Ziyosfera

Omerta kodeksi

Омерта (италянча: омертà [омерˈта] — "ўзаро бошпана, ўзаро жавобгарлик ") — Жанубий Италияда уюшган жиноятчиларлар орасида амалда бўлган сукут кодекси. Унинг асосий қоидаси жиноятчилар давлат одамларига ёрдам беришдан бутунлай воз кечишдир. Жумладан, жиноий гуруҳ аъзоларига терговчилар ёки ҳокимият органларига кўрсатма бериши, улар билан бошқа (жумладан, жиноятларни тергов қилиш жараёнида) ҳамкорлик қилишни тақиқлайди. Шунингдек, бошқаларнинг жиноий фаолиятига ҳеч қандай тарзда аралашмасликни ўз ичига олади (масалан, жиноятга тайёргарлик тўғрисида давлат ходимларини хабардор қилмаслик). Омерта ушбу тамойилларни бузганларга (айниқса, полиция хабарчиларига) нисбатан репрессияларни назарда тутади.

Бу кодекс дастлаб Италиянинг жанубида пайдо бўлган. У ерларда қароқчилик узоқ вақт гуллаб-яшнаган. Cаморра, Cоса Ностра, Ндрангҳета, Саcра Cорона Унита, Сосета Фоджана ва бошқа жиноий тўдаларда шунга ўхшаш кодекслар яратилган ва мустахкамланиб борилган. Шунга ўхшаш кодекслар кейинчалик бошқа Ўрта ер денгизи мамлакатларидаги жиноий гуруҳларда ҳам ишлатила бошланган. Улар орасида Испания, Греция (Крит ороллари)[1] ва Франсия (яъни Корсика)лардаги турли жиноий тўдаларда Жанубий Италияникига ўхшаш кодекслар амалда бўлган.

Моҳияти

Охфорд Референcе маълумотномасига кўра, „омерта“ сўзи италян тилидан олинган. У испанчада „ҳомбредад“ (эркаклик) ва италянча „умилтà“ (камтарлик) деган маъноларда ишлатилган[2]. Собиқ хавфсизлик ходими, „Мафия ва мафиоз“ (1900) китобининг муаллифи Антонио Кутрера бу сўз сицилияча „ому“ (одам) сўзидан келиб чиққан деб ҳисоблаган ва 1970-йилларда Италия парламенти ҳузуридаги антимафия комиссияси ушбу масалани кўриб чиқишга қарор қилган. Бу сўзнинг расмий келиб чиқиш версияси[3]. Худди шу Кутреранинг сўзларига кўра, омерта дастлаб сукут кодекси ҳисобланган. Унга риоя қилган ҳар бир киши ҳар қандай сўроқ пайтида (ҳатто ҳибсга олинган шахс айбсиз бўлса ҳам) жим туришга мажбур эди. Бу кодексни қатъий кучга эга экани борасида Кутрера келтирган афсоналарга кўра, ярадор ўз қотилига: „Агар омон қолсам, сени ўлдираман, агар ўлсам, сени кечираман“[4], деган гапни келтирди.

Турли манбалар омерта билан боғлиқ турли тамойиллар ва қоидаларни берилади. Асосий тамойил — юзага келган муаммоларни ҳал қилиш учун ҳокимият ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари билан ҳамкорлик қилишни бутунлай тақиқлаш деб ҳисобланади. Антонио Кутреранинг сўзларига кўра, агар гуруҳ аъзоси маълумот берувчиликда гумон қилинса (италянча: cасcиттуни) бу гуруҳ учун жиддий ҳақоратдир. Гуру ё бу ҳақорат учун қасос олишга, ёки қасос олиш учун одам (расмий ҳокимият шахсида эмас) топишга мажбурдир. Омертага, ҳатто бирор киши жиноят қурбони бўлган тақдирда ҳам, ёрдам сўраб ҳокимият вакилларига мурожаат қилиш қатъиян ман этилган[5] : Тўда аъзосига бошқаларнинг ишларига аралашмаслик, содир этилган жиноятлар ҳақида ҳар қандай вазиятда ҳам ҳокимиятга хабар бермаслик буюрилган. Шу билан бирга, агар жиддий сабаблар мавжуд бўлса, жабрланувчи ҳуқуқбузар ёки унинг оиласи билан қонли адоват одатларига кўра муомала қилиш ҳуқуқига эга эди. Ҳибсга олинган шахс жиноятда айбсиз бўлган тақдирда ҳам, унга белгиланган муддатни қамоқда ўташ ва жиноятнинг мафияга алоқадор ёки алоқадор бўлмаганидан қатъи назар, полицияга ҳеч қандай маълумот бермаслик талаб қилинган. Омерта одатларини бузганлик учун ўлим билан қасос қилган[5].

„Нож“ нашри гуруҳнинг барча аъзолари истисносиз риоя қилишлари керак бўлган омертанинг қуйидаги қоидаларини эслатиб ўтади [6] :

  • ҳеч қачон ҳокимият билан ҳамкорлик қилмаслик ва полиция ходимлари билан гаплашмаслик;
  • озодликдан маҳрум қилиш жазосини шикояциз ўташ ва ўз айбини тан олмаслик;
  • суҳбатларда мафия борлигини инкор этиш ва умуман „мафия“ сўзини айтмаслик;
  • гуруҳнинг бошқа аъзоларининг аёллари билан яқин муносабатлар ўрнатмаслик;
  • ўзини тўғридан-тўғри мафия аъзоси билан таништирмаслик (уларни фақат умумий дўст таништириши мумкин);
  • гиёҳванд моддаларни сотмаслик ва истеъмол қилмаслик;
  • ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларини жиноий гуруҳга қарши курашга ундамаслик учун полициячиларни ёки судяларни ўлдирмаслик.

Ёзувчи Рик Пореллонинг сўзларига кўра, омерта ҳимоячилари ўз шерикларига қарши гувоҳлик беришга уринганларни қоралаган („улар ё қўрқоқ ёки аҳмоқдир“); полицияга мурожаат қилмасдан ўз хавфсизлигини таъминлай олмаганлар (ҳам қўрқоқлар, ҳам аҳмоқлар)); жиноятнинг ҳақиқий айбдорини ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига хиёнат қилган (бу қўпол куч ишлатишга қўпол куч билан жавоб бермаслик билан баробардир)); ким ярадорга унга суиқасд қилганнинг исмини берган („агар у тузалиб кеца, у албатта муваффақияциз қотилдан ўч олишни хоҳлайди“)[4].

Омертага қарши кураш

1963-йилда гангстер Жо Валачи биринчи бўлиб омерта бандини бузади. Яъни у АҚШ Сенати қўмитасида кўрсатма бериб, биринчи бўлиб мафия мавжудлигини очиқ тан олади ва шу тариқа ўзининг „қон қасамини“ бузди.. Сицилиянинг ўзида пентито (италянча: пентито, „тавба қилган“) — омертадан воз кечган одамлар пайдо бўла бошлади. Энг машҳур „пентито“ лардан бири Италиядаги биринчи шундай маълумот берувчи Томмасо Буссетта бўлиб, у прокурор Жованни Фалконга Cоса Ностра ва Сицилия мафия комиссиясининг тузилишини ўрганишда катта ёрдам берган (жумладан, мафиянинг юқори шахслари ҳақида маълумот берган). 1973-йилда Леонардо Витале[эн] полицияга таслим бўлди, аммо унинг кўрсатмалари шубҳа билан қабул қилинди ва унинг ўзи руҳий касал деб тан олинди[7].

Ўлим таҳдиди остида омертага риоя қилиш бўйича энг қатъий талабларга қарамай, гангстерлар уни бир неча бор бузган (хусусан, улар доимий равишда гиёҳванд моддаларни сотишган ва улардан фойдаланганлар). Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларига ҳужум қилишни тақиқлаш Қўшма Штатлардаги мафия тўдаларининг барча аъзолари томонидан мунтазам равишда бузилган (Италиянинг ўзида гангстерлар кўпинча полиция ходимларига ҳужум қилишарди). Бироқ, РИCО қонуни қабул қилингандан сўнг, кодекснинг ўзи шунчаки ишламай қолди. Бу АҚШ федерал прокурорларига бир гуруҳ одамларнинг жиноий фаолияти тўғрисидаги далиллардан фойдаланиб, унинг барча аъзоларини айблаш имконини берди: Қонунга кўра, барча гуруҳлар жиноий жавобгарликка тортила бошланди ва мафиозлар гувоҳлик бера бошладилар. Жиноий фаолиятда айбдорлар умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди [6]. 2011-йил 20-январга ўтар кечаси Қўшма Штатларда (асосан Ню-Ёркда) бўлиб ўтган кенг кўламли ҳибсга олишлар, терговчилар билан ҳамкорлик қилишга рози бўлган ҳибсга олинган мафиозларнинг маълумотларидан кенг фойдаланиш билан амалга оширилди[8].

Спортда

2015-йилда велосипед спортини мустақил ислоҳ қилиш комиссияси (инглизча: Cйcлинг Индепендент Реформ Cоммиссион) Халқаро велосипедчилар иттифоқи президентига берган ҳисоботида, омерта тамойиллари аслида велосипедда амал қилишини исботлаб берди. Бу қоида допинг масалалари муҳокамасини олдини олишга қаратилган. Бу айтилмаган сукут кодексини бузган ва допинг ҳақида гапиришга уринганлар самарали равишда спортдан ҳайдалган ёки аксарият велосипедчилар томонидан четлатилгани таъкидланган.[9].

Бошқа соҳаларда

  • Марио Пузонинг италян америка мафияси ҳақидаги машҳур трилогияси бу „ Чўқинтирган ота“, " Сицилиялик " ва " Омерта " романлари.
  • Компютер ўйинида Фаллоут: Неw Вегас, „Омерта“ деб номланган тўда мавжуд.
  • <а ҳреф="ҳттпс://ру.wикипедиа.орг/wики/Мафиа:_Тҳе_Cитй_оф_Лост_Ҳеавен" рел="мw:ЭхтЛинк" cласс="cх-линк" дата-линкид="85">Мафиа: Тҳе Cитй оф Лост Ҳеавен</а>и компютер ўйинида 10-қисм „Омерта“ деб номланади (инглизча: Омерта).
  • Ламб оф Год мусиқий метал гуруҳининг Ашес оф тҳе Wаке албомидаги „Омерта“ қўшиғи гуруҳнинг солисти Ренди Блйнинг омерта ҳақидаги таърифини ўқиши билан бошланади.
  • 2019-йилда репер Драке „Омерта“ қўшиғи акс этган Тҳе Бест ин тҳе Wорлд Паcк[эн] мусқий мини албомини чиқарди.

Яна шунингдек

Эслатмалар

  1. ↑ Мичаэл, Ҳерзфелд. Тҳе Бодй Имполитиc: Артисанс анд Артифиcе ин тҳе Глобал Ҳиэрарчй оф Валуэ. Чиcаго анд Лондон: Тҳе Университй оф Чиcаго Пресс, 2004. ИСБН 0-226-32913-5. 
  2. ↑ „Омертà“ (эн). Охфорд Референcе. Қаралди: 2022-йил 24-май.
  3. ↑ Релазионе cонcлусива, Cоммиссионе парламентаре д’инчиэста сул феномено делла мафиа ин Сиcилиа, Роме 1976, п. 106
  4. ↑ 4,0 4,1 Риcк Порелло, Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Cлевеланд Мафиа, п. 23
  5. ↑ 5,0 5,1 Паоли, Мафиа Бротҳерҳоодс, п. 109
  6. ↑ 6,0 6,1 Кавалерян 2019.
  7. ↑ Суро, Роберто. „Сиcилй анд тҳе Мафиа“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (1986-йил 18-май). Қаралди: 2020-йил 9-феврал.
  8. ↑ А. Степанов. „Однажды в Америке“. Лента.ру (2011-йил 21-январ). 2012-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-март.
  9. ↑ „Cйcлинг Индепендент Реформ Cоммиссион – Репорт то тҳе Пресидент оф тҳе Унион Cйcлисте Интернатионале“ 25–26. Қаралди: 2019-йил 22-апрел.

Фойдаланилган адабиёт

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Omerta_kodeksi" dan olindi