Ziyosfera

Odissey

Одиссей (лотинча: Юлисс) — Қадимги Юнонистон полиси Итаканинг афсонавий подшоҳи ҳисобналиб, Гомернинг Одиссея достони мазкур шахсга, хусусан унинг Троя урушидан Юнонистонга қайтиш чоғидаги саргузаштларига бағишланади. Қаҳрамон, шунингдек, Гомернинг яна бир эпик достони, Илиаданинг ҳам бош персонажларидан ҳисобланади. Одиссей ўзининг зукколиги, айёрлиги ва қувлиги билан машҳур ва шу сабабли ҳам Айёр Одиссей лақаби билан танилган.

Лаэрт ва Антиклеянинг ўғли, Пенелопанинг эри ҳамда Телемах, Акусилай ва Телегоннинг отаси бўлган Одиссей ўзининг ақлий исте’доди, айёрлиги ва кўп қирралилиги (полйтропос) билан машҳурдир. Шу сабабли у Одиссей Айёр/Маккор (қадимги юнонча: μῆτις, лотинча: мêтис, ма’носи: ’айёр ақл’) лақаби билан танилган. У узоқ давомида ниҳоаясига етмаган ўн йиллик Троя урушидан сўнг яна ўн йил давом этган ностос ёки "ватанга қайтиш" саёҳати билан машҳурдир.

Ҳаёти

Одиссейнинг келиб чиқиши ҳақида бизга жуда кам маълумот етиб келган. Унинг ота томонидан бобоси Арсей бўлса, она томондан бобоси ўғри Автолик (Гермес ва Хионнинг ўғли) бўлган. Бу маълумот Одиссейнинг Олимп худоларидан бири Гермеснинг абираси бўлганлигидан далолат беради.

Исми, этимологияси ва бошқа номлари

Ὀδυσ(σ)εύς Одйс(с)эус шакли эпик даврдан бошлаб классик даврга қадар қўлланилган, бироқ бу исмнинг бошқа турли шакллари ҳам мавжуд. Ваза ёзувларида Олисеус (Ὀλισεύς), Олйсеус (Ὀλυσεύς), Олйссеус (Ὀλυσσεύς), Олйтеус (Ὀλυτεύς), Олйттеус (Ὀλυττεύς) ва Ōлйссеус (Ὠλυσσεύς) вариантлари учрайди. Оулихēс (Οὐλίξης) шакли Буюк Грециянинг дастлабки манбаларидан бирида (Диомедес Грамматиcусга кўра, Ибйcус асарида) қайд этилган, юнон грамматик олими Элий Геродиан эса Оулихеус (Οὐλιξεύς) шаклини ўз асарларида келтириб ўтган[1]. Лотин тилида у Улихēс ёки Улйссēс (нисбатан камроқ учрайдиган варианти) номи билан ҳам танилган[2]. Баъзи олимлар „дастлаб иккита алоҳида шахс – бири Одиссейга ўхшаш, иккинчиси Уликсга ўхшаш номли қаҳрамонлар бўлган ва кейинчалик улар битта мураккаб шахсга бирлаштирилган бўлиши мумкин“ деган фаразни илгари суришади. Бироқ, д ва л ҳарфлари ўртасидаги алмашинув баъзи ҳинд-европа ва юнон сўзларида ҳам кенг тарқалган, лотин шакли эса этруск тилидаги Утҳузе сўзидан келиб чиққан дея тахмин қилинади, бу эса баъзи фонетик ўзгаришларни тушунтириши мумкин[3].

Номнинг аниқ этимологияси ҳақида маълумотлар етарли эмас. Қадимги муаллифлар бу номни юнонча одуссомаи (ὀδύσσομαι) „ғазабланмоқ, нафратланмоқ“[4], одуромаи (ὀδύρομαι) (ὀδύρομαι) „йиғламоқ, ҳасрат қилмоқ“[5][6] ёки ҳатто оллуми (ὄλλυμι) „ҳалок бўлмоқ, йўқолмоқ“ феъллари билан боғлашган[7][8]. Гомер уни ўз асарларидаги ҳаволалар ва сўз ўйинларида бу феълнинг турли шакллари билан боғлайди. „Одиссея“ достонининг 19-китобида, Одиссейнинг болалик даври ҳақида ҳикоя қилинаётганда, Эвриклея боланинг бобоси Автоликдан унга исм қўйишни сўрайди. Эвриклея Полиаретосга (πολυάρητος) ўхшаш исм қўйишни таклиф қилган бўлиши мумкин, „чунки унинг ҳақига кўп дуо қилинган эди“, аммо Автолик, ўша вақтдаги „истехзоли кайфияти“ сабабли, болага „ўзининг ҳаётий тажрибаси“ни эслатувчи бошқа исм беришга қарор қилади[9]: „Мен кўплаб эркаклар ва аёллардан ғазабланганлигим (ὀδυσσάμενος одйссаменос) сабабли ҳам, боланинг исми Одиссей бўлсин“[10] деб айтади. Одиссей кўпинча Лаэртиад (Λαερτιάδης), яъни „Лаэртнинг ўғли“ деган лақаби ҳам олади.

Шунингдек, бу номнинг келиб чиқиши юнон тили га алоқадор эмас, балки бошқа тилдан, эҳтимол бу тилнинг ҳинд-европа тиллар оиласига ҳам мансуб эмаслигини ва унинг этимологияси номаълумлигини тахмин қилиш мумкин[11].

Роберт С. П. Беэкес бу сўзнинг юнонлардан аввал яшаган халқларга тегишли бўлишини тахмин қилади[12]. Этруск динида Одиссейнинг номи (ва ҳикоялари) Утҳузе (Уθузе) номи билан қабул қилинган бўлиб, бу номнинг олдинги Миной шаклидан ўзлаштирилган деб талқин қилинади (эҳтимол *Одузе, ˈот͡θут͡се деб талаффуз қилинган). Ушбу назария фонологиялардаги (д ёки л) ноаниқликларини ҳам тушунтириши керак, чунки ўша даврдаги юнон тилига нотаниш бўлган аффрикат [т͡θ] турли муқобил товушларни келтириб чиқарган (яъни, юнон тилида δ ёки λ, этруск тилида эса θ)[13].

Манбалар

  1. ↑ Энтрй „Ὀδυσσεύς“ (Wайбаcк Мачине сайтида 5 Марч 2008 санасида архивланган), ин: Ҳенрй Георге Лидделл анд Роберт Сcотт: А Греэк–Энглиш Лехиcон, 1940.
  2. ↑ Станфорд, Wиллиам Беделл. Тҳе Улйссес тҳеме. А Студй ин тҳе Адаптабилитй оф а Традитионал Ҳеро. Спринг Публиcатионс, 1968 — 8-бет. 
  3. ↑ Сеэ тҳе энтрй "Ἀχιλλεύς" ин Wиктионарй; cфр. Греэк δάκρυ, дáкру, вс. Латин лаcрима „теар“.
  4. ↑ Энтрй „ὀδύσσομαι“ (Wайбаcк Мачине сайтида 6 Жануарй 2021 санасида архивланган) ин Лидделл анд Сcотт, А Греэк–Энглиш Лехиcон.
  5. ↑ Энтрй „ὀδύρομαι“ (Wайбаcк Мачине сайтида 6 Аугуст 2020 санасида архивланган) ин Лидделл анд Сcотт, А Греэк–Энглиш Лехиcон.
  6. ↑ Ҳомерс Одйссеэн Ҳелмут ван Тҳиэл: . Берлин: Лит, 2009 — 194-бет. 
  7. ↑ Энтрй „ὄλλυμι“ (Wайбаcк Мачине сайтида 6 Аугуст 2020 санасида архивланган) ин Лидделл анд Сcотт, А Греэк–Энглиш Лехиcон.
  8. ↑ Марcй Георге-Коккинаки. Литерарй Антҳропонймй: Деcодинг тҳе Чараcтерс ин Ҳомер'с Одйссей. Антроcом, 2008 — 145–157-бет. Қаралди: 2017-йил 4-май (2018-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  9. ↑ Станфорд, Wиллиам Беделл. Тҳе Улйссес тҳеме, 1968 — 11-бет. 
  10. ↑ Одйссей 19.400–405 (Wайбаcк Мачине сайтида 17 Жуне 2021 санасида архивланган).
  11. ↑ Диҳле, Албречт. А Ҳисторй оф Греэк Литературе. Фром Ҳомер то тҳе Ҳелленистиc Период. Роутледге, 1994 — 19-бет. ИСБН 978-0-415-08620-2. Қаралди: 2017-йил 4-май. 
  12. ↑ Роберт С. П. Беэкес, Этймологиcал Диcтионарй оф Греэк, Брилл, Леиден 2009, п. 1048.
  13. ↑ Глен Гордон, А Пре-Греэк наме фор Одйссеус, публишед ат Палеоглот. Анcиэнт лангуагес. Анcиэнт cивилизатионс. Ретриэвед 4 Май 2017. 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Odissey" dan olindi