Олга Арсеневна Олейник (1925-йил 2-июл, Матусов – 2001-йил 13-октябр, Москва) – совет ва рус математик ва механиги, физика-математика фанлари доктори, профессор, Россия Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси (1991-йил), Москва давлат университети механика-математика факултети дифференсиал тенгламалар кафедраси мудири(1996-йил). „Москва математика жамияти материаллари“ бош муҳаррири ва „Успехи Математических Наук“ журнали бош муҳаррири ўринбосари бўлиб фаолият олиб борган[1].

Олга Арсеневна Олейник
Таваллуди 1925-йил 2-июл
СССР, Украина ССР, Матусов
Вафоти 2001-йил 13-октябр
Россия, Москва
Фуқаролиги SSSR bayrogʻi СССР Rossiya bayrogʻi Россия
Илмий даражаси физика-математика фанлари доктори 1954-йил
Илмий унвони профессор
Академик раҳбарлари И.Г. Петровский
Машҳур шогирдлари Ю. В. Егоров, С. Н. Кружков
Мукофотлари Shon-sharaf rdeni

Таржимаи ҳоли

Олга Олейник 1925-йилда Украинанинг Черкас вилояти Матусов қишлоғида таваллуд топган. Улуғ Ватан уруши пайтида отаси ишлаган муҳандислик заводи Пермга эвакуация қилинган, у ерда ўрта мактабни тамомлаган (1942-йил) ва Перм давлат университетининг физика-математика факултетига ўқишга кирган. Ўқиш билан бирга ҳар куни 4 соат мудофаа заводида ишлаган[2]. 1944-йилда Москва давлат университети профессори С.А.Яновская тавсияси билан Москва давлат университетининг механика-математика факултетига ўтказилган[3].

1947-йилда Москва давлат университетининг механика-математика факултетини имтиёзли диплом билан тамомлаб, талабалик йилларида унга раҳбарлик қилган И. Г. Петровский[3] қошидаги Москва давлат университетининг математика институти қошидаги аспирантурага ўқишга қабул қилинган[1]. 1946–1950-йилларда Москва давлат университети физика-техника факултетининг математика кафедрасида ва 1950-йилдан Москва давлат университети механика-математика факултетининг дифференциал тенгламалар кафедрасида (1955-йилдан – профессор) ўз фаолиятини кўрсатган[4]. Олга Олейник 1948–1961-йилларда Москва давлат университетида ўқитувчилик билан бир вақтда СССР Фанлар академияси Математика институтида, 1965-йилдан СССР Фанлар академияси Механика масалалари институтида фаолият олиб борган.

1973-йилда И.Г. Петровский вафотидан кейин Москва давлат университети дифференсиал тенгламалар кафедраси мудири бўлган ва 2001-йилга қадар уни бошқарган [5]. Механика-математика факултети талабалари учун „Қисман дифференсиал тенгламалар“ курсидан дарс берган[4]. Олга Олейник ташаббуси билан 1973-йилда Москва давлат университетининг механика-математика факултетида дифференсиал тенгламалар ва физиканинг математик муаммолари бўйича И. Г. Петровский номидаги семинар ташкил этилган, унинг тўпламлари МДУда мунтазам нашр этилган[1].

1991-йил 7-декабрда РАСнинг (Математика, Механика ва Информатика сексияси) ҳақиқий аъзоси этиб сайланган[6].

Олга Арсеневна Олейник 2001-йил 13-октябрда 77 ёшида оламдан ўтган. У Москвадаги Троекуровское қабристонига дафн қилинган[7].

Илмий фаолияти

О. А. Олейник илмий тадқиқотларининг асосий йўналишларига қуйидагилар киради: қисман дифференсиал тенгламалар назарияси, математик физика ва унинг қўлланиши, амалий математика, топология, эластиклик назарияси. У номанфий характерли 2-тартибли дифференсиал тенгламаларнинг хоссаларини, алгебраик навларнинг топологик хоссаларини, ночизиқли дифференсиал тенгламаларнинг узлуксиз ечимларини (зарба тўлқинлари назарияси), филтрация назарияси ва чегара қатлами назарияси муаммоларини ўрганишга катта ҳисса қўшган[8].

Олга Олейник 1954–1957-йилларда[9][10][11] биринчи тартибли скаляр квазизикли тенглама учун ихтиёрий чегараланган ўлчанадиган бошланғич функсияли Коши муаммоси умумлаштирилган ечимининг таърифини берган ва бундай ечимнинг мавжудлиги тўғрисидаги глобал теоремани исботлаган, унинг ўзига хослиги ва унга боғлиқлигини ўрганган. Бошланғич функсияси, ҳар қандай ечимни энг юқори ҳосиладаги кичик параметрли мос келадиган параболик тенглама ечимлари чегараси сифатида аниқлаш мумкинлигини кўрсатган[12]. Олейник 1957-йилда Н. Д. Введенская билан биргаликда[13] квазизикли параболик тенгламани сонли ечиш учун грид усулидан фойдаланиш тартибини ишлаб чиққан[12].

О. А. Олейник 1957-йилда механикада учрайдиган баъзи бир квазизикли гиперболик тизимлар учун (газ динамикаси, пластисия назарияси ва „саёз сув“ назарияси масалаларида) Коши муаммосининг умумлаштирилган ечими учун ягона теоремасини[12][11] исботлаган. Олейникнинг бу ва кейинги асарлари ЭҲопфнинг тадқиқотлари билан биргаликда гиперболик тенгламалар ва тизимларнинг узлуксиз ечимлари назариясини жадал ривожлантириш учун асос яратган[1].

Олга Арсеневнанинг „Стационар бўлмаган филтрлаш тенгламалари типидаги тенгламалар тўғрисида“ иши (1957-йил) ғовакли муҳитда суюқлик ва газларни стационар бўлмаган филтрлашнинг математик назариясини ишлаб чиқиш учун асос бўлган. Бу назариянинг математик аппарати чизиқсиз параболик тенгламалар бўлиб, улар исталган функсия ёки унинг ҳосиласининг маълум қийматлари учун дегенерацияланади. Математик бундай тенгламалар учун Коши масалаларига нисбатан биринчи бўлиб умумлаштирилган ечимни белгилаб, унинг мавжудлиги ва ўзига хослигини исботлаган.

Олга Олейник гидродинамика муаммоларига таяниб, чегара қатламининг математик назариясини тузган: 1904-йилда Л. Прандтл томонидан таклиф қилинган чегара қатламини тавсифловчи тенгламалар учун асосий муаммоларнинг ечими борлиги, ўзига хослиги ва барқарорлигини исботлаган[1].

Математик эластикликнинг математик назарияси соҳасида эластиклик назарияси тенгламалари тизими ва бигармоник тенглама учун чегаравий масалалар ечимларининг асимптотикасини ўрганган. У силиндрсимон бўлмаган жисмлар учун Сен-Венант принсипини исботлаган ва тенгламалар ва тизимларнинг кенг синфлари учун унинг аналогларини – энергия тенгсизликларини олган; у чексиз силиндрда чексиз энергияга эга бўлган эластиклик назарияси тенгламаларининг ечими чексизликда камайиб бориши масаласини ҳал қилган[1].

Олганинг математика ва механикага қўшган ҳиссаси халқаро эътирофга сазовор бўлди ва унинг иши кўплаб илмий монографиялар ва қисман дифференциал тенгламалар назарияси бўйича мақолаларда келтирилган. Инглиз тилидаги математика адабиётида О. А. Олейникнинг Э. В. Радкевич билан ҳамкорликда ёзган „Иккинчи тартибли тенгламалар манфий бўлмаган характерли шакл“ асари тез-тез тилга олинади[14].

О. А. Олейник 370 дан ортиқ илмий мақола ва 8 та монография муаллифи. У 57 нафар физика-математика фанлари номзодларини тайёрлаган, улардан 20 нафари кейинчалик фан доктори бўлган; А. М. Илйин Россия Фанлар академияси академиги, Т. Д. Жўраев – Ўзбекистон Фанлар академияси академиги, Чжоу Юлин – Хитой Фанлар академияси академиги этиб сайланди[3].

Мукофотлари

  • „Шон-шараф“ ордени (1995-йил)
  • Н. Г. Чеботарев номидаги мукофот (1952-йил) – юқори ҳосилалар учун кичик параметрли эллиптик тенгламалар бўйича тадқиқотлар учун[1]
  • М.В.Ломоносов мукофоти (1964-йил) – чегаравий қатлам назарияси бўйича иш учун[1]
  • СССР Давлат мукофоти (1988-йил) – „Дифференсиал операторлар учун чегаравий муаммоларни ўрганиш ва уларнинг математик физикада қўлланиши“ серияси учун[3]
  • И. Г. Петровский номидаги мукофот (1995-йил) – математик физика муаммолари ечимларининг асимптотик хусусиятларини ўрганиш бўйича тадқиқотлар учун[3]
  • 1964-йилдан Палермодаги Италия Фанлар Академияси аъзоси[1]
  • Назионале деи Линcеи Академияси хорижий аъзоси (Италия)
  • 1983-йил 7-мартдан Эдинбург Қироллик жамиятининг фахрий аъзоси[1]
  • РСФСРда хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби (1985-йил)[3]
  • Москва давлат университети фахрий профессори (1997-йил) унвонлари билан тақдирланган.

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Арнольд и др. 1985.
  2. ↑ О людях Московского университета 2019.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Вентцель и др. 2003.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Олейник Ольга Арсеньевна“. // Сайт «Летопись Московского университета». 2016-йил 11-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 7-сентябр.
  5. ↑ Богданов В. П. „Механико-математический факультет МГУ. История“. // Сайт механико-математического факультета МГУ. 2016-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 7-сентябр.
  6. ↑ „Олейник Ольга Арсеньевна. Историческая справка“. // Официальный сайт РАН. Қаралди: 2016-йил 7-сентябр.
  7. ↑ „Олейник Ольга Арсеньевна (1925—2001)“. // Сайт «Московские могилы». 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 7-сентябр.
  8. ↑ .  — С. 356.
  9. ↑ Олейник 1954.
  10. ↑ Олейник 1956.
  11. ↑ 11,0 11,1 Олейник 1957.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Вишик и др. 1959.
  13. ↑ Олейник, Введенская 1957.
  14. ↑ Олеиник, Радкевич 1973.