Oliver Golden
Оливер Жон Голден (инглизча: Оливер Жоҳн Голден) (1892-йил, Cларксдайл, Миссиссиппи штати, АҚСҲ. Инглизчада: Cларксдале, Миссиссиппи — 1940-йил, тахминан Тошкент) — афро-америкалик агроном-селекционер. 1931-йилда АҚСҲдан СССРга кўчиб келган, Ўзбекистонда пахтачилик бўйича мутахассис бўлган.
Таржимаи ҳоли
Ёшлиги
Оливер Голден 1892-йилда Миссисипи штатининг Кларксдейл шаҳрида, Мемфисдан тахминан 70 мил узоқликда туғилган[1]. Унинг отаси Хиллард Голден қул бўлиб, кейинчалик Миссисипи штатида бадавлат ер мулкдорига айланган. Хиллард Голденнинг рафиқаси ва Оливернинг онаси — Кетрин Голден бўлган. Голден ҳам отаси каби ёшлигида пахта терган.
Голден Алабама штатидаги Таскиги университетига (инглизчада: Тускегеэ Институте) ўқишга кирган. ХИХ-асрдан буён у ерда собиқ қулларнинг болалари ўқиган[2]. Унинг профессорларидан бири машҳур ботаник ва ихтирочи Жорж Вашингтон Карвер бўлиб, у Голденнинг устозига айланди. Биринчи жаҳон уруши бошланганда, Голден армияга чақирилган ва у Таскигидаги ўқишни тугатишга улгурмаган[3].
Коммунистик фаолияти
Фронтдан қайтгач, Голден порте (швейцар) бўлиб ишлаган, 1925-йилда коммунизм ирқий тенгликка эришишнинг энг яхши йўли эканлигига ишониб, АҚШ Коммунистик партиясига қўшилган[1]. 1924-йилда Голден ва унинг рафиқаси Жейн Уилсон Коминтернда юқори лавозимни эгаллаган дўстининг таклифига биноан Совет Россиясига саёҳат қилишди. Голден СССРда 1921-йилдан 1938-йилгача Москвада фаолият юритган Шарқ меҳнаткашларининг коммунистик университетида таҳсил олган. 1924-йилда Уилсон қаттиқ касал бўлиб вафот этган. Рафиқасининг ўлими туфайли Голден тушкунликка тушди ва бунга бардош бера олмади. Уни ҳамшира Аня парвариш қилган. Улар бир-бирларини севиб қолишган ва 1927-йилда уларнинг ўғли Оллава туғилган, у кейинчалик машҳур балет раққоси ва хореограф бўлган[4].
1928-йилда, диплом олгандан сўнг, Голден АҚШга қайтиб келди ва АҚШ Коммунистик партиясида ишлай бошлади. Голден коммунистик ҳаракатда фаол иштирок этган. 1928-йилда кўча митинги тарқатиб юборилганидан кейин полиция бўлимида Голден иккинчи хотини Берта Бялек билан учрашди[5]. Бялек Полшадан кўчиб келган яҳудий оиласидан эди. Унинг оиласи уларнинг муносабатларини ма’қулламади, аммо улар турмуш қуришга қарор қилишди (ирқлараро никоҳлар АҚШда фақатгина 1967-йилда қонунийлаштирилган эди)[5].
СССРдаги ҳаёти
1930-йилда 50 та Америка компанияси СССРга инфратузилмани тиклашга ёрдам бериш мақсадида 2000 га яқин америкалик муҳандисларни юборган. Голден улар билан боришни хоҳлади, лекин СССРга муҳандисларни юбораётган компаниялар бирорта ҳам афро-америкаликни юбормасликка қарор қилишганинидан хабар топди. Устози Карвернинг ёрдами билан СССРга саёҳат қилиш учун Голден афро-америкаликлардан иборат агрономлар гуруҳини ташкил қилди. Голден ва унинг жамоаси Амторг билан уч йиллик шартнома имзолади ва СССРдаги деҳқонларга маслаҳат ва ёрдам беришга келишиб олди. 1931-йилда Голден Бялек ва бир қанча олимлар билан Ленинградга, кейин эса Ўзбекистонга жўнаб кетишди. Улар жами 16 нафар эди[1].
Жамоанинг Ўзбекистонда ишлаш истагида бўлган бир қанча сабаблари бор эди. Масалан, гуруҳ ўзбекларни рангли одамлар деб ҳисоблаган ва шунинг учун уларга ёрдам бермоқчи бўлган. Қолаверса, Ўзбекистонда пахта етиштирилган. Гуруҳ пахта бизнесини яхши биларди ва Таскиги институти битирувчиси профессор Карвернинг маслаҳатларидан фойдаланишда давом этарди. Бу гуруҳ ёрдамида Ўзбекистон пахта етиштириш бўйича жаҳонда етакчига айланди[3].
Совет тарихининг ўша босқичида Совет ҳукумати афро-америкаликларни дунёга капитализм иллатларини (масалан, ирқчилик) ва совет тенглигининг фазилатларини кўрсатиш мақсадида фаол равишда жалб қилган[1]. Бундан ташқари, СССРда афро-америкаликлар Буюк Депрессия ва ирқчилик сабабли паст иш ҳақи тўланган Қўшма Штатлардагидан кўра кўпроқ маош олишлари мумкин эди. „Қоралар, қизиллар ва руслар: хорижликлар яхшироқ совет ҳаётини излашда“ китоби муаллифи профессор Жой Глисон Керю тарихнинг шу лаҳзаси ҳақида шундай дейди: „Ирқчиликсиз жамият қуришни даъво қилган мамлакат 1920-йилларда сиёсацҳунос талабаларни ўзига тортди. Уларга Қўшма Штатларда ҳеч қачон бўлмаган, меҳмондўстлик билан муносабатда бўлишди. Ажабланарлиси шундаки, бу одамлар ўз ҳаётларини яхшилайди деб ўйлаган нарсалар учун ўз уйларини тарк этишга, ўз тилларидан, маданиятидан воз кечишга рози бўлишди“[6].
Совет ҳукумати нафақат афро-америкалик мутахассисларнинг хизматларидан фойдаланишни хоҳлади, балки улар мамлакатга ташриф буюрганлар ўз яқинларига Совет Иттифоқи ҳақида гапириб беришлари учун туризм орқали дунёга ўзларининг устунликларини кўрсатишга ҳаракат қилишди. 1932-йилда бир гуруҳ афро-америкаликлар СССР ва Америкадаги этник озчиликларнинг аҳволи ҳақида „Оқ ва қора танлилар“ ҳужжатли филмини суратга олиш учун СССРга келишди. Сайёҳлар Ўзбекистонга саёҳат қилиб, Голден уйини ҳам зиёрат қилишган. Бу сайёҳлар орасида „Гарлем ренессанси“ (инг: Ҳарлем Ренаиссанcе) маданий ҳаракатининг етакчи ёзувчиларидан бири Ленгстон Хюз ҳам бор эди. Филм ҳеч қачон суратга олинмаган, аммо Хюз мамлакат бўйлаб кўп саёҳат қилган ҳамда саёҳати ва Голден уйига ташрифи ҳақида ёзган[7][1].
Голден томонидан ташкил этилган мутахассислар гуруҳи нафақат маданий, балки илмий ҳаётга ҳам та’сир кўрсатди. Улар яшаб турган қишлоқда қишлоқ хўжалиги тажриба стансияси ташкил этилди. У ерда пахта, қанд лавлаги, ерёнғоқ етиштирилар эди. Голден пахтачилик бўйича маърузалар ўқир эди[1]. Гуруҳ янги тезўсувчи пахта навини ва етиштириш арзонроқ бўлган ўсимликларнинг бошқа турларини яратишга муваффақ бўлди, бу эса мамлакат иқтисодиётини янада ривожланишига олиб келди[2][8].
1934-йилда Голден ва Бялекнинг Лия исмли қизи туғилди. Худди шу йили гуруҳнинг шартномаси тугади. Агрономлар олдида танлов турарди: ё шартномани узайтириш ва Америка фуқаролигидан воз кечиш ёки СССРни тарк этиш. Кўпчиликдан фарқли ўлароқ, Голден ва Бялек СССРда қолишга қарор қилишди, чунки улар Совет Иттифоқида уларнинг қизи ирқчиликка дуч келмаслигига ва яхши та’лим олишига умид қилишган[5]. Голден шартномани узайтирди ва оиласи билан Тошкентга кўчиб ўтди. У ерда Голден шаҳар кенгашига[4] сайланган.
Голден 1940-йилда буйрак ва юрак муаммолари туфайли вафот этган. Бялек қизини тарбиялаб, ўқитувчи ва таржимон бўлиб ишлаган. Лия Голден африкалик олим ва дунёнинг кўплаб университетларида профессор бўлган[9].
Голден оиласи
Оллавнинг ўғли Жонович Голден таниқли балет раққоси ва хореограф бўлган; қизи Лия Оливеровна Голден тарихчи олим ва Чикаго университети профессори бўлган; набираси Элена Абдулаэвна Ханга – россиялик журналист, телебошловчи ва радио бошловчиси.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Тҳе Ункноwн Эходус: У.с. Блаcкс Ин Усср — Трибунедигитал-Чиcаготрибуне. ҳттп://артиcлес.чиcаготрибуне.cом/1990-06-22/феатурес/9002200646_1_елена-кҳанга-лилй-голден-армй-cолонел (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-09-27 санасида архивланган). Аccессед 8 Септ. 2018.
- ↑ 2,0 2,1 «Черные Агрономы. Как Дед Елены Ханги Создавал Хлопковую Зависимость Туркестана.» Фергана. Ру, ҳттп://www.фергананеwс.cом//артиcлес/10118. Аccессед 8 Септ. 2018.
- ↑ 3,0 3,1 «Российско-американские сюжеты.» ҳттпс://аллирук.ливежоурнал.cом/296651.ҳтмл
- ↑ 4,0 4,1 «Голден, Оливер (1887—1940)» ҳттпс://блаcкпаст.орг/гаҳ/голден-оливер-1887-1940
- ↑ 5,0 5,1 5,2 «Фамилй Тиэс.» Трибунедигитал-Чиcаготрибуне, ҳттп://артиcлес.чиcаготрибуне.cом/1992-11-01/феатурес/9204080855_1_елена-кҳанга-лилй-голден-оливер-голден (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-10-02 санасида архивланган) Аccессед 8 Септ. 2018.
- ↑ Карл Шрек."Черный Сталин из Кремля" Радио Свобода. 11 Апрель 2016.ҳттпс://www.свобода.орг/а/27667216.ҳтмл
- ↑ Cарл Счрек. «Меэт Ёсиф Сталин, Тҳе Совиэт-Борн Блаcк Америcан Фром Кремлин, Виргиниа.» Радио Фреэ Эуропе. 08 Април 2016. ҳттпс://www.рферл.орг/а/совиэт-унион-ёсиф-сталин-блаcк-америcан-кремлин-виргиниа/27663044.ҳтмл
- ↑ Анн М. Симонс. «Ин Руссиа, эарлй Африcан Америcан мигранц фоунд тҳе гоод лифе.» ЛА Тимес. 19 Новембер 2014. ҳттпс://www.латимес.cом/wорлд/ла-фг-c1-блаcк-руссиан-америcанс-20141119-сторй.ҳтмл
- ↑ Стевен Ж. Нивен. «Блаcк ин тҳе УССР: 3 Генератионс оф а Руссиан Фамилй.» 13 Деcембер 2013.ҳттпс://www.тҳероот.cом/блаcк-ин-тҳе-усср-3-генератионс-оф-а-руссиан-фамилй-1790862051
Адабиётлар
- Ханга, Елена. Про Все — Вагриус, 2001—256 c — ИСБН 978-5-264-00558-9
- Cареw, Жой Глеасон. Блаcкс, Редс, анд Руссианс : Сожоурнерс ин Сеарч оф тҳе Совиэт Промисе-- Неw Брунсwиcк, Н.Ж. : Рутгерс Университй Пресс, 2008—273c. — ИСБН 978-0-8135-4306-2
- Ханга, Елена. Соул то соул: А Блаcк Руссиан Жеwиш Wоман’с Сеарч фор Ҳер Рооц (Душа в душу: Чернокожая русская еврейка в поисках своих корней: История чёрной русско-американской семьи. 1865—1992) — W. W. Нортон & Cомпанй, 1992—317с. — ИСБН 978-0-393-31155-6
- Голден Джон Оливер // Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. ХВИИИ—ХХ века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ИСБН 5-7133-1045-0.