Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Olovli salamandra

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Оловли саламандра
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Сувда ва қуруқликда яшовчилар
Инфрасинф: Батрачиа
Туркум: Умуртқалилар
Оила: Саламандралар

Ушбу тур тарқалган ҳудудлар харитаси
Биологик классификация

Оловли саламандра[1]ёки доғли (оддий) саламандра[1][2] (лотинча: Саламандра) – думли амфибиялар туркумидаги саламандралар туркумига мансуб ҳайвон тури. Европадаги энг машҳур саламандра турларидан бири ва Саламандридаэ оиласининг энг катта вакили. Оловли саламандралар ёрқин қора ва сариқ рангга эга. Улар узоқ умр кўришади. Бу тур биринчи марта 1758-йилда швед табиацҳуноси Cарл Линнаэус томонидан тасвирланган.

Тарқалиш ҳудуди

Оловли саламандра Ғарбий, Жанубий ва Марказий Эвропанинг кўп қисмидаги ўрмонлар ва тепаликли ерларда, шунингдек Яқин Шарқнинг шимолий қисмида яшайди.

Тарқалиш майдонининг ғарбий чегараси Португалия, шарқий ва шимолий Испания, шунингдек, Франсия ҳудудларини қамраб олади.

Тарқалиш майдонининг шимолий чегараси Германиянинг шимолий қисми ва Полшанинг жанубига етиб боради. Шарқий чегара Украина Карпатлари, Руминия, Болгария ва Эрон ҳудудигача етиб боради.

Туркиянинг шарқида ҳам оз миқдорда тарқалгани ҳақида далиллар мавжуд.

Тарқалиш ҳудудларига Греция, Венгрия, Италия, Албания, Андорра, Австрия, Швейсария, Белгия, Босния ва Герсеговина, Хорватия, Словакия, Чехия, Люксембург, Шимолий Македония, Сербия, Черногория ҳудудлари ҳам киради.

Украина ҳудудидаги Закарпате, Ивано-Франкивск, Чернивци ва Лвов вилоятларида ҳам ушбу турни учратиш мумкин[3].

Тавсифи

Ноёб тўқ сариқ рангга эга Оловли саламандра

Вояга етган оловли саламандралар узунлиги 23 см га етади (баъзи манбаларга кўра 30 см гача), ўртача тана узунлиги қуйруқ билан ҳисобга олганда 16-19 см. Қаттиқ танаси асосан қора рангда, тартибсиз шаклдаги сариқ ёки тўқ сариқ доғлар билан қопланган. Доғларнинг шакли ва жойлашиши носимметрикдир. Саламандранинг ёрқин, қарама-қарши ранги (апосематик яъни огоҳлантирувчи деб ҳам аталади) душманларни ўлжаси заҳарли эканлиги ҳақида огоҳлантиришда хизмат қилади. Қорин қисми одатда қора ёки жигарранг, бир хил рангда, енгилроқ доғлар бўлиши мумкин. Оёқ-қўллари калта ва кучли. Олд панжаларида тўртта, орқа панжаларида эса бешта бармоқлари бор.

Саламандранинг боши катта ва юмалоқ. Катта бўртган кўзлари бутунлай қора рангда. Урғочисини эркакдан каттароқ тана ўлчами, қисқароқ оёқ-қўллари ва камроқ бўртган клоакаси билан ажрата оласиз.

Бошида Алвеоляр тузилишга эга бўлган паротид безлари жойлашган. Ушбу безлар кўринишидан бодом ёки саримсоқнинг ўзига хос ҳидига эга бўлган, ёпишқоқ сутга ўҳшаш заҳар ишлаб чиқаради. Унинг асосий таркиби стероид алкалоидлари, самандарин, самандарон, сиклоносамандарон ва бошқалар. Ҳаммаси бўлиб саламандра заҳари таркибида ўхшаш 9 та алкалоид мавжуд[4]. Заҳар нейротоксин вазифасини бажариб, фалажлик, аритмия ва конвулсияга сабаб бўлади. Бундан ташқари, антибактериал ва антифунгал таъсирга эга. Саламандра учун заҳар, йиртқичлар ва инфексиялардан ҳимоя вазифасини бажаради. Саламандра заҳари одамлар учун хавфли эмас, аммо заҳарнинг шиллиқ қаватларга тегиши ачишиш ҳиссини келтириб чиқаради[5]. Қаттиқ стресс остида саламандра қисқа масофага заҳарни пуркашга қодир.

Ҳаёт даври

Оловли саламандранинг личинкалик даври

Оловли саламандраларнинг кўпайиш жараёни тўлиқ ўрганилмаган. Бундан ташқари, яшаш жойига ва денгиз сатҳидан баландлигига қараб, ушбу саламандраларнинг репродуктив сиклларида сезиларли фарқланади[3].

Кўпайиш мавсуми одатда эрта баҳорда бошланади. Бу вақтда эркакнинг клоака ҳудудида сперма ҳосил қилувчи қавариқ бези сезиларли даражада бўртган бўлади.

Ушбу тур вакиллари 3 ёшида жинсий етукликка эришадилар. Табиий муҳитда умр кўриш давомийлиги 14 йилгача, баъзи намуналар 50 йилгача яшаган.

Ҳаёт тарзи

Мудофаа ҳолатидаги оловли саламандра

Файл:Феуэрсаламандер.огг Оловли саламандра баргли ёки аралаш ўрмонларни, тоғ олди ва тоғли ҳудудларни, дарё қирғоқларини афзал кўради. Уларни тоғли ҳудудларда денгиз сатҳидан 2 км гача баландликларда учратиш мумкин. Оловли саламандралар маълум бир доимий яшаш жойига жуда кучли боғланганлиги кузатилган[3].

Улар асосан тунги ҳаёт тарзини олиб боради. Қуёш нурларидан қочади, кундузи, йиқилган дарахтлар, тошлар, чириган тўнкалар, ташландиқ чуқурчалар ва нам жойларда яширинади. Унинг оёқ-қўллари қазиш учун мослаштирилмаган бўлса-да, баъзида саламандра мустақил равишда юмшоқ тупроқда тешик қазий олади[3]. Ҳавонинг намлиги юқори бўлган ёмғирли кунларда (тахминан 90% ёки ундан кўп) фаоллик кўрсатиши мумкин, шунинг учун Украинанинг Карпат аҳолиси уни баъзан „ёмғир калтакесаки“ деб ҳам аташади[6].

Оловли саламандра кам ҳаракатли ҳайвон бўлиб, ерда танаси бироз эгилган ҳолда, секин ҳаракат қилади[7]. Сузишни яхши билмайди, шунинг учун фақат наслчилик мавсумида сув ҳавзаларига яқинлашади. У турли хил умуртқасиз ҳайвонлар билан озиқланади: капалак г'умбаклари, икки қанотлилар личинкалари, ўргимчаклар, ёмғир қуртлари, шунингдек, майда тритонлар ва ёш қурбақаларни ҳам истеъмол қилиши мумкин.

Саламандра бутун вужуди билан тўсатдан олдинга отилиб, ўз ўлжасини ушлайди ва кейин уни бутунлай ютиб юборишга ҳаракат қилади[7].

Улар одатда октябр-ноябр ойларидан мартгача қишлайдилар. Қишни дарахтларнинг илдизлари остида, ерга тушган баргларнинг қалин қатлами остида, кўпинча йигирмадан бир неча юзтагача иборат катта гуруҳларда, яширинган ҳолда ўтказадилар[3].

Саламандраларнинг табиатдаги табиий душманларига илонлар (оддий ва сув илонлари), йиртқич балиқлар, қушлар ва ёввойи чўчқалар киради.

Кичик турлари

С. с. галлаика кичик тури
  • Саламандра саламандра саламандра Линнеаус, 1758 
  • Саламандра саламандра алфредсчмидти
  • Саламандра саламандра алманзорис Мüллер анд Ҳеллмич, 1935
  • Саламандра саламандра бежараэ Мертенс анд Мüллер, 1940
  • Саламандра саламандра бернардези Гассер, 1978 
  • Саламандра саламандра бесчкови Обст, 1981

  • Саламандра саламандра cреспои Малкмус, 1983
  • Саламандра саламандра фастуоса (боналли) Эиселт, 1958
  • Саламандра саламандра галлиаcа Николскии, 1918
  • Саламандра саламандра гиглиолии Эиселт анд Ланза, 1956
  • Саламандра саламандра ҳиспаниcа Мертенс анд Муллер, 1940
  • Саламандра саламандра инфраиммаcулата
  • Саламандра саламандра лонгирострис Жогер анд Стеинфартз, 1994
  • Саламандра саламандра морениcа Жогер анд Стеинфартз, 1994
  • Саламандра саламандра семенови
  • Саламандра саламандра террестрис Эиселт, 1958 

Муҳофазаси

Оловли саламандра Украина Қизил китобига киритилган[8]. Европада бу тур 1979-йилда тузилган (ИИИ-илова – „Ҳимоя қилиниши керак бўлган ҳайвонлар турлари“ санаб ўтилган) „Европа ёввойи фауна турларини ва уларнинг яшаш жойларини сақлаш тўғрисидаги“ Берн конвенцияси билан ҳимояланган.

Оммавий маданиятда

  • 2003-йилда Украина Миллий банки Украинада топилган саламандранинг ягона тури – оловли саламандрага бағишланган „Саламандра“ эсдалик тангасини муомалага чиқарди. Танга олтиндан қилинган ва номинал қиймати икки гривнага тенг[9][10].
  • „Саламандра“ – 2018-йил 14-декабрда чиқарилган машҳур рус халқ қўшиқчиси Ҳелависа (Наталя ЎШай)нинг „Лусифераз (Делухе)“ албомидан бонус трек.
  • „Саламандралар билан уруш“ (чехча: Válka s mloky) – 1936-йилда ёзилган Карел Чапекнинг чех тилидаги илмий-фантастик сатирик дистопия романи.

Галерея

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Жизн животних. Том 5. Земноводниэ. Пресмикающиэся / под ред. А. Г. Банникова, гл. ред. В. Е. Соколов. – 2-э изд. – М.: Просвещэниэ, 1985. – С. 39. – 399 с.
  2. ↑ Кузмин С. Л. Земноводниэ бившего СССР. – М.: Товарищэство научних изданий КМК, 2012. – 2-э изд. – С. 65. – 370 с. – ИСБН 978-5-87317-871-1
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Писанец Е. М.. Амфибии Украины (справочник-определитель земноводных Украины и сопредельных территорий). Киев: Зоологический музей ННПМ НАН Украины, 2007 — 58-66-бет. ИСБН 966-02-4176-3. 
  4. ↑ [буфодо.апус.ру/папер7.ҳтмл „Ядовитиэ амфибии Част 3. Тансующая в огне“] на сайте [буфодо.апус.ру/ Буфо-до Пут жаби]
  5. ↑ Б.Н. Орлов, Д.Б. Гелашвили, А.К. Ибрагимов.. Ядовитые животные и растения СССР: Справочное пособие для студентов вузов по спец. «Биология». Москва: Высшая школа, 1990. ИСБН 5-06-001027-9. 
  6. ↑ . 
  7. ↑ 7,0 7,1 Амфибии и рептилии леса. 
  8. ↑ „Список названий животных, занесённых в Красную книгу Украины“. 2007-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 9-декабр.
  9. ↑ „НБУ вводит в обращение памятную монету «Саламандра» номиналом 2 гривни“. 2014-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 14-декабр.
  10. ↑ „Описание и фото памятной монеты на сайте Национального банка Украины“. 2007-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 14-декабр.

Ҳаволалар