Ziyosfera

Okulesika

Окулесика (инглизча: оcулесиcс лотинча: оcулус — кўз) — кўз билан алоқа қилиш, кўз хатти-ҳаракатларини ўрганиш. Юз ифодаларининг ажралмас қисми бўлиб, у маълумотни юзнинг бошқа қисмлари билан синхрон равишда узатади[1].

Умумий таъриф

Окулесика кўзнинг хулқ-атвор жиҳатларини ва оғзаки бўлмаган мулоқот усули сифатида қарашдан фойдаланишни ўрганади. Кўзлар ҳукмронлик, бўйсуниш, иштирок этиш, ажралиш, ижобий ёки салбий таассуротни этказиши мумкин. Мисол учун, юқори мақомга эга бўлган одамлар, паст мақомли коммуникаторлар гапирганда эмас, балки тинглашда кўз билан алоқа қилсалар, биринчи бўлиб кўз билан алоқа қилишади.

Инсон кўзи инсон танасининг ноёб органидир: кўзнинг камалак пардасида сиз 250 га яқин ноёб хусусиятларни топишингиз мумкин, уларнинг комбинацияси ҳатто эгизакларда ҳам такрорланмайди. Инсон кўзининг бу хусусиятини бармоқ излари билан солиштириш мумкин, аммо бармоқлардаги нақшни ўзгартириш мумкин ва кўз белгиларини ўзгартириш мумкин эмас[2].

Окулесика мулоқотнинг этник хусусиятлари таъсирида ўзгариши мумкин, чунки кўзлар физиологик, психологик, ижтимоий, диний ва жинсий алоқаларда муҳим орган ҳисобланади. Ҳар бир маданият ва ҳар бир миллат кўз хатти-ҳаракатларининг одатий намуналарини ва улар ҳақида гапиришнинг стереотипли тил усулларини ишлаб чиқади. Кўз одоб — ахлоқ қоидалари, масалан, муайян кўринишларни қатъий тартибга солади ва тақиқлайди. Масалан, Америка маданиятида қарашдан қочмаслик керак, лекин бошқа одамга қараш ҳам қабул қилиниши мумкин эмас. Пуэрто-америкаликлар ва мексикалик америкаликларда пастроқ қараш ҳурматни билдиради.

Нигоҳ нутқни шакллантириш жараёнида иштирок этади: фикрни шакллантиришда одам „фазо“ га қарашга интилади, лекин охирида у суҳбатдошга қарайди, бу фикрни оғзаки ифодалаш қийинлигини кўрсатади.

Типология

Тилшунос Григорий Креидлиннинг тадқиқотига кўра, окулезикада диалогдаги одамларнинг кўз ҳаракатининг бир неча асосий турлари мавжуд[2] :

  • „бир томонлама кўриниш“ инглизча: оне-сидед лоок) — бир одамнинг бошқасига қараши (лекин юзига эмас);
  • „юзга қаранг“ инглизча: фаcе газе) — бир одамнинг бошқасига қараши;
  • „тўғридан-тўғри <кўзларга>“ (инглизча: диреcт <еуе> газе);
  • „қўшма кўриниш“ инглизча: мутуал газе) — шерикларнинг бир-бирининг юзига қараши;
  • „кўз билан алоқа“ ёки „визуал алоқа“ (инглизча: эе cонтаcт) — иккала шерик ҳам онгли равишда бир-бирларининг кўзларига қарашади (қаранг. Руслар бир-бирига қарашади);
  • „кўздан қочиш“ инглизча: газе авоиданcе) — суҳбат иштирокчиларидан бири (ёки иккаласи) суҳбатдошнинг кўзига қарашдан қочишга интиладиган вазият;
  • „бир кўриш“ (инглизча: газе омиссион юбориш) — кўз билан алоқа қилмаслик, шерикга қарамаслик учун аниқ ниятга эга эмас.

Танқид

Оғзаки бўлмаган мулоқот назарияларини танқид қилиш, айниқса, 1960 ва 1970-йилларда психотерапияда ишлаб чиқилган нейролингвистик дастурлаш (НЛД) амалиёти билан боғлиқ ҳолда кескин пайдо бўлди. Танқидчилар НЛД нинг самарасизлиги ва ахлоқсиз қўлланиши ҳақида саволлар туғдирдилар[3]. Кўпчилик НЛД асосан фирибгарлик эканлигини таъкидлайди. Мисол учун, психолог Майкл Корбаллиснинг таъкидлашича, НЛД муаллифлари атайлаб илмий ҳурматлилик таассуротларини яратдилар, чунки аслида „НЛД нинг неврология, тилшунослик ва ҳатто нейролингвистиканинг ҳурматли суб-интизоми билан ҳеч қандай алоқаси йўқ“[4].

Манбалар

  1. ↑ И. Н. Жукова [и др.]. Словарь терминов межкультурной коммуникации. Москва: Флинта: Наука, 2013. ИСБН 978-5-9765-1083-8. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Крейдлин, Г. Е.. Невербальная семиотика: Язык тела и естественный язык. М.: Новое литературное обозрение, 2002. ИСБН 5-86793-194-3. 
  3. ↑ Жҳа, Алок. „Wас Деррен Броwн реаллй плайинг Руссиан роулетте - ор wас ит жуст а триcк?“ (инглизча). Тҳе Гуардиан (9-октабр 2003-йил). 16-декабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14-декабр 2018-йил.
  4. ↑ Cорбаллис, М.. Минд Мйтҳс: Эхплоринг Популар Ассумптионс Абоут тҳе Минд анд Браин. Сергио Делла Сала (Эдитор), 1999. ИСБН 0-471-98303-9. 

Адабиётлар

  1. Крейдлин Г. Э. Оғзаки бўлмаган семиотика: тана тили ва табиий тил. — М.: Янги адабий шарҳ, 2002. — 592 б.
  2. Жукова ИН [ва бошқалар] Маданиятлараро алоқа атамаларининг луғати. — М.: Флинта: Наука, 2013. — 628 б.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Okulesika" dan olindi