Оленцеро (баск. Олентзеро (лотин Олентзеро) — испан ва франсуз баскларининг мифологик Рождество қаҳрамонидир, у болаларга Рождествода совғалар олиб келади.

Анъана

Оленцеро анъанаси Наварр ўрмонида пайдо бўлган. Оленцеро баск християн деҳқонининг анъанавий кийимида катта одам томонидан кўмир билан ифлосланган ҳолда тасвирланган. Унинг ажралмас атрибутлари қора берет ва ёғоч хассадир. Оленцеро соқол билан тасвирланган ҳолатларда у оппоқ эмас, балки кулранг-оқ, шунинг учун баск тилида безорилик ва янги йил белгиларига умумий ном берилган-Бизарзури (оқ соқол). Оленцеро тоғларда жамиятдан узоқда яшайди, кўмир ёқиб тирикчилик қилади, яхши овқат ва ичишни яхши кўради ва унинг елкасида боши бор. Ҳар қишда тоғлардан қишлоқларга тушади.

Оленцеро келганда Басклар мамлакатнинг айрим аҳоли пунктларида, анъанага кўра, Рождество куни  эмас, балки янги йил арафаси ҳисобланади (масалан, Эрмуаҳ шаҳрида)[1].

Исмлар ва этимология

Ушбу қаҳрамон учун энг кенг тарқалган вариант-гипускон диалектига хос бўлган Оленцеро. Наварреда у Оленцеро, Оранцаро (Беруэт ва ўрмон ҳудудларида) ва Ононцаро (Ларрауна ҳудудида) деб аталади.

Ушбу номнинг этимологиясининг бир неча фаразлари мавжуд. Оленцеронинг биринчи ёзма сўзлари ХВИИ-асрда Лопе Де Исасти-га тегишли: А ла ноче де Навидад (лламамос) онензаро, ла сазóн де лос буэносонензаро, Лос Буэнос („Рождество арафаси (биз чақирамиз) онензаро, яхшиларнинг вақти“). Шундай қилиб, у баск тилидаги онен „яхши“ ва заро „вақт“, яъни „яхшилик вақти“ ёки „яхши ишлар вақти“ сўзларидан олинган бўлиб, ночебуэна „Хайрли тун“ — испанча номидан олинган. Рождество кечаси.

Бошқа тадқиқотчилар, Оленнинг франсузча „Ноэл“ сўзидан „Рождество“ дан метатез[2] орқали келиб чиққан деб ҳисоблашади, аммо асл шакли онен.

Этнолог Хулио Каро Барожанинг сўзларига кўра, бу сўзнинг келиб чиқиши католик черковида Рождество олдидан охирги ҳафтада куйланган ва Оҳ! (О Сапиэнтиа, О Адонаи, О Эммануэл ва бошқалар). Франсуз анъаналарида бундай антифонларни куйлаш даври О де Ноëл ёки лес олериэс[3] деб аталади.

Оленцеро номидан баск тилида қуйидаги сўзлар олинган: Оленцеро-сафари(Рождество кечки овқат), Оленцеро-эгун(Рождество арафаси, Рождество арафаси), Оленцеро-энбор, Оленцеро-мокор, Оленцеро-мозкор (Рождество логоси), Оленцеро-гау (Рождество кечаси)[4].

Мари Домингу

Олентзеро ва Мари Домингҳи Толоса шаҳрида, 2012-йил

Анъанавий баск қўшиқларидан бирида қайд этилган Мари Домингуи исмли Оленцеронинг рафиқаси қиёфаси-яқинда жинсий алоқада гумон қилинишдан қочиш ва жинсий тенгликни таъминлаш мақсадида Рождество анъаналарига киритилган[5][6]. Бироқ, замонавий феминистлар Мари Доминга роли аҳамияциз бўлиб қолганини танқид қиладилар[7][8].

Маданиятда

Оленцеро бағишланган баск халқ Рождество қўшиғи „олентзеро жоан заигу“ (баск билан. — Оленцеро бизни тарк этди) ва учта испан тўлиқ метражли мултфилм:" Олентзеро, габонетако ипуина "(„Оленцеро: Рождество ҳикояси“) 2002-йил ва унинг давоми" Оленцеро эта субиларен лапуррета "(„Оленцеро ва Рождество журналини ўғирлаш“) 2005-йил ва" Оленцеро эта Опариэн Ордуа " („Оленцеро ва совғалар вақти“) 2008-йил[9].

Манбалар

  1. ↑ „Олентзеро“ (эу). Эрмуа. 2020-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-март.
  2. ↑ Иманол Вилла. Эл Олентзеро. Лос орíгенес дел cарбонеро суcио й гординфлóн қуэ траэ регалос а лос ниñос васcос се ремонтан а тиэмпос мучо мáс лежанос й антигуос қуэ лос де ла ллегада дел Cристианисмо (эс) // Эл Cоррео Дигитал : диарио. — 2007. — 23 12. Архивировано 6 январ 2008 года.
  3. ↑ Cаро Барожа, Жулио (1972) Лос васcос АКАЛ 320
  4. ↑ „Олентзеро“ (эу). Оротарико Эускал Ҳизтегиа. 2021-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 2-август.
  5. ↑ «Берриз инcорпора а Мари Доминги пара дар протагонисмо а ла мужер эн эл десфиле де Олентзеро», Эл Cоррео, 22-12-2007.
  6. ↑ Оиэр Араолаза: «Нор зара зу, зер эгин дузу Олентзерорекин?» , Аргиа, нúмеро 2066, 10-12-2006.
  7. ↑ «Мари Доминги, сра. де Олентзеро», 03-01-2008.
  8. ↑ «Дурангоко картел матхиста», форо Эибартаррак, 12-11-2008.
  9. ↑ Фелих Фламариқуэ. Олентзеро, эл тиэмпо де ло буэно — 6-бет.