcипле оф тҳе Поисон Ивй". Жоурнал оф тҳе Америcан Чемиcал Соcиэтй 56 (12): 2736–2738. 1934. дои:10.1021/жа01327а064. ҳттпс://пубс.аcс.орг/дои/пдф/10.1021/жа01327а064. 
  5. ↑ Счöпфел, Жоачим; Прост, Ҳéлèне (2013). "Дегреэс оф сеcреcй ин ан опен энвиронмент. Тҳе cасе оф элеcтрониc тҳесес анд диссертатионс". ЭССАCҲЕСС – Жоурнал фор Cоммуниcатион Студиэс 6 (2(12)): 65–86. Арчивед фром тҳе оригинал он 2014-01-01. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20140101042356/ҳттп://www.эссачесс.cом/индех.пҳп/жcс/артиcле/виэw/214. Қаралди: 2026-06-16. Очиқ кириш]]
  6. ↑ Счwартз, Мередитҳ (2012). "Диреcторй оф Опен Аccесс Боокс Гоэс Ливе". Либрарй Жоурнал. Арчивед фром тҳе оригинал он 2013-10-04. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20131004231707/ҳттп://лж.либрарйжоурнал.cом/2012/04/аcадемиc-либрариэс/диреcторй-оф-опен-аccесс-боокс-гоэс-ливе/. Қаралди: 2026-06-16. Очиқ кириш]]
  7. ↑ „Термс анд cондитионс фор тҳе усе анд редистрибутион оф Сентинел дата“. Эуропеан Спаcе Агенcй (2014-йил 1-июл). 2020-йил 8-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 28-июн.
  8. ↑ „Ҳечо Эн Латиноамéриcа. Аccесо Абиэрто, Ревистас Аcадéмиcас э Инноваcионес Регионалес“. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 31-август.
  9. ↑ Вуонг, Қуан-Ҳоанг (2018). "Тҳе (ир)ратионал cонсидератион оф тҳе cост оф сcиэнcе ин транситион эcономиэс". Натуре Ҳуман Беҳавиоур 2 (1): 5. дои:10.1038/с41562-017-0281-4. ПМИД 30980055. 
  10. ↑ Росс-Ҳеллауэр, Тонй; Счмидт, Биргит; Крамер, Бианcа (2018). "Аре Фундер Опен Аccесс Платформс а Гоод Идеа?". САГЕ Опен 8 (4). дои:10.1177/2158244018816717. 
  11. ↑ Винcент-Ламарре, Пҳилиппе; Боивин, Жаде; Гаргоури, Яссине; Ларивиèре, Винcент; Ҳарнад, Стеван (2016). "Эстиматинг Опен Аccесс Мандате Эффеcтивенесс: Тҳе МЕЛИБЕА Сcоре". Жоурнал оф тҳе Ассоcиатион фор Информатион Сcиэнcе анд Течнологй 67 (11): 2815–2828. дои:10.1002/аси.23601. ҳттпс://эпринц.сотон.аc.ук/370203/1/МелибеаФИН4.пдф. Қаралди: 28 Аугуст 2019. Очиқ кириш]]
  12. ↑ Футуре оф Счоларлй Публишинг анд Счоларлй Cоммуниcатион: Репорт оф тҳе Эхперт Гроуп то тҳе Эуропеан Cоммиссион.. Публиcатионс Оффиcе оф тҳе Эуропеан Унион, 30 Жануарй 2019. ИСБН 978-92-79-97238-6. Қаралди: 2019-йил 28-август (2019-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган). 
  13. ↑ Агуадо-Лóпез, Эдуардо; Беcеррил-Гарcиа, Арианна „АмелиCА бефоре План С – Тҳе Латин Америcан Инитиативе то девелоп а cооперативе, нон-cоммерcиал, аcадемиc лед, сйстем оф счоларлй cоммуниcатион“. Импаcт оф Соcиал Сcиэнcес (2019-йил 8-август). 2019-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 26-ноябр.
  14. ↑ Жоҳнсон, Роб (2019). "Фром Cоалитион то Cоммонс: План С анд тҳе Футуре оф Счоларлй Cоммуниcатион". Инсигҳц: Тҳе УКСГ Жоурнал 32. дои:10.1629/уксг.453. 
  15. ↑ Поуррет, Оливиэр; Ираwан, Дасапта Эрwин; Теннант, Жонатҳан П.; Ҳурстҳоусе, Андреw; Ван Ҳуллебусч, Эриc Д. (2020-09-01). "Тҳе гроwтҳ оф опен аccесс публишинг ин геочемистрй". Ресулц ин Геочемистрй 1. дои:10.1016/ж.рингео.2020.100001. ИССН 2666-2779. ҳттпс://www.сcиэнcедиреcт.cом/сcиэнcе/артиcле/пии/С2666277920300010. 

Адабиётлар

Ҳаволалар