Окуломотор нерв схемаси

Окуломотор нерв (лотинча: нервус оcуломоториус) - ИИИ жуфт краниал нерв бўлиб, ко'з олмасининг ҳаракатланиши, ко'з қопқог'ини ко'тарилиши, қорачиқнинг ёруг'ликка реаксияси учун жавобгардир[1].

Анатомия

Краниал нервлар миянинг қуйидаги жойларидан чиқади:

1- Мия поясининг тепасида: И ва ИИ жуфтликлар

2- О'рта миядан: ИИИ ва ИВ жуфтликлар

3- Вароливев ко'пригидан: В, ВИ, ВИИ ва ВИИИ краниал нервлар.

4- Медулла облонгатасининг лампочкасидан: ИХ, Х, ХИ ва ХИИ жуфтликлари.

Окуломотор нерви- - аралаш рв бўлибиб, ядролари и мия оёқлари қопламида, мия сув о'тказгичида жойлашган (лотинча: ақуэдуcтус cеребри), о'рта мия томининг юқори тепаликлари даражасида.

Ко'з-мотор нерви, мия моддасининг педункулининг медиал юзасидан чиқади, миянинг пастки қисмида ко'прикнинг олд четидан , интерпедункуляр чуқурликда (лотинча: фосса интерпедунcуларис) кўринади.

Кейин юз томон ё'налган окуломотор асаб орқа мия артерияси о'ртасида ётади (лотинча: а. cеребри постериор) ва юқори серебеллар артерия (лотинча: а.cеребелларис супериор), дура матерни тешади ва каверноз синуснинг юқори деворидан о'тиб (лотинча: синус cаверносус), ички уйқу артериясидан ташқарида (лотинча: а.cаротис интерна), юқори орбитал ёриқ орқали киради (лотинча: фиссура орбиталис супериор) орбита бо'шлиг'ига.

Орбитага киришдан олдин ҳам окуломотор нерв икки шохга бо'линади - булар: юқори ва пастки[2].

  1. Юқори новда (лотинча: рамус супериор) оптик асабнинг латерал юзаси бо'йлаб боради (лотинча: н.оптиcус), юқори ко'з қовог'ини ко'тарувчи мушакка мос келадиган иккита шохга бо'линади (лотинча: м.леватор палпебраэ супериорис) ва юқори тўғри мушаги (лотинча: м.реcтус супериор)
  2. Пастки новда (лотинча: рамус инфериор) кучлироқ, биринчи навбатда, юқори шох каби, оптик асаб ташқарисида ётади. Орбитадаги пастки шох 3 та шохга бо'линади, уларнинг ички қисми медиал то'г'ри мушакка яқинлашади (лотинча: м.реcтус медиалис), о'рта, энг қисқа, пастки то'г'ри ичак мушакларини иннервация қилади (лотинча: м.реcтус инфериор) ва ташқи, энг узуни, пастки тўғри мушаги бўйлаб ўтади (лотинча: м.реcтус инфериор) пастки қия мушакка (лотинча: м.облиқуус инфериор). Парасимпатик ко'з-мотор шохчаси охирги филиалдан чиқиб кетади (лотинча: радих оcуломоториа), силиер тугун томон ё'налган[3].

Ко'з-мотор нерви, асабнинг бир қисми сифатида, ко'рсатилган мотор ва парасим

патик толаларга қо'шимча равишда, ички уйқу артериясини о'раб турган симпатик ички каротид плексусдан унга яқинлашадиган симпатик толалар ва офталмик асабдан чо'зилган сезгир толалар (лотинча: н.опҳталмиcус) - тригеминал асабнинг шохлари (лотинча: н.тригеминус) ўтади.

Функсия

Ко'з-мотор нерви аралаш нерв толасидан иборат, чунки у мотор ва автоном толаларни о'з ичига олади. У икки турдаги ядроларга эга: силиер танаси ва қорачиқ сфинктери (вегетатив) иннервациясини та'минлайди ва ко'знинг мушак аппаратига (мотор) боради.

Оcуломотор нерви, о'рта миянинг олдинги тегментумида жойлашган гетероген ядролар гуруҳига эга. Окуломотор нервларнинг ядролари бешта ҳужайра гуруҳидан иборат: иккита ташқи моторли катта ҳужайрали ядролар, иккита кичик ҳужайрали ядролар ва битта ички, жуфтланмаган, кичик ҳужайрали ядролар.

Учинчи нервнинг моторли жуфтлашган йирик ҳужайра ядролари латерал ҳолатни эгаллайди. Улар ҳужайра гуруҳларидан иборат бо'либ, уларнинг ҳар бири ма'лум бир чизиқли мушаклар билан бог'лиқ. Ядронинг олдинги учида аксонлари леватор қопқог'и мушакларининг иннервациясини та'минлайдиган ҳужайралар гуруҳи мавжуд бўлиб, ундан кейин юқори ва медиал то'г'ри кўз мушаклари, пастки қия ва пастки то'г'ри кўз мушаклари учун ҳужайра гуруҳлари жойлашган.

Жуфтлашган йирик ҳужайрали ядроларнинг медиал қисмида Якубовичнинг жуфтлашган ядроси жойлашган, лекин кичик ҳужайрали парасимпатик ядролари ҳам мавжуд (Эдингер- Вестфал). Бу ердан келадиган импулслар силиер тугун орқали о'тади (лотинча: ганглион cилиаре) ва иккита силлиқ мушакка этиб боради, уларни ба'зан ко'знинг ички мушаклари, ко'з қорачиг'ининг торайтирувчи мушаклари (лотинча: м.спҳинcтер пупиллаэ) (ко'з қорачиг'ининг сиқилишини та'минлайди) ва силиер мушак (лотинча: м.cилиарис) (у турар жойни тартибга солади). Якубович (Эдингер-Вестфал) ядролари о'ртасида о'ртада Перлиянинг жуфтланмаган ядроси жойлашган бо'либ, у иккала окуломотор нервлар учун ҳам умумий бо'либ, ко'зларнинг жойлашишини та'минлайди.

Окуломотор нерв ядролари ҳужайраларининг аксонлари пастга тушади. Шу билан бирга, латерал мотор ядросининг каудал ҳужайралар гуруҳида жойлашган ҳужайралардан бошланганлар қисман бошқа томонга о'тади. Улар қизил ядрони кесиб о'тадилар (лотинча: нуcлеус рубер) ва о'рта мияни тарк этиб, асосга мия новдасининг медиал йивидан чиқади.

Кў'зларнинг ҳаракати

6 та ко'з-мотор мускуллардан 4 тасини иннервация қилган бу нерв ко'з олмасининг ҳаракатини, я'ни унинг қо'шилиши (медиал то'г'ри), ко'тарилиши (юқори то'г'ри то'г'ри + пастки қия), тушириш (пастки то'г'ри ичак), о'г'ирлаш (пастки қия) ва ко'з олмасининг ташқарига айланишини та'минлайди.

Зарарланиш клиникаси

Окуломотор нервнинг то'лиқ шикастланиши

Окуломотор нервнинг то'лиқ зарарланиши характерли синдром билан бирга келади.

  • Птозис (ко'з қовог'ининг тушиши) юқори ко'з қовог'ини ко'тарадиган мушакнинг фалажидан келиб чиқади.
  • Дивергент страбисмус (лотинча: страбисмус дивергенс) - ко'знинг латерал то'г'ри мушаклари (ВИ жуфт краниал нервлар томонидан иннервация қилинган) ва ко'знинг юқори қия мушаклари (иннервация қилинган) та'сирида ко'з қорачиг'и ташқарига ва бир оз пастга ё'налтирилган ко'знинг қаттиқ ҳолати. ИВ жуфт краниал нервлар томонидан иннервация қилинган- блокловчи нерв (лотинча: н.трочлеарис)).
  • Диплопия (иккита ко'риш) - бемор иккала ко'з билан қараганида юзага келадиган суб'эктив ҳодиса. Ко'зни яқин атрофдаги обектга қаратганда ёки ко'знинг фалаж бўлган ички то'г'ри мушак қисмига қарашга ҳаракат қилганда икки баравар ко'пайишнинг зо'равонлиги ортади. Бундай ҳолда, ҳар иккала ко'зда ҳам қаратилган обектнинг тасвири ретинанинг бир-бирига мос келмайдиган жойларида олинади. Ко'риб чиқилаётган обектнинг икки баравар ко'пайиши иннервациянинг бузилиши туфайли мушаклар кучсизлиги туфайли бир ко'знинг ко'риш о'қининг ог'иши натижасида юзага келади. Бундай ҳолда, ко'риб чиқилаётган обектнинг тасвири то'р парданинг марказий чуқурчасидаги то'г'ри маҳкамланган ко'зга, ко'зни қисиб турган ко'зга эса - ретинанинг марказий бо'лмаган қисмига тушади. Визуал тасвир, одатий фазовий муносабатлар билан бог'лиқ ҳолда, ушбу ко'знинг ко'риш о'қининг то'г'ри жойлашиши билан ретинанинг ушбу о'зига хос майдонини тирнаш хусусияти келтириб чиқариши учун обект жойлашиши керак бўлган космосга проэкцияланади.
  • Ёруг'лик ва аккомодацияга о'қувчиларнинг реаксияси ё'қлиги билан мидриазис (ко'з қорачиг'ининг кенгайиши). Мидриазис ко'з-мотор асабнинг ко'з қорачиг'ини торайтирувчи мушакни иннервация қилиши туфайли юзага келади. Ёруг'ликка реаксиянинг ё'қлиги ва конвергенция бу асабнинг ёруг'ликка бўлган о'қувчи рефлексининг рефлекс ёйининг бир қисми эканлиги билан бог'лиқ.
  • Аккомодация фалажи яқин масофаларда ко'ришнинг ёмонлашишига олиб келади. Ко'знинг аккомодацияси - ко'знинг синиши кучининг о'згариши, ундан турли масофаларда жойлашган нарсаларни идрок этишга мослашиш. Турар жой силиер мушак томонидан тартибга солинадиган линзаларнинг эгрилик ҳолати билан та'минланади. Ушбу ички ко'з мушаклари окуломотор нерв томонидан иннервация қилинганлиги сабабли, агар у шикастланган бо'лса, аккомодация фалажлари қайд этилади.
  • Конвергенсия фалажи ко'з олмаларини ичкарига бура олмаслик билан тавсифланади. Ко'зларнинг конвергенцияси - яқин масофадаги обектларни ко'ришда иккала ко'знинг ко'риш о'қларининг яқинлашиши. Бу иккала ко'знинг медиал ректус мушакларининг бир вақтнинг о'зида қисқариши туфайли амалга оширилади; о'қувчиларнинг сиқилиши (миоз) ва аккомодациянинг кучланиши билан бирга келади. Медиал то'г'ри мушак ко'з-мотор нерв томонидан иннервация қилинганлиги сабабли, ко'з қорачиг'и ва аккомодация ҳолати ҳам унинг импулсланишига бог'лиқ бўлгани сабабли, окуломотор асаб шикастланганда, ко'зларнинг конвергенцияси имконсиз бо'лади.
  • Ко'з олмасининг юқорига, пастга ва ичкарига қараб ҳаракатланишини чеклаш - окуломотор нерв томонидан иннервация қилинган мушакларнинг фалажи туфайли.
  • Ушбу белгиларга қо'шимча равишда, ко'знинг ташқи мушакларининг оҳангини ё'қотиши сабабли, енгил экзофталмос кузатилиши мумкин.

Окуломотор нервнинг зарарланиши юқоридаги бузилишлар билан белгиланади. Функсияни то'лиқ ё'қотиш унинг периферик шикастланиши билан тез-тез кузатилади. ИИИ нерв ядроларининг ҳужайра гуруҳлари бо'линиши ва бир-биридан узоқда жойлашганлиги сабабли, уларнинг жойлашган жойида патологик марказнинг локализацияси билан, иннервация қилинмаган барча мушакларнинг шикастланиши клиникаси пайдо бо'лади. ИИИ нерв, лекин улардан фақат ба'зилари ривожланиши мумкин.

Аргйле Роберцон синдроми

Беморларда қорачиқнинг ёруг'ликка реаксияси ва уларнинг аккомодация ва конвергенсия бўлган реаксияси о'ртасида диссосиацияни топиш мумкин. Ко'з қорачиг'ининг ёруг'ликка реаксиясини ё'қотиш ёки инҳибе қилиш, уларнинг аккомодация ва конвергенцияга реаксиясини сақлаб қолиш Аргйле Роберцон синдроми деб аталади. Ушбу синдром нейросифилиз учун характерли ҳисобланади. Аргйле Роберцон синдромининг тескари синдроми, бунда ёруг'лик реаксияси сақланиб қолади ва уларнинг аккомодацияга ва конвергенцияга бўлган реаксияси бузилади, ко'пинча Эcономо эпидемик энсефалитида, айниқса унинг сурункали босқичида паркинсонизм белгилари билан бирга учрайди.

Оcуломотор нервларнинг шикастланиши билан о'згарувчан синдромлар

Оcуломотор асабнинг зарарланиш белгилари о'рта мияда патологик фокус мавжудлигида пайдо бо'лиши мумкин. Wебер синдроми - лезён томонида окуломотор нерв томонидан иннервация қилинган мушакларнинг фалажланиши ва лезённинг қарама-қарши томонида марказий ҳемиплежи билан тавсифланади. Одатда мия сопи асоси шикастланганда пайдо бо'лади.

Бенедикт синдроми - патологик марказнинг ён томонидаги окуломотор нерв томонидан иннервация қилинган мушакларнинг фалажланишидан, хореоатетоз ва қарама-қарши оёқ-қо'лларда қасддан титроқ (денторубрал ё'л ва қизил ядронинг шикастланиши) билан бирга келади. Патологик марказ о'рта мия тегментумининг медиал қисмида жойлашганида синдром пайдо бо'лади.

Клод синдроми - диққат марказида жойлашган томонда окуломотор асабнинг фалажи ва қарама-қарши томонда серебеллар патологияси билан кечади. Қизил ядронинг орқа қисми ва ундан о'тувчи ИИИ нервнинг илдизи шикастланганда пайдо бо'лади (пастки қизил ядро синдроми).

О'рта мияда катта патологик фокус билан Нотнагел синдроми ривожланиши мумкин. Кейин иккала томондан серебеллар атаксия, қасддан титроқ, ба'зан хориоид гиперкинез, ко'з олмаларининг ҳаракатини та'минлайдиган мушакларнинг фалажланиши ва карлик пайдо бо'лади. Нотнагел синдроми қизил ядролари ва учинчи нерв ва медиал геникуляр таналар илдизларининг қо'шма шикастланиши натижасида юзага келади.

Сатрости матн=== Каверноз синус ва юқори орбитал ёриқ минтақасидаги шикастланиш === Агар патологик жараён кавернöз веноз синуснинг ташқи деворига та'сир қилса, унда ко'з олмасининг ҳаракатини та'минлайдиган нервлар о'тади (ИИИ, ИВ ва ВИ ва В нервнинг биринчи шохлари), у ҳолда беморда ко'з олмасининг фалажланиши ривожланади (офталмоплегия), тригеминал асабнинг биринчи шохларининг иннервация зонасида ог'риқ ёки гипестезия, шунингдек, ко'з олмаси ва ко'з қовоқлари то'қималарининг шишиши, улардан веноз қон кетишининг бузилиши (Фуа синдроми). Патологик жараён юқори орбитал ёриқлар ҳудудида локализация қилинганида, худди шундай белгилар пайдо бо'лади, аммо орбитал минтақа то'қималарининг шишиши ҳодисаларисиз (юқори орбитал ёриқ синдроми).

Диагностика

Оcуломотор нервларнинг барча уч жуфтлигини (ИИИ, ИВ, ВИ) диагностикаси бир вақтнинг о'зида амалга оширилади. Бемордан икки томонлама ко'риш мавжудлиги со'ралади. Қуйидагилар аниқланади: палпебрал ёриқлар кенглиги, ко'з олмаларининг ҳолати, о'қувчиларнинг шакли ва ҳажми, о'қувчи реаксиялари, юқори ко'з қовог'и ва ко'з олмаларининг ҳаракат доираси.

Диплопия - бу ко'знинг у ёки бу ташқи мушакларининг обектив равишда аниқланган етишмовчилигидан ко'ра ба'зида нозикроқ белгидир. Диплопиядан шикоят қилганда, қайси мушак (ёки асаб) шикастланиши бу шикастланишга олиб келишини аниқлаш керак. Диплопия та'сирланган мушак томон қараганида пайдо бо'лади ёки кучаяди. То'г'ри латерал ва медиал мушакларнинг етишмовчилиги горизонтал текисликда икки томонлама ко'ришни, вертикал ёки қия текисликларда эса бошқа мушакларни келтириб чиқаради.

Палпебрал ёриқларнинг кенглиги шу белгилар билан аниқланади: юқори ко'з қовог'ининг птози билан торайиши (бир томонлама, икки томонлама, носимметрик, ассиметрик); юқори ко'з қовог'ининг ко'тарилиши туфайли палпебрал ёриқнинг кенгайиши. Ко'з олмаларининг ҳолатида мумкин бўлган о'згаришлар кузатилади: экзофталмос (бир томонлама, икки томонлама, носимметрик, ассиметрик), энофталмос, страбисмус (бир томонлама, икки томонлама, бир-бирига яқинлашувчи ёки горизонтал равишда ажралиб чиқадиган, вертикал равишда ажраладиган - Хертвиг-Маггравед томонидан ко'риниш белгиси), ё'налишларидан биридир.

Оcуломотор нервнинг зарарланишида албатта қорачиқлар шаклига э'тибор беринг (то'г'ри - юмалоқ, ното'г'ри - тасвирлар, нотекис чо'зилган, ко'п қиррали ёки қисқичли - "коррозияли" контурлар); қорачиқи ҳажми учун:

  1. Миоз - о'ртача (2 мм гача торайиб), аниқ (1 мм гача);
  2. Мидриаз - аҳамияциз (4-5 мм гача кенгайиши), о'ртача (6-7 мм), аниқ (8 мм дан ортиқ);
  3. Қорачиқларнинг катталигидаги фарқ (анизокория).

Қорачиқларнинг ёруг'ликка реаксиясини о'рганиш муҳимдир. Ҳар бир қорачиқнинг бевосита ва до'стона муносабати алоҳида текшириб чиқилади. Беморнинг юзи ёруг'лик манбасига қаратилади, ко'злари очиқ; имтиҳон олувчи, аввало, суб'эктнинг иккала ко'зини кафтлари билан маҳкам ёпади, тезда унинг қо'лларидан бирини олади, шу билан ко'з қорачиг'ининг ёруг'ликка бевосита реаксиясини кузатади; бошқа ко'з ҳам текширилади. Одатда, қорачиқларнинг ёруг'ликка реаксияси тирик - физиологик қиймати 3-3,5 мм, хиралашиши ко'з қорачиг'ининг 4-5 мм гача кенгайишига ва ёруг'лик - 1,5-2 мм торайишига олиб келади. До'стона реаксияни аниқлаш учун суб'эктнинг бир ко'зи кафт билан ёпилади; бошқа очиқ ко'зда о'қувчиларнинг кенгайиши кузатилади; қо'лни ёпиқ ко'здан олиб ташланганда, иккаласида ҳам қорачиқларнинг бир вақтнинг о'зида до'стона сиқилиши пайдо бо'лади. Худди шу нарса бошқа ко'з учун ҳам амалга оширилади.

Конвергенсияни о'рганиш мақсадида, шифокор бемордан 50 см узоқлашган ҳолда, о'ртада жойлашган болг'ага қарашни со'райди. Болг'а беморнинг бурнига яқинлашганда, ко'з олмалари бирлашади ва уларни бурундан 3-5 см масофада фиксация нуқтасида яқинлашув ҳолатида ушлаб туради. Қорачиқларнинг конвергенцияга бўлган реаксияси, ко'з олмалари бир-бирига яқинлашганда, уларнинг ҳажмининг о'згариши билан баҳоланади. Одатда, фиксация нуқтасидан 10-15 см масофада етарли даражага етиб, қорачиқларнинг сиқилиши кузатилади. Қорачиқларнинг турар жойга бўлган реаксиясини о'рганиш қуйидагича амалга оширилади: беморнинг бир ко'зи ёпиқ, иккинчисидан эса ко'з қорачиг'ининг о'згаришини баҳолаган ҳолда узоқ ва яқин обектларга навбат билан қараш со'ралади. Одатда, узоққа қараганида, ко'з қорачиг'и кенгаяди, яқин атрофдаги нарсага қараганида тораяди.

Ко'з олмасининг ҳаракатини баҳолаш учун касалдан, бошини қимирлатмасдан туриши сўралади ва бармоқ ёки болг'а билан юқорига, пастга, о'нгга ва чапга қараб ҳаракатланиши ва ко'з олмасининг ҳаракатини чеклаш со'ралади., ташқарига, юқорига, пастга, юқорига ва ташқарига, пастга ва ташқарига қараб аниқланиши мумкин.(ҳар қандай ташқи мушакнинг фалаж ёки парези), шунингдек, ко'з олмаларининг чапга, о'нгга, юқорига, ихтиёрий до'стона ҳаракатларининг ё'қлиги ёки чекланиши, пастга (нигоҳнинг фалаж ёки парези).

Манбалар

  1. ↑ Р. Д. Синельников, Я. Р. Синельников, А. Я. Синельников „Учение о нервной системе и органах чувств“, . Атлас анатомии человека. М.: Новая Волна : Издатель Умеренков, 2020. 
  2. ↑ Борзяк Э. И.. Анатомия человека. М.: Медицина, 1997. 
  3. ↑ Воробьев В. П., Синельников Р. Д.. Атлас анатомии человека. М.: Медгиз, 1948 — 144-145-бет. 

Адабиётлар

  • Бинг Роберт Мия ва о'муртқа топикал диагностика то'плами. Нерв марказларининг касалликлари ва шикастланишларини клиник локализация қилиш бо'йича қисқача қо'лланма
  • Гусев Э.И., Коновалов А.Н., Бурд Г.С. Неврология ва нейрохирургия: Дарслик. - М.: Тиббиёт, 2000
  • Дуус П. Неврологияда топикал диагностика Анатомия. Физиология. Клиника - М. ИПC "Вазар-Ферро", 1995-йил
  • Асаб касалликлари / С. М. Виничук, Э. Г. Дубенко, Э. Л. Мачерет ва бошқалар; Қизил учун. С. М. Виничук, Э. Г. Дубенка - К.: Сог'лиқни сақлаш, 2001-йил
  • По'латов А. М., Никифоров А. С. Асаб касалликлари пропедевтикаси: Тиббиёт институтлари талабалари учун дарслик - 2-нашр. - Т.: Тиббиёт, 1979-йил
  • Синелников Р. Д., Синелников Я. Р. Инсон анатомияси атласи: Прок. Фойда. - 2-нашр, стереотипик - 4 жилдда. Т.4. - М.: Тиббиёт, 1996-йил
  • Триумфов А.В. Нерв тизими касалликларининг топикал диагностикаси Москва: МЕДпресс МЧЖ. 1998-йил