Olimxon
- Википедияда исми Олим бўлган бошқа кишилар ҳақида ҳам мақолалар мавжуд.
Олимхон (1774—1809) — Қўқон хонлигидаги Минг сулоласидан бўлган 1798—1809-йилларда ҳукмронлик қилган ўзбек[1] ҳукмдори.
| Олимхон | |
|---|---|
Муҳаммад Саид Олимхон | |
| хон | |
|
Мансаб даври 1798-йил – 1809-йил | |
| Ўтмишдоши | Норбўтабий |
| Вориси | Умархон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1772 ёки 1774-йил Қўқон, Қўқон хонлиги |
| Вафоти |
1809-йил Қўқон |
| Ўлим сабаби | пистирма |
| Онаси | Фаҳринисо Ойим |
| Отаси | Норбўтабий |
| Дини | ислом суннизм |
Олимхон 24 ёшида отаси Норбўтабий вафотидан сўнг тахтга ўтирди.
Ички сиёсат
Олимхон қатъиятли ҳукмдор ва саркарда эди. Ҳукмронлигининг бошида у мамлакатдагиги ҳокимият учун эҳтимолий даъвогарларга қарши кескин кураш олиб борди.
Олимхон Минг сулоласи вакилларидан биринчи бўлиб хон унвонини олди. 1805-йилдан бошлаб барча расмий ҳужжатларда давлат Қўқон хонлиги деб аталади. 1806-йилда у „Хон“ унвони ёзилган кумуш тангалар чиқарди. Танга молиявий ва солиқ тизимларида тартибни тиклашга имкон берди[2][3].
Ҳарбий ислоҳот
Олимхон ҳарбий ислоҳот ўтказиб, марказдан қочма кучларга қарши муваффақиятли курашган тоғлик тожиклардан ёлланма қўшинини тузди. Олимхон даврида Қўқон хонлигининг ҳудудий кенгайиши содир бўлади. У Қўқон хонлигига Чирчиқ ва Оҳангарон дарёлари водийлари, бутун Тошкент беклигишунингдек, Чимкент, Туркистон ва Сайрам шаҳарлари[4] каби ҳудудларни қўшиб олди.
1806-йилда Олимхон хонликка қўшилган Истаравшанга ҳужумга шахсан раҳбарлик қилди. Шунга қарамай, шаҳар учун кураш узоқ вақт давом этди ва у Истаравшан бўйлаб бир неча бор пиёда юришга мажбур бўлди.
Давлатни марказлаштиришнинг қаттиқ усуллари, давлатни кенгайтириш учун узоқ давом этган жанговар ҳаракатлар Олимхонга қарши фитна уюштиришга олиб келди.
Таназзул
ХИХ асрнинг биринчи ўн йиллиги охиридаги совуқ қишлардан бири "Тошкент ва Дашти Қипчоқ томондан юриш учун ҳеч қандай сабаб бўлмаганига қарамай" Олимхон Тошкентга йўл олди. Бу қарор ҳалокатли бўлиб чиқди, чунки кампания унинг ўлими билан якунланди. Хон ҳар томонлама кўндирилди, лекин у ҳеч қандай далилларга эътибор бермади ва бутун хонликка юриш бўйича эълон қилишни буюрди. "Бу юришдан отли ҳеч ким четда қолмасин. Акс ҳолда унинг боши кесилади ва мол-мулки талон-тарож қилинади"[5].
Катта қўшин бошида хон Қурама орқали Чирчиқ қирғоғига яқинлашиб, кўп топилган йўлбарсларга ов уюштирди. Кейин Тошкентга кириб, бир неча кун ҳеч нима қилмадилар. Орадан бир неча кун ўтиб хон ўз саркардалари Ирисқулибий ва Жумабойга даштда узоқ-узоқ кезиб юрган қозоқларга ҳужум қилишни буюрди. Ҳеч қандай сабабсиз қўқонликлар қозоқларга ҳужум қилди, қозоқларни ўлдириш ва талон-тарож қилиш бошланди, кўплаб қозоқлар асирга олинди. Бироқ, қозоқларнинг бир қисми олдиндан чекка ҳудудларга кўчиб ўтган ва шу тариқа мол-мулк ўғирлаш ва ўлимдан қочишган. Бу жазо чораси қишда амалга оширилганлиги сабабли ўша йили қаттиқ совуқдан кўп қўқонлик жангчилар қўл-оёғи музлаб қолди. Армияда ферментация бошланди, норозилар пайдо бўлди[5].
Хон даврида Тошкентда фақат юқори мартабали амалдорлар ва зодагонлар бўлган, қўшин эса Чирчиқ бўйида турар эди. Умархон бошчилигида хонга душман бўлган бир гуруҳ кечаси уни тарк этиб, ҳарбий қароргоҳга етиб келиб, Қўқон хони ўлдирилганини эълон қилди. Бу хабар аскарларни ваҳима ва саросимага солиб, қароргоҳни тарк этиб, Қўқон томон йўл олди. Пойтахтга келгач, Умархон ҳокимиятни эгаллаб, ўзини хон деб эълон қилди[5].
Умархон бошчилигидаги қўшин ва амирларнинг кетишидан хабар топиб, ташлаб кетилган хон кейинги ҳаракатларни муҳокама қилиш учун кенгаш чақиради. Узоқ баҳс-мунозаралардан сўнг содиқ қолган қўшинларнинг бир қисмини Тошкентда қолдириб, ўзлари Қўқонга кетишга қарор қилинди. Олимхон йўлдаёқ ўғли Шоҳруҳхонни Тошкентга ҳоким қилиб тайинлаб, қайтариб юборади. Хоннинг ўзи узоқ юришдан сўнг Қўқон яқинида Умархонга содиқ одамлар томонидан ўлдирилган.
Тошкентнинг янги ҳокимини зодагонлар жуда эҳтиёткор, ҳатто душманлик билан қарши олдилар. Улар кейинги воқеалар ривожини кутишни бошладилар. Ва Олимхоннинг вафоти ҳақидаги хабар уларга етиб бориши билан Шоҳруҳхонни тутиб, бу ҳақда Умархонга хабар берадилар, у ҳокимни тутиб, Қўқонга етказиш буйруғи билан Тошкентга отряд юборади. Отряд Шоҳруҳхонни олиб, қайтиш йўлига жўнайди, аммо Оҳангарон вилоятида номаълум сабабга кўра уни ўлдириб, шу ерда дафн этишади[5].
Манбалар
- ↑ Босwортҳ C. Э. Тҳе неw Исламиc дйнастиэс. А чронологиcал анд генеалогиcал мануал. Н. Й., 1996. Р. 295
- ↑ Бабаджанов Б. М., Кокандскоэ ханство: власт, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119
- ↑ Ишанханов С. Х., Каталог монет Коканда ХВИИИ—ХИХ вв. Ташкент, 1976,с.5
- ↑ История Узбекистана. Т.3. Ташкент, 1993, с.207
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 [В.Наливкин. Краткая история Кокандского ханства, Казан, 1886]
Адабиёт
- История Средней Азии. Москва: Евролинс. Русская панорама, 2003
- История Узбекистана. Т.3. Ташкент, 1993.