Оммавий психоз — бу тақлид ва таклифга асосланган руҳий эпидемия. Оммавий психоз жамоа ёки одамлар гуруҳига таъсир қилади, бунинг натижасида одам нормал қарор қилиш қобилиятини ва нормал қарор қилиш усулини йўқотади, бу эса одамни бирор нарсага берилиб кетишига олиб келади[1].

Оммавий истерик психоз

Оммавий психознинг намоён бўлишининг экстремал шакли оммавий истериядир. „Оммавий истерия“ атамаси, қоида тариқасида, қурбонлар аслида мавжуд бўлмаган жисмоний аломатларни ҳис қилишларини аниқлаш учун ишлатилади[2].

Тарихда истериянинг бундай оммавий руҳий эпидемиялари маълум:

  • Азиз рақси. Wитт, тарантизм, ғазабланган рақс эпидемиялари;
  • конвулсиянерлар эпидемиялари, конвулсиялар эпидемиялари, ҳиқичоқлар ва тиклар;
  • истерия эпидемиялари, жинлар эгалик қилиш, ҳайвонларни эгаллаш;
  • ўз-ўзидан шишиш;
  • оммавий ўз-ўзини ёқиш ва оммавий ўз жонига қасд қилиш эпидемиялари;
  • давлат раҳбарларининг сиёсий сиғиниш эпидемияси ва ташқи душман борлиги ҳисси.

Психиатр В. М. Бекҳтерев „Таклиф ва унинг жамият ҳаётидаги ўрни“ асарида шундай таъкидлаган эди: „жазавабозлик кўринишларини ўрганган муаллифлар бу ҳолатни ўрта асрлар демономанияси ёки жинлар эгалиги билан бежиз таққосламайдилар ёки аниқлайдилар“. . Истерияни одамдан одамга ўтказиш механизми ноаниқ бўлиб қолмоқда. Бундан ташқари, нима учун у баъзиларни зарарлайди, бошқаларни йўқ. Бунга мантиқий тушунтириш топилмади.

Оммавий психознинг шаклланиш механизми

Оммавий психоз жамоавий бўлмаган хатти-ҳаракатларнинг оммавий шаклларининг бундай мавзусига таъсир қилади, бу „оломон“ деб аталади. Оломон қуйидагича тарифланади:

  • умумий манфаатлар асосида, кўпинча ҳеч қандай ташкилоциз, лекин мажбурий равишда умумий манфаатларга таъсир қиладиган ва оқилона муҳокама қилиш имконини берадиган вазиятда пайдо бўлган одамларнинг катта гуруҳи тушуниладиган жамоатчилик;
  • алоқа, ташқи кўринишда уюшмаган, ўта ҳиссий ва бир овоздан ҳаракат қиладиган жамоа;
  • катта аморф гуруҳни ташкил этувчи ва кўпинча бир-бири билан бевосита алоқада бўлмаган, лекин қандайдир умумий ёки камроқ доимий манфаатлар билан боғланган шахслар тўплами. Булар оммавий ҳобби, оммавий истерия, оммавий миграция, оммавий ватанпарварлик психози.

Коллектив бўлмаган хатти-ҳаракатларнинг оммавий шаклларида онгсиз жараёнлар муҳим рол ўйнайди. Ҳиссий ҳаяжон асосида одамларнинг асосий қадриятларига, масалан, ўз манфаатлари ва ҳуқуқлари учун курашига таъсир қилувчи баъзи таъсирчан воқеалар билан боғлиқ ҳолда спонтан ҳаракатлар юзага келади.

З. Фрейд оломон феноменини тасвирлаш учун самарали ғояни илгари сурди. У оломонни гипноз остидаги инсон массаси сифатида кўрди. Оломон психологиясидаги энг хавфли ва энг муҳим нарса унинг таклифга мойиллигидир. Оломон томонидан илҳомлантирилган ҳар қандай фикр, ғоя ёки эътиқод, у бутунлай қабул қилади ёки рад этади ва уларни мутлақ ҳақиқат ёки мутлақ хато деб атайди. Барча ҳолатларда, оломонда таклифнинг манбаи кўпроқ ёки камроқ ноаниқ хотиралар туфайли бир шахсда туғилган иллюзиядир. Уйғотилган вакиллик онгнинг бутун майдонини тўлдирадиган ва барча танқидий қобилиятларни фалаж қиладиган кейинги кристалланиш учун ядрога айланади.

Британиялик невролог Крис Фритнинг таъкидлашича, мия моддий дунё ва бошқа одамларнинг ички дунёсининг сохта моделларини яратиши мумкин. Бошқа одамларнинг ички дунёсининг сохта моделларини текшириш осон эмас. Ва баъзида одам бу сохта моделларни бошқалар билан муваффақиятли баҳам кўриши мумкин. Иккиламчи психоз ҳолатларида икки киши бир хил хаёлларга эга, баъзан эса шунга ўхшаш психоз кўпроқ одамларни бирлаштиради (масалан, оила аъзолари бегоналар билан моделларнинг ёлғонлигини муҳокама қилмагунча). Аммо одамларнинг катта гуруҳлари ёлғон эътиқодга эга бўлса, ҳақиқатга эришиш анча қийинлашади. Шунга ўхшаш нарса 1978-йил 18-ноябрда Жонстаундаги оммавий ўз жонига қасд қилишнинг фожиали ҳикоясида содир бўлган, ўшанда Халқлар ибодатхонаси мазҳабининг 911 аъзоси сиянидли дори ичиш орқали ўз жонига қасд қилган[3].

Оммавий психоз ривожланишининг омиллари

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ [диc.аcадемиc.ру/диc.нсф/энc_пҳилосопҳй/3126/ПСИХОЗИ Психози] // Философская энсиклопедия
  2. ↑ „Массовые психозы и истерии“. 31-декабр 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-март 2012-йил.
  3. ↑ Фрит К. Мозг и душа: Как нервная деятелност формируэт наш внутренний мир. — М.: Астрел : Cорпус, 2011. — C. 272—277.
  4. ↑ Самохин М. психоз. Немси скореэ откажуця от любимих людей, чем от интернета.[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка // Сегодня, 04.03.2009 (копия[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка)