Олег (Башоратчи Олег, қадимги русча: Ольгъ, Ѡльгъ; 912-йилда вафот этган) — 879-йилдан Новгород князи ва 882-йилдан буюк Киэв князи.

Олег Рюрик вафотидан кейин унинг кичик ўғли Игорнинг регенти сифатида Новгород ўлкалари устидан ҳокимиятни қўлга киритгандан сўнг, Киэвни эгаллаб олади ва пойтахтни ўша эрга кўчиради ва шу билан Шарқий славянларнинг иккита асосий марказини бирлаштирди. Шунинг учун, кўпинча Қадимги Россия давлатининг асосчиси деб Рюрик эмас, балки айнан у эълон қилинган.

„Ўтган-йиллар ҳақидаги ҳикоя“[1] қўлёзмасида унинг лақаби Башоратчи (олдиндан келажакни билувчи [2], шунингдек, доно [3] ёки нотиқ [4]) деб қайд қилинган.

Олегнинг келиб чиқиши

Қўлёзмаларда Олегнинг таржимаи ҳолининг иккита версияси берилган: анъанавий (Ўтган-йиллар ҳақидаги ҳикояда) ва Новгород илк қўлёзмасида. Новгород хроникасида аввалги хроникалар тўпламининг парчалари сақланиб қолган („Ўтган-йиллар ҳақидаги ҳикоя“ ҳам шу асосда яратилган), аммо Х аср воқеалари қўлёзмасида ноаниқликлар мавжуд.

„Ўтган-йиллар ҳақидаги ҳикоя“ га кўра, Олег Рюрикнинг қариндоши (қабиладоши) бўлган.

В. Н. Татишев Ёахим қўлёзмасига мурожаат қилган ҳолда, у ўзини Эфанда деб атаган Рюрикнинг рафиқасининг укаси яъни қайноғаси деб ҳисоблайди [5]. Олегнинг аниқ келиб чиқиши „Ўтган-йиллар ҳақидаги ҳикоя“да кўрсатилмаган. Унинг шахсияти билан боғлиқ афсоналар, шунингдек, Одда Орвар (Ўқ) ҳақидаги ярим афсонавий Скандинавия достонида сақланиб қолган, бу шаҳзодани Скандинавияда таниқли бўлганлигидан далолат беради[6].

879-йилда князлик сулоласининг асосчиси Рюрик вафотидан кейин Олег Новгородда Рурикнинг кичик ўғли Игорнинг ҳомийси сифатида ҳукмронлик қила бошлади .

Исмнинг келиб чиқиши

Олег исмининг русча талаффузи скандинавиялик Хелге исмидан келиб чиққан бўлиб [7], бу дастлаб (прото-швед тилида — Хайлага) „азиз“, „даволовчи инъомга эга“ деган маъноларни англатади [8]. Достонлардан Ҳелги исмининг ВИ—ИХ асрларга тўғри келади бир неча ташувчилари маълум[9].. Скандинавия тарихчиси Э.А.Мелникова уни скандинавча ҳелги, ҳеилагр — „муқаддас“, „муқаддас“ сўзидан келиб чиққан дебхулоса қилади[10].

  1. ↑ „Повест временних лет“ \\ „Древнерусская литература“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-03-11 санасида архивланган) в переводе Д. С. Лихачёва
  2. ↑ Вещий — происходит от слова „ведающий“, родственниэ слова „вещун“, „ведьма“. См., напр., Словар М. Фасмера .
    Словарь Даля — Вещий, кому всё ведомо и кто вещаэт будущээ; прорицател, предсказател; умний, мудрий, смотрок, предусмотрителний.
  3. ↑ Большой толковый словарь русского языка С. А. Кузнесова — ВЕЩИЙ -ая, -ээ. Книжн.: Умудрённий опитом; знающий; мудрий (как постоянний эпитет некоторих исторических лиц, литературних персонажей: Вещий Боян, Вещий Олег).
  4. ↑ Словарь Ушакова — ВЕЩÁТ: Говорит торжественно, непререкаэмо, внушително (книжн. устар.).
  5. ↑ Татищев В. Н.. История Российская — 113-бет. 
  6. ↑ Пчёлов Е. В.. Рюриковичи. История династии — 48—50-бет. 
  7. ↑ См. этимологический словар М. Фасмера, со ссилкой на В. Томсена
  8. ↑ Пер Викстранд,Пре-Чристиан Саcрал Персонал Намес ин Сcандинавиа дуринг тҳе Прото-Сcандинавиан Период. Проcеэдингс оф тҳе 23рд Интернатионал Cонгресс оф Ономастиc Сcиэнcес Аугуст 17—22, 2008, Ёрк Университй, Торонто, Cанада
  9. ↑ См. список в стате Хельге[эн]
  10. ↑ Мелникова Е. А. Олег // Древняя Рус в средневековом мире. Энсиклопедия. — М., 2017. — С. 571.