Operativ xotira
Оператив хотира ёки тезкор хотира — компютер архитектурасида процессор томонидан бевосита фойдаланиладиган маълумотлар ва дастур кодларини вақтинча сақлаш учун мўлжалланган тезкор хотира тури. У инглиз тилида Рандом Аccесс Меморй (РАМ) деб аталади. Оператив хотира компютер тизимининг асосий компонентларидан бири бўлиб, процессор, операцион тизим ва дастурий таъминот ўртасида юқори тезликдаги маълумот алмашинувини таъминлайди.[1]
Умумий тавсиф
Оператив хотира — энергияга боғлиқ (волатиле) хотира бўлиб, электр таъминоти узилганда ундаги барча маълумотлар йўқолади. У компютер ишлаши давомида фаол жараёнлар, дастур кодлари ва оралиқ маълумотларни сақлаш учун ишлатилади. РАМ процессорга доимий хотира қурилмаларига (ССД ёки ҲДД) нисбатан анча тезкор кириш имконини беради.[2]
Компютер тизимида оператив хотира “ишчи майдон” (wоркинг меморй) сифатида хизмат қилади, чунки процессор барча ҳисоблаш операцияларини асосан РАМ орқали амалга оширади.
Ишлаш принсипи
Дастур ишга туширилганда унинг бажариладиган қисми ва керакли маълумотлар доимий хотирадан оператив хотирага юкланади. Процессор ушбу маълумотларга бевосита РАМ орқали мурожаат қилади. Оператив хотира ичида маълумотлар манзиллар (аддресс) бўйича сақланади ва ҳар бир ҳужайрага тезкор равишда мурожаат қилиш мумкин.
Бу жараён компютернинг умумий ишлаш тезлигини белгиловчи асосий омиллардан биридир.
ҲДД ва ССД билан фарқи
Оператив хотира ва доимий хотира қурилмалари ўртасидаги асосий фарқлар:
- РАМ — вақтинчалик, жуда тез, энергияга боғлиқ
- ССД — доимий, тезкор, энергияга боғлиқ эмас
- ҲДД — доимий, механик, нисбатан секин
РАМ процессор учун ишчи хотира сифатида хизмат қилади, ССД ва ҲДД эса маълумотларни узоқ муддат сақлаш учун ишлатилади.[3]
Архитектура ва турлари
Оператив хотира яримўтказгич технологияларига асосланади ва асосан икки асосий турга бўлинади:
- ДРАМ (Дйнамиc РАМ) — ҳар бир бит конденсаторларда сақланади ва мунтазам янгиланиб туради
- СРАМ (Статиc РАМ) — флип-флоп асосида ишлайди, янгилаш талаб қилмайди ва тезроқ ишлайди
Замонавий компютерларда асосан ДДР СДРАМ ишлатилади. Унинг авлодлари: ДДР, ДДР2, ДДР3, ДДР4 ва ДДР5.[4]
Техник хусусиятлар
Оператив хотира қуйидаги асосий параметрлар билан тавсифланади:
- Ҳажм (ГБ ёки ТБ)
- Частота (МҲз)
- Кечикиш (латенcй)
- Ўтказувчанлик (бандwидтҳ)
Бу параметрлар РАМнинг умумий унумдорлигини белгилайди.
Тарих
Оператив хотира ривожланиши бир неча босқичдан ўтган:
- 1940–1950-йиллар — феррит ҳалқали хотира
- 1960-йиллар — яримўтказгичли хотира ривожланиши
- 1970-йиллар — ДРАМ кенг тарқалиши
- 1990-йиллардан бошлаб — СДРАМ ва ДДР стандартлари
Бу ривожланиш компютер тизимларининг тезлиги ва самарадорлигини сезиларли оширди.[5]
Қўлланилиши
Оператив хотира деярли барча замонавий ҳисоблаш қурилмаларида қўлланилади:
- шахсий компютерлар
- ноутбуклар
- серверлар
- смартфонлар
- планшетлар
- ўйин консоллари
- ўрнатилган тизимлар
Аҳамияти
Оператив хотира компютер ишлаш тезлиги ва кўп вазифали ишлаш (мултитаскинг) имкониятини белгиловчи асосий компонентлардан биридир. Етарли РАМ бўлмаса, тизим дискка виртуал хотира (сwап) ишлатади, бу эса ишлашни сезиларли секинлаштиради.