Oltoydagi qozoqlar
Олтойдаги қозоқлар (қозоқча: Алтай қазақтары)—Россиянинг Олтой Республикасининг Қўш-Ағач вилоятидаги қозоқ диаспораси. Ушбу минтақадаги қозоқлар минтақа умумий аҳолисининг 53,37 фоизини ташкил қилади-тахминан 10,200 киши, 2,23 фоизи-республика пойтахти Тоғли-Алтайскда 1250 га яқин киши яшайди. Бутун республикада қозоқ диаспораси руслар ва олтойликлардан кейин учинчи ўринда туради. Уларни Қошағоч ёки Чуй қозоқлари деб ҳам аташади. Улар Столипин ислоҳотлари даврида Марказий Олтойнинг Чуя даштига кўчиб ўтишган. Диаспорада Хитой ва Мўғулистондан келган муҳожирлар ҳам бор. Асосий касби чорвачилик. Улар Қозоғистоннинг Шарқий Қозоғистон вилояти Катон-Қорағай тумани қозоқлари билан алоқада.
Қозоқлар Жанубий Олтойда бир асрдан ортиқ вақтдан бери бошқа аҳолидан ташқари яшаб келмоқда ва Олтой Республикаси аҳолисининг 6 % ни ташкил қилади.Улардан 80 % Қўш-Оғоч туманидаги бешта қишлоқ: Қўш-Ағач, Тóбелер, Жаńа-Ол, Жазатор, Теленгит-Сортоғой, 15 фоизи Уст-Кан туманида (қишлоқ) истиқомат қилади.) қолганлари республика бўйлаб тарқалган.[1]
Қозоқларнинг алоҳида этник гуруҳи Жанубий Олтой ҳудудидаги Қўш-Ағоч вилоятида яшайди. Ушбу ҳудудда жойлашган Олтой қозоқларининг маданиятига оид этнографик тўпламлар тўплами 1,5 минг йилдан ортиқ буюмлар мавжуд.[2]
Тарихи
ХИХ аср бошларида Олтой ва Шарқий Қозоғистон ҳудудини ўрганиш рус олимларининг кўплаб экспедициялари томонидан амалга оширилди: земство амалдорлари А.М.Горохов ва Г.И.Спасскийнинг (1803—1805) этнографик экспедициялари; кон муҳандиси И.П.Шангин экспедицияси (1816); Ф.А.Геблернинг экспедициялари (1810-1830 йиллар); академик К.Ф.Ледебурнинг Тарту университетидан А.А.Бунге ва К.А.Меер билан экспедицияси (1826). Экспедициялар натижаларига кўра, минтақанинг тўлиқ тавсифи, Олтойнинг туб аҳолиси ва Иртиш минтақаси қозоқларининг ҳаёти тузилди.
1860-йилда рус шарқшуноси-туркологи ва этнографи В.В.Радловнинг кундаликларида Чуй чўлида қозоқ аҳолиси борлиги ҳақида маълумотлар бор. Мўғул материалларида (1883) рус географи ва этнографи Г.Н.ПотанинОлтойлар ва қозоқлар ўртасидаги қарама-қаршилик ҳақидаги фолклор ҳикояларини ўз ичига олган.
1880—1900-йилларда ишлаган В.В.Сапожников ва В.И.Верешчагин. Хитой-Россия чегараси зонасида жойлашган тоғ даралари ва дарё водийларининг тавсифини тузар экан, улар Россия Олтойининг чегара йўлларида кўплаб қозоқ қишлоқларини уларнинг миграция йўлларини кўрсатган ҳолда тасвирлаб беришди.
1894—1905-йилларда Олтой тумани маъмуриятининг қуруқлик қисмида „Олтойдаги деҳқонларни ерга жойлаштириш мақсадида деҳқон хўжаликларини ўрганиш“ ва муҳожирлар билан шуғулланадиган статистика бюроси ишлаган. Ушбу бюронинг статистик ва этнографик шарҳларида биринчи марта Сарасинский ташқи кенгаши қозоқлари, Черно-Ануи миссионерлик лагери ва Чуй чўли расман қайд этилган.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Диссертация на тему «Обучение временным формам казахского глагола учащихся-казахов 5-7 классов школ Республики Алтай» автореферат по специальности ВАК 13.00.02 — Теория и мето …“. 27-апрел 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-декабр 2012-йил.
- ↑ „Диссертация на тему «Казахские этнографические коллекции в музейных собраниях Западной Сибири» автореферат по специальности ВАК 24.00.03 — Музееведение, консервация и реставра …“. 2012-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-декабр 2012-йил.
Адабиётлар
- Октябрская И.В. Олтой қозоқлари. Тарих ва замонавийлик // Этнографик шарҳ. — 1997. — Но 6. — С. 92-102.
- Коновалов АБ Қўш-Ағоч қозоқлари ва теленгитларнинг этник-маданий алоқалари. Китобда. : Сибир ва унга туташ ҳудудлардаги туркий тилли халқларнинг этногенези ва этник тарихи. Омск, 1979, 125-128-бетлар.
- Коновалов АБ Этник гуруҳнинг шаклланиш омиллари ҳақида (Жанубий Олтой қозоқлари мисолида). Ин: Ғарбий Сибирдаги археологик ва этнографик тадқиқотларнинг методологик жиҳатлари. Томск, 1981 йил, 156-158-бетлар.
- Коновалов АБ, Курйлев В.П. 50 йилдан кейин Қўш-Агач қозоқлари орасида. Ин: Замонавийликни ўрганишнинг этнографик жиҳатлари. Л., 1980, 165-175-бетлар.
- Самойлович А.Н. Оирот автоном вилоятининг Кош-Агач вилояти қозоқлари. Китобда: Қозоқлар. Л., 1930 йил.
Ҳаволалар
- При написании этой стати исползовался материал из издания „Казахстан. Националная энсиклопедия“ (1998—2007), предоставленного редаксиэй „Қазақ энсиклопедияси“ по лицензии Cреативе Cоммонс БЙ-СА 3.0 Унпортед.
- „Казахстан“. Националная энсиклопедия, 1 том. „Мәдени Мұра“ — Културноэ наследиэ Казахстана. Стр. 191.
- Федералная служба государственной статистики. Всероссийская перепис населения 2010. О России язиком сифр (Wайбаcк Мачине сайтида 23-октабр 2012-йил санасида архивланган)
- Октябрьская И.В.. Казахи Алтая: Этнополитические и социокультурные процессы в пограничных районах Южной Сибири ХИХ-ХХ вв., Новосибирск, 2004. Платний доступ.